Кіріспе

Қытайлық диссидент Ши Тао (; 1968 жылғы 25 шілдеде туған) – қытай журналисі, жазушы және ақын. 2005 жылы Қытай Коммунистік партиясының (ҚКП) құжатын шетелдегі қытай демократиялық сайтына жібергені үшін 10 жылға бас бостандығынан айырылды. Кейіннен Yahoo! China компаниясы оның жеке мәліметтерін Қытай үкіметіне беру арқылы тұтқындалуына көмектескені анықталды. АҚШ Конгресінің комиссиясы Yahoo! компаниясын сынап, Шидың отбасымен соттан тыс келісім жасады және өз тәжірибесін реформалауға уәде берді. Ши тұтқындалғаннан кейін екі маңызды халықаралық журналистика сыйлығына ие болды: CPJ Халықаралық баспасөз бостандығы сыйлығы және «Бостандықтың алтын қаламы» сыйлығы. 2013 жылғы 5 қыркүйекте Ши Тао түрмеден босатылды. 8 жарым жыл түрмеде отырғаннан кейін оның жазасы 18 айға қысқартылды. Қазір анасымен бірге Нинся провинциясының Инчуань қаласында тұрады.

Өмірбаян

Ши Тао 1968 жылы Қытайдың Нинся провинциясының Учжун қаласындағы Яньчи округінде дүниеге келген. 1991 жылдың шілде айында ол Шанхай қаласындағы Шығыс Қытай нормалық университетін бітірді. Келесі жылы үйленді. Қамауға алынар алдында Ши Хунань провинциясының Чанша қаласындағы "Dangdai Shang Bao" ("Қазіргі сауда жаңалықтары") газетінде редактор болып жұмыс істеген. Шидің сот процесінде адвокаты, ақпараттың жариялануы Қытайға елеулі зиян келтірмегендіктен, жазасы жеңіл болуы керек деп мәлімдеді. Маусым айында Чанша қалалық аралық халық соты оны он жылға бас бостандығынан айырды. Шидің Хунань провинциясының Жоғарғы халық сотына берген апелляциясы сот отырысынсыз қабылданбады. 2005 жылдың тамыз айында Шидің анасы Гао Циньшен оның атынан апелляциялық шағымды қайта қарау туралы өтініш берді. Қытай жөніндегі Конгресс атқару комиссиясы оны саяси тұтқын деп сипаттайды. "Шекарасыз репортерлер" ұйымы оның босатылуын талап етіп петиция ұйымдастырды, ал Журналистерді қорғау комитеті оның қамауға алынуына "ашуланып" екенін мәлімдеді. Хьюман Райтс Вотч оны тұтқынға алынған "адам құқықтарын қорғаушы" деп атады және оның босатылуы үшін үгіт жүргізді.

Yahoo-ның рөлі

Бұл оқиға Yahoo! компаниясының бизнес-тәжірибесіне қатысты дау тудырды, оның Гонконгтағы бөлімшесі Ши Таоның компьютерімен байланысты хат пен электрондық поштаны байланыстыратын техникалық ақпаратты ұсынды. Yahoo! компаниясы "Шекарасыз репортерлер" ұйымы тарапынан "полицияның хабаршысы" ретінде әрекет еткені үшін сынға алынды. Yahoo! 2006 жылы АҚШ Конгресінің Сыртқы істер комитеті алдында куәлік беруге шақырылды, ал Yahoo! компаниясының негіздеушісі Джерри Янг Конгресс алдындағы тағы бір тыңдауда куәлік берді. Комитет төрағасы Том Лантос Янгқа тыңдауда қатысқан Шидің анасынан "кешірім сұрауын" бұйырды, ал өкіл Кристофер Х. Смит Yahoo! компаниясының осы іс әрекеттері мен Холокост кезінде нацистік Германияға еврейлерді табуға көмектескен бизнес арасындағы "ұқсастықтарды" атап көрсетті. Янг Шидің анасынан кешірім сұрап, Yahoo! компаниясының ешбір қызметкерінің "жасаған қателігіне" сезімтал емес екенін және компанияның "сөз бостандығы мен жеке өмірге құрмет көрсетуді және оны қорғауды" мақсат тұтқанын мәлімдеді. Ол компанияның адам құқықтарын қорғау үшін адам құқықтары ұйымдарымен өзара іс-қимыл жасап, индустриялық этика кодексін әзірлеуде екенін де айтты. Yahoo! компаниясы соттан тыс келісімге келді, келісім сомасы жарияланбады. 2008 жылдың ақпан айында АҚШ Мемлекеттік хатшысы Кондолиза Райс Қытайға сапар жасамас бұрын Янг одан "Ши Тао, Ван Сяонин және халықаралық деңгейде мойындалған сөз бостандығы құқығын пайдаланғаны үшін түрмеге қамалған басқа да қытайлық диссиденттердің босатылуын белсенді түрде іске қосуын" өтінді.

Марапаттар мен мойындау

2005 жылы 18 қазанда Журналистерді қорғау комитеті Шидің 2005 жылғы CPJ Халықаралық баспасөз бостандығы сыйлығының төрт жеңімпазының бірі екенін мәлімдеді. Комитет сайтында ол түрмеден босатылғаннан кейін ресми түрде марапатталатыны көрсетілген. 2006 жылғы наурыз айында оған украиналық диссидент Василий Стус атымен аталатын және "дарын мен қайраткерлік" үшін берілетін Василий Стус сыйлығы табысталды. Сыйлықты оның анасы қабылдады. 2009 жылы Human Rights Watch Шиге "еркін ой білдіруге деген адалдығы" және "саяси қуғын-сүргінге қарсы көрсеткен батылдығы" үшін "Хеллман/Хаммет" грантын берді.