1980-ші жылдардағы әдеби қозғалыс: Крёолитет

Кіріспе

Креалитет – 1980 жылдары Мартиника жазушылары Патрик Шамузо, Жан Бернабе және Рафаэль Конфиант бастаған әдеби ағым. Олар 1989 жылы «Negritude» қозғалысының кемшіліктеріне жауап ретінде «Eloge de la créolité» (Креолдықты мадақтау) еңбегін жариялады. Créolité немесе «creoleness» – бұл Антиль аралдары сияқты жерлердің мәдени және тілдік әртүрлілігін сипаттауға талпынатын жаңа сөз, және атап айтқанда, Француз Кариб бассейнінің ерекшелігі. «Креолдық» термині креол тілдерінің ғылыми тұрғыдан маңызды ерекшеліктерін де білдіруі мүмкін, олар креолистика ғылымында зерттеледі.

Тарих

Креалитетті, бәлкім, оған дейінгі қозғалысқа, Negritude әдеби қозғалысына қарағанда жақсы сипаттауға болады, бұл қозғалысты 1930-шы жылдары Аим Сезар, Леопольд Седар Сенгор және Леон Дамас бастады. Негритуд жазушылары өздерін Африка құрлығындағы мәдени, нәсілдік және тарихи байланыстары тұрғысынан француз отаршылдық саяси үстемдігін және француз мәдени, интеллектуалды, нәсілдік және моральдық үстемдігін қабылдамау ретінде анықтауға тырысты. Сезер мен оның замандастары африкалық диаспора мүшелерінің ортақ қара мұрасын отарлау жобасының физикалық және психологиялық зорлық-зомбылығынан қысым көргендер үшін күш пен өзін-өзі бағалау көзі деп қарастырды. Льюис сөздері бойынша, бұл "өткінші" қозғалыс, "революциялық өзгерістер агенті", қараңғылардың ерекшелігі мен бірлігін білдіруге деген құштарлықпен ынталандырылған. Мартиникалық Эдуард Глисант сияқты кейінгі жазушылар "қаралық" тұжырымдамасының монолиттік көзқарасын жоққа шығарды. Шындығында, бұл қозғалыстың бастапқы атауы 1977 жылы négritude-дан кейін créolitude ретінде берілді, ал қосымшаның өзгеруі "күшті семантикалық қарама-қайшылықты" білдірді. Креалитетті негізге ала отырып, 1960 жылдардың басында Глисант Антиланти ("Кариб теңізі") тұжырымдамасын алға тартты, ол Карибтік сәйкестігін тек африкалық текті адамдармен сипаттауға болмайды деп мәлімдеді. Карибтік жекелігі тек бұрынғы құлдардың мұрасынан ғана емес, сонымен қатар жергілікті Кариб тұрғындарынан, еуропалық отарлаушылардан, Шығыс үндістерден және қытайлардан (шарттық жұмысшылардан) бірдей әсер алды. Глисант және одан кейінгі креольдік қозғалыстың (креолистер деп аталады) жақтаушылары креолдық аймақтардың бірегей тарихи және мәдени тамырларын атап өтіп, осы аймақтардағы империалистік (әсіресе француз) үстемдікті әлі де қабылдамайды. Глисант атап өткендей, осында әкелінген құлдар мен олардың ұрпақтары енді тек африкалық "көшпендер" емес, "басқа кеңістіктегі жаңа адамдар" болды, мәдениеттер мен айырмашылықтардың араласуынан туған жаңа жекеліктің бөлігі. Eloge de la créolité авторлары креольдікті "жалған әмбебаптылықтың, бір тілділіктің және тазалықтың жойылуы" деп сипаттайды (La créolité est une annihilation de la fausse universalité, du monolinguisme et de la pureté). Атап айтқанда, креольдік қозғалысы француз тілінің басымдығын француз тіліндегі креолдық аймақтарда мәдениет пен әдебиет тілі ретінде кері бұруға тырысады. Керісінше, ол креол тілдерін әдеби, мәдени және академиялық тұрғыда қолдануды жоғары бағалайды. Шындығында, көптеген креолистер өздерінің романдарын креол және француз тілдерінде жариялайды. Олар әртүрлі болмысты қолдайды және өздерінің айырмашылықтарын мақтанышпен жариялайды: "біз еуропалықтар да, африкалықтар да, азиялықтар да емеспіз, біз өзімізді креолдер деп жариялаймыз" (ni Européens, ni Africains, ni Asiatiques, nous nous proclamons créoles).

Créolité can perhaps best be described in contrast with the movement that preceded it, la négritude, a literary movement spearheaded by Aimé Césaire, Léopold Sédar Senghor and Léon Damas in the 1930s. Négritude writers sought to define themselves in terms of their cultural, racial and historical ties to the African continent as a rejection of French colonial political hegemony and of French cultural, intellectual, racial and moral domination. Césaire and his contemporaries considered the shared black heritage of members of the African diaspora as a source of power and self worth for those oppressed by the physical and psychological violence of the colonial project. In the words of Lewis, it is a “transitory” movement, “agent of revolutionary change” stimulated by a desire to express a Black singularity and a Black unity. Later writers such as the Martinican Edouard Glissant came to reject the monolithic view of "blackness" portrayed in the négritude movement. Indeed, an initial naming of this movement following négritude as créolitude in 1977 gave way to créolité, with a change in suffix indicating a "strong semantic contrast." Backdropping créolité, in the early 1960s, Glissant advanced the concept of Antillanité ("Caribbeanness"), which claimed that Caribbean identity could not be described solely in terms of African descent. Caribbean identity came not only from the heritage of ex slaves, but was equally influenced by indigenous Caribbeans, European colonialists, East Indian and Chinese (indentured servants). Glissant and adherents to the subsequent créolité movement (called créolistes) likewise stress the unique historical and cultural roots of Creole regions while still rejecting imperialist (especially French) dominance in these areas. Glissant points out that the slaves that were brought there and their descendants are no longer merely African “migrants”, but became “new beings in a different space”, part of a new identity born from a mixing of cultures and differences. The authors of Eloge de la créolité describe créolité as "an annihilation of false universality, of monolinguism, and of purity." (La créolité est une annihilation de la fausse universalité, du monolinguisme et de la pureté). In particular, the créolité movement seeks to reverse the dominance of French as the language of culture and literature in French based Creole areas. Instead it valorizes the use of Creole languages in literary, cultural and academic contexts. Indeed, many of the créolistes publish their novels in both Creole and French. They advocate a heterogenous identity and proudly bear their differences and are "neither Europeans, nor Africans, nor Asians, we proclaim ourselves Créoles". (ni Européens, ni Africains, ni Asiatiques, nous nous proclamons créoles).