Кіріспе
Ислам заңына негізделген үкімет – Ислам заңына негізделген мемлекеттің тұжырымы.
the concept of a state based on Islamic law
An Islamic state has a form of government based on sharia law. As a term, it has been used to describe various historical polities and theories of governance in the Islamic world. As a translation of the Arabic term dawlah islāmiyyah (دولة إسلامية) it refers to a modern notion associated with political Islam (Islamism). Notable examples of historical Islamic states include the state of Medina, established by the Islamic prophet Muhammad, and the Arab caliphate which continued under his successors and the Umayyads. The concept of the modern Islamic state has been articulated and promoted by ideologues such as Sayyid Rashid Rida, Mohammed Omar, Abul A'la Maududi, Ayatollah Ruhollah Khomeini, Israr Ahmed, Sayyid Qutb and Hassan al Banna. Implementation of Islamic law plays an important role in modern theories of the Islamic state, as it did in classical Islamic political theories. However, most of the modern theories also make use of notions that did not exist before the modern era. City state (622–632)
Imperial (632–750)
Universal ( 750–900)
Decentralization ( 900–1500)
Fragmentation ( 1500–1918 )
Nation states (1918–present)
Ислам мемлекеті шариғат заңына негізделген үкімет нысанына ие. Термин ретінде, ол ислам әлеміндегі әртүрлі тарихи саясаттар мен басқару теорияларын сипаттау үшін қолданылған. Араб тіліндегі “даула исламийя” (دولة إسلامية) терминінің аудармасы ретінде, ол саяси Исламмен (исламизммен) байланысты қазіргі заманғы ұғымды білдіреді. Тарихи Ислам мемлекеттерінің көрнекті мысалдары – Мұхаммед пайғамбар құрған Мәдина мемлекеті және оның ізбасарлары мен Омейядтар кезінде жалғасқан Араб халифаты. Қазіргі заманғы Ислам мемлекетінің тұжырымын Саид Рашид Рида, Мұхаммед Омар, Әбу әл-Ала Маудуди, Аятолла Рухолла Хомейни, Исрар Ахмед, Саид Кутб және Хасан әл-Банна сияқты идеологтар қалыптастырды және насихаттады. Ислам заңдарын іске асыру Ислам мемлекетінің қазіргі заманғы теорияларында, сондай-ақ классикалық Ислам саяси теорияларында маңызды рөл атқарады. Дегенмен, қазіргі заманғы теориялардың көпшілігі бұрынғы заманда болмаған ұғымдарды да пайдаланады.
the concept of a state based on Islamic law
An Islamic state has a form of government based on sharia law. As a term, it has been used to describe various historical polities and theories of governance in the Islamic world. As a translation of the Arabic term dawlah islāmiyyah (دولة إسلامية) it refers to a modern notion associated with political Islam (Islamism). Notable examples of historical Islamic states include the state of Medina, established by the Islamic prophet Muhammad, and the Arab caliphate which continued under his successors and the Umayyads. The concept of the modern Islamic state has been articulated and promoted by ideologues such as Sayyid Rashid Rida, Mohammed Omar, Abul A'la Maududi, Ayatollah Ruhollah Khomeini, Israr Ahmed, Sayyid Qutb and Hassan al Banna. Implementation of Islamic law plays an important role in modern theories of the Islamic state, as it did in classical Islamic political theories. However, most of the modern theories also make use of notions that did not exist before the modern era. City state (622–632)
Imperial (632–750)
Universal ( 750–900)
Decentralization ( 900–1500)
Fragmentation ( 1500–1918 )
Nation states (1918–present)
Қалалық мемлекет (622–632)
Империялық (632–750)
Жалпыға бірдей (750–900)
Орталықтандыруды жою (900–1500)
Бөлшектену (1500–1918)
Ұлт мемлекеттері (1918–қазіргі уақытқа дейін)
the concept of a state based on Islamic law
An Islamic state has a form of government based on sharia law. As a term, it has been used to describe various historical polities and theories of governance in the Islamic world. As a translation of the Arabic term dawlah islāmiyyah (دولة إسلامية) it refers to a modern notion associated with political Islam (Islamism). Notable examples of historical Islamic states include the state of Medina, established by the Islamic prophet Muhammad, and the Arab caliphate which continued under his successors and the Umayyads. The concept of the modern Islamic state has been articulated and promoted by ideologues such as Sayyid Rashid Rida, Mohammed Omar, Abul A'la Maududi, Ayatollah Ruhollah Khomeini, Israr Ahmed, Sayyid Qutb and Hassan al Banna. Implementation of Islamic law plays an important role in modern theories of the Islamic state, as it did in classical Islamic political theories. However, most of the modern theories also make use of notions that did not exist before the modern era. City state (622–632)
Imperial (632–750)
Universal ( 750–900)
Decentralization ( 900–1500)
Fragmentation ( 1500–1918 )
Nation states (1918–present)
Ертедегі ислам үкіметтері
Алғашқы Ислам мемлекеті – Мұхаммед пайғамбардың 622 жылы Мәдинада Медина Конституциясы негізінде құрған саяси бірлестігі болды. Ол мұсылман үмметінің (ұлттың) саяси біртүтастығын көрсетеді. Кейін Мұхаммедтің шәкірттері оны Халифалыққа айналдырды, олар тура жолмен басқарған (Рашидун) халифалар деп белгілі болды (632–661 жылдар). Ислам мемлекеті Омейяд халифаты (661–750) және одан кейін Аббасид халифаты (750–1258) тұсында айтарлықтай кеңейді.
