Делария Мэнли: Англиялық жазушының өмірі мен шығармалары
Delarivier Manley
Дела Ривьер Мэнли (1663-1724) – ағылшын жазушысы, драматург, памфлетші. "Әдебиеттің үштік гүлшешесінде" белгілі. Биографиясы "Жаңа Аталанта" романында жазылған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Деларивьер "Делия" Мэнли (1663 жыл немесе шамамен 1670 – 24 шілде 1724) – ағылшын жазушысы, драматург және саяси памфлеттер авторы. Мэнли кейде Афра Бен және Элиза Хейвудпен бірге "зейіннің әділ үштігінің" бірі деп аталады, бұл кейінірек тағайындалған сипаттама. Кейбір ескі дереккөздерде оның есімі Мария деп көрсетілген, бірақ соңғы зерттеулер бұл қате екенін дәлелдеді: Мария – оның қарындасының есімі, ал ол өзін әрқашан Деларивьер немесе Делия деп атаған.
English writer
Delarivier "Delia" Manley (1663 or c. 1670 – 24 July 1724) was an English author, playwright, and political pamphleteer. Manley is sometimes referred to, with Aphra Behn and Eliza Haywood, as one of "the fair triumvirate of wit", which is a later attribution. Some outdated sources list her first name as Mary, but recent scholarship has demonstrated that to be an error: Mary was the name of one of her sisters, and she always referred to herself as Delarivier or Delia.
Жас шағы және театр шығармалары
Мэнли туралы көп нәрсе оның "Жаңа Атлантис" (1709) романындағы "Делияның оқиғасы" және 1714 жылы Эдмунд Керлмен бірге Атлантис авторының өмірбаяны ретінде жариялаған "Ривелланың оқиғалары" арқылы белгілі. Керл 1725 жылы квази-шындық және толық сенімді емес автобиографияның алғашқы өлімнен кейінгі басылымында "Ривелланың" жариялану тарихы туралы қосымша мәліметтер берді. Мэнли, болжам бойынша, Джерси аралында, роялист әскер офицері және тарихшы болған сэр Роджер Мэнлидің алты баласының үшіншісі ретінде дүниеге келді. Оның анасы испандық Нидерландылардан шыққан әйел болған, ол Деларивьер өте жас кезінде қайтыс болды. Ол және оның әпкесі Корнелия әкесінің әскери қызметіне байланысты түрлі орындарға көшіп жүрген көрінеді. 1687 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін, жас қыздар олардың туысы Джон Мэнлидің (1654–1713) қамқорлығына өтті, ол тори партиясынан парламент депутаты болған. Джон Мэнли Корнуоллдық мұрагерге үйленді, содан кейін Деларивьерге заңсыз үйленді. 1691 жылы олардың Джон есімді ұлы дүниеге келді. 1694 жылдың қаңтар айында Мэнли күйеуін тастап, бұрынғы король Карл II-нің сүйіктісі болған Барбара Вильерс, Кливленд герцогинясының үйіне көшті. Ол онда тек алты ай болды, содан кейін герцогиня оны ұлымен флирт жасады деген айыппен қуды. Ол күйеуімен біраз уақытқа татуласып қалған болуы мүмкін деген де болжам бар. 1694 жылдан 1696 жылға дейін Мэнли Англияда, негізінен оңтүстік-батыс аймағында көп саяхаттап, актерлік мансабын бастады. Осы кезеңде ол өзінің алғашқы пьесасын – "Жоғалған ғашық немесе қызғанышпен толған күйеу" (1696) комедиясын және "Патшалық қаскөйлік" (1696) трагедиясын жазды, ол көпке сыналып, анонимді сатирикалық пьеса "Әйелдердің зиялылығына" әсер етті. Сатирада Мэнли, Кэтрин Троттер және Мэри Пикс сияқты үш әйел драматург мазақталды. Мэнли он жыл сахнадан кетіп, 1707 жылы "Альмина немесе араб анты" пьесасымен қайта оралды. Тағы он жыл өткен соң Мэнлидің "Луций, Ұлыбританияның бірінші патшасы" пьесасы қойылды.
Much of what is known about Manley is rooted in her insertion of "Delia's story" in The New Atalantis (1709) and the Adventures of Rivella that she published as the biography of the author of the Atalantis with Edmund Curll in 1714. Curll added further details on the publication history behind the Rivella in the first posthumous edition of the quasi fictional and not entirely reliable autobiography in 1725. Manley was probably born in Jersey, the third of six children of Sir Roger Manley, a royalist army officer and historian, and a woman from the Spanish Netherlands, who died when Delarivier was young. It seems that she and her sister, Cornelia, moved with their father to his various army postings. After their father's death in 1687, the young women became wards of their cousin, John Manley (1654–1713), a Tory MP. John Manley had married a Cornish heiress and, later, bigamously, married Delarivier. They had a son in 1691, also named John. In January 1694 Manley left her husband and went to live with Barbara Villiers, the 1st Duchess of Cleveland, at one time the mistress of Charles II. She remained there only six months, at which time she was expelled by the duchess for allegedly flirting with her son. There is some indication that she may have been by then reconciled with her husband, for a time. From 1694 to 1696, Manley travelled extensively in England, principally in the southwest, and began her dramatic career. At this time she wrote her first play, a comedy, The Lost Lover, or, The Jealous Husband (1696), and the she tragedy The Royal Mischief (1696), which became the subject of ridicule and inspired the anonymous satirical play The Female Wits. The satire mocked three female playwrights, including Manley, Catharine Trotter, and Mary Pix. Manley retired from the stage for ten years before returning with her 1707 play, Almyna, or, The Arabian Vow. Ten years later, Manley's Lucius, The First King of Britain, was staged.
Саяси сатира
1709 жылы Манлидің “Жаңа Атлантис” романы жарық көргеннен кейін, ол танымал, тіпті жағымсыз романист ретінде белгілі болды. Бұл туынды қазіргі британ саясатын Жерорта теңізіндегі фантастикалық аралда бейнеледі. Суифт сияқты замандас сыншылар оның карикатуралары көбінесе сәтті болмайды деп есептеуі мүмкін; бірақ Г.М. Тревелян сияқты тарихшы оның Годольфин бейнесін айқын деп бағалайды: “өз дәуірінің ең ұлы генийі, бірақ сыртқы келбетінен мүлдем көрінбейді. Ұлттың істері миында, ал қолында карталар жұбы немесе ойыншық текшелер”. Бұл туынды соншалықты дау туғызды ki, Манли тұтқындалды және оған қарсы қылсұздық ісін дайындау үшін бірден сұраққа тартылды. Ол биліктегі виг саясаткерлерінің жартысын, сондай-ақ Джон Черчилль сияқты орташа торилерді, Марлбороның 1-ші герцогын жамандады, ол, оның айтуынша, корольдік сүйіктісі Барбара Вильерстің төсегінде мансабын бастаған. Манли кейіпкерлері мен нақты адамдар арасындағы кез келген сәйкестікті қатаң түрде жоққа шығарды