Ислам үкіметтерінің мәні
Ислам үкіметі немесе ислам мемлекетінің мәні – әл-Шура ұғымы. Әл-Шура ұғымына қатысты түрлі ғалымдардың әртүрлі түсініктері мен ойлары бар. Дегенмен, көптеген мұсылман ғалымдары исламдық әл-Шураның келесідей болуы керек деген пікірде: Исламның үйретулеріне сәйкес өтетін кеңес немесе ақылдасу. Құран мен Сүннеттің басшылықтарымен жүзеге асырылатын кеңес. Олардың арасынан жиналысты басқаруға жетекші сайланады. Талқылау мұшағара және мудахара негізінде жүргізілуі керек. Барлық мүшелерге өз пікірлерін білдіруге тең мүмкіндік беріледі. Мәселе жалпы мүддеге, яғни маслаха аммаға қатысты болуы тиіс. Құран мен Сүннеттің үйретулеріне қайшы келмесе, көпшіліктің пікірі қабылданады. Мұхаммед (саллаллаһу алейһи уә сәлләм) өзі шура мүшелерінің шешімін құрметтеген. Ол әл-Шура идеясының жақтасы, және бұл Хандак шайқасында (Арық шайқасы) сияқты тарихи оқиғаларда айқын көрінді. Онда Мұхаммед (саллаллаһу алейһи уә сәлләм) екі мүмкіндікке тап болды: Мединеден тысқары мұсылман емес араб әскерлерімен шайқасу немесе олар қалаға кіргенше күту. Сахабалармен (компаньондармен) кеңескеннен кейін Салман әл-Фарси мұсылмандардың Мединенің солтүстік жағында үлкен арық қазып, жаулардың қалаға кіруіне кедергі келтіру арқылы мұсылман емес арабтармен Медине ішінде күрескені жөн болады деп ұсынды. Бұл идея кейіннен көптеген сахабалар тарапынан қолдау тапты, содан кейін Мұхаммед (саллаллаһу алейһи уә сәлләм) та мақұлдады. Мұхаммед (саллаллаһу алейһи уә сәлләм) шураның шешімі бойынша келісімге үлкен мән берді, себебі сахабалардың көпшілік пікірі жеке адамның шешімінен артық.
Meeting or consultation that follows the teachings of Islam. Consultation following the guidelines of the Quran and the Sunnah. There is a leader elected among them to head the meeting. The discussion should be based on mushawarah and mudhakarah. All members are given fair opportunity to voice out their opinions. The issue should be of maslahah ammah or public interest. The voices of the majority are accepted, provided it does not violate the teachings of the Quran or Sunnah. Muhammad himself respected the decision of the shura members. He is the champion of the notion of al Shura, and this was illustrated in one of the many historical events, such as in the Battle of Khandaq (Battle of the Trench), where Muhammad was faced with two decisions, i. e. to fight the invading non Muslim Arab armies outside of Medina or wait until they enter the city. After consultation with the sahabah (companions), it was suggested by Salman al Farsi that it would be better if the Muslims fought the non Muslim Arabs within Medina by building a big ditch on the northern periphery of Medina to prevent the enemies from entering Medina. This idea was later supported by the majority of the sahabah, and thereafter Muhammad also approved it. Muhammad placed great emphasis on agreement about the decision of the shura because the majority opinion (by the sahabah) is better than a decision made by one individual.
Осман халифатының қайта өркендеуі мен жойылуы
Осман сұлтаны Селим I (1512–1520) даулы болған халифа атағын қайта иеленді. Бұл атаққа Аббасид Мамлюк халифаты кезеңінде, 1258 жылы моңғолдардың Бағдадты шабуылдап, соңғы Аббасид халифасын Бағдадта өлтіргеннен бері әртүрлі билеушілер мен көлеңке халифалар таласқан. Осман халифаты Осман империясының лауазымы ретінде 1924 жылы Мұстафа Кемал Ататүктің реформаларының бөлігі ретінде жойылды. Бұл қадамға Үндістанда ең күшті қарсылық білдірілді, себебі Махатма Ганди мен Үндістан мұсылмандары Ататүктің қызметтен шеттетуінен кейін халифатты қайта орнатуды мақсат тұтқан Халифат қозғалысының символизміне бірікті. Қозғалыс Ұлыбританияның халифатты таратуға жасаған саяси қысымына қарсы Османның қарсылығын пайдаланды, оны үнділік ұлтшылдық және британдық үстемдіктен тәуелсіздік күресімен байланыстырды. Алайда, Халифат Осман түріктерінің билігінде болудың орнына тәуелсіз ұлт мемлекеттер құруды қалаған Таяу Шығыс мұсылмандарынан аз қолдау алды. Үндістан субконтинентінде Ганди Халифатты ұлттық қозғалысқа айналдыруға тырысқанмен, ол тез арада мұсылман емес халыққа қарсы жихадқа ұласты, бұл Мопла көтерілісі ретінде белгілі болды, нәтижесінде Керала штатының Малабар аймағында мыңдаған адам қаза тапты.
Даула ұғымының дамуы
Араб тіліндегі "даула" сөзі "dwl" түбірінен шыққан, "айналу, кезегімен келу" мағынасын білдіреді. Құранда бұл сөз адам тағдырының сипатын – жеңіс пен жеңілістің кезектесуін білдіру үшін қолданылады (3:140). Осы қолданыс араб жазушыларын сөзді династиялардың із келіп жатуына, әсіресе Дамаск әмірі Омейядтардың Аббасидтермен құлатылуына қатысты қолдануға итермеледі. Бірінші Аббасид халифалары "біздің дауламыз" деп, "біздің кезегіміз / табысқа жету уақытымыз" деген мағынада айтқан. Аббасидтер билігін сақтап тұрғанда, дауланың династиялық мағынасы олардың династиялық үкімдігімен біріктірілді. Сохаил Х. Хашми даула исламиятты қазіргі заманғы ислами жазбаларында кездесетін жаңа сөз ретінде сипаттайды. Ислам мемлекетінің тағы бір маңызды қазіргі заманғы түсінігі – Пәкістандық мұсылман дін ғалымы Әбу әл-А'ла Маудудиге (1903–1979) тән, ол "Джамаат-и Ислами" саяси партиясын құрды және Аятолла Рухолла Хомейни сияқты басқа ислам революционерлерін шабыттандырды. Әбу әл-А'ла Маудудидің саяси мансабының басында Үндістандағы отаршылдыққа қарсы қозғалыс, әсіресе 1924 жылы Осман халифатының жойылғаннан кейін британдықтарға қарсы сезімдер күшейді. Ислам мемлекеті демократия мен социализмнің басты бәсекелес саяси жүйелері арасындағы үшінші балама ретінде қарастырылды (қараңыз: Исламдық модернизм). Маудудидің ислам экономикасы туралы алғашқы еңбектері 1941 жылдан бастап еркін нарықтық капитализмге және экономикаға мемлекеттік араласуға қарсы болды, бұл Мұхаммед Бакир әл-Садрдың 1961 жылы жазылған "Біздің экономикамыз" кітабына ұқсас. Маудуди идеалды ислам мемлекетін сайлау саясатының демократиялық принциптерін және кедейлерге көмектесудің социалистік принциптерін біріктіретін мемлекет ретінде көріп отырды.
Қазіргі мұсылман әлемі
Бүгінде көптеген мұсылман елдері ислам заңын өз құқықтық жүйелеріне ішінара енгізді. Кейбір мұсылман мемлекеттері өздерінің конституцияларында исламды мемлекеттік дін деп жариялады, бірақ соттарында ислам заңдарын қолданбайды. Ислам монархиясы емес ислам мемлекеттері әдетте Ислам республикалары деп аталады, мысалы, Иран, Пәкістан және Мавритания Ислам республикалары. Пәкістан 1956 жылғы конституция бойынша бұл атауды қабылдады; Мавритания оны 1958 жылғы 28 қарашада қабылдады; ал Иран 1979 жылғы төңкерістен кейін қабылдады, ол Пахлави әулетін құлатты. Иранда үкімет түрі Ислам ғалымдарының басшылығы деп танылады. Ауғанстан 1992 жылдан бастап посткоммунистік кезеңде Ислам мемлекеті (Ауғанстан Ислам мемлекеті) ретінде басқарылды, бірақ кейін 1996 жылдан бастап олар бақылаған аймақтарда Талибан (Ауғанстан Ислам Әмірлігі) де-факто билікке ие болды. 2001 жылы Талибан құлатылғаннан кейін ел 2021 жылғы 15 тамызға дейін Ауғанстан Ислам Республикасы деп аталды, сол күні Талибан елді басып алды. Пан-исламизм – саяси исламның ішіндегі интернационализм мен ұлтшылдыққа қарсылықтың бір түрі, ол мұсылман әлемін біртұтас ислам мемлекетімен біріктіруді жақтады, оны көбінесе халифат немесе үммет деп сипаттайды. Мұсылман әлемін біріктіру және бүкіл әлемде халифат құруды мақсат тұтқан ең танымал, күшті және агрессивті қазіргі заманғы пан-исламдық топ – уахаби/салафи джихадистік қозғалысы, Ирак және Леванттың Ислам мемлекеті. Ливияның 2011 жылғы 3 тамыздағы уақытша конституциялық декларациясында ислам Ливияның ресми діні деп жарияланды.
Бруней
Бруней – абсолюттік ислам монархиясы. 1959 жылғы конституциямен ислам мемлекеттік дін ретінде бекітілді.
Иран
1979 жылғы Иран революциясына дейін шиит исламының көптеген жоғары дәрежелі дін қызметкерлері имаматтың қағидасын ұстанды, ол бойынша саяси билікке тек Мұхаммед немесе оның нағыз мұрагерлері ғана лайық. Олар ислам мемлекетін құруға қарсы болды (Хомейнидің өзінің ұстазы Хари Язди аятолла, Боруджерди аятолла, Шариатмадари аятолла және Әбу әл-Қасым әл-Хойи аятолла қараңыз). Иран революциясының қатысушылары болған кейбір заманауи дінтанушылар да Иран Ислам Республикасындағы дін мен мемлекеттің бірігуіне көңілдері толмады және ислам дінінің тазалығын сақтау үшін мемлекеттің секуляризациясын жақтады (Абдолкарим Соруш және Мохсен Кадиварды қараңыз). Жоғарғы көшбасшының сөзіне сәйкес, ислам мемлекеті – Иран Ислам Республикасы бағдарламасының үшінші кезеңі және Жаңа Ислам Әлемінің бір бөлігі болып табылады.
Сауд Арабиясы
Сауд Арабиясы – исламдық абсолюттік монархия. Сауд Арабиясының Негізгі Заңында басқа елдерде конституция деп аталатын көптеген сипаттамалар бар. Дегенмен, Құран мен Сүннет елдің ресми конституциясы деп жарияланған, ал ел ислам заңы (Шариғат) негізінде басқарылады. Адалдық Кеңесі жаңа Патшаны және жаңа Мұрагер принцті анықтауға жауапты. Барлық кәмелетке толған азаматтар дәстүрлі тайпалық жиналыс – мәжіліс арқылы патшаға тікелей қатысуға, кездесуге және петиция беруге құқылы.
Йемен
Йемен Конституциясы ислам дінін мемлекеттік дін деп жариялайды және шариғат (ислам заңы) барлық заң шығарудың бастау көзі екенін белгілейді.
Мавритания
Мавритания Ислам Республикасы – Солтүстік Африканың батыс бөлігінде орналасқан Магриб аймағындағы мемлекет. Мавритания 1960 жылғы 28 қарашада Мавритания Ислам Республикасы ретінде тәуелсіз мемлекет деп жарияланды. 1985 жылғы Конституциялық харта исламды мемлекеттік дін деп, ал шариғатты – ел заңы деп бекітеді.
Пәкістан
1947 жылы Пәкістан Британдық Үндістандағы үнді мұсылмандары үшін жеке мемлекет ретінде құрылды және парламенттік демократия нысанын қабылдады. 1949 жылы Пәкістанның бірінші Конституциялық ассамблеясы исламды мемлекеттік дін ретінде мойындап, оның негізгі қағидаларын бұзбайтын болашақ заңдар қабылдануын қамтамасыз етуді көздеген Мақсаттар декларациясын қабылдады. Көбінесе мемлекет 19 ғасырдан бері Британдық Радж жүзеге асырған британдық құқық кодексінен мұраға алған заңдарды сақтап келді. 1956 жылы сайланған парламент Пәкістан Ислам Республикасы атауын ресми түрде қабылдап, исламды мемлекеттік дін деп жариялады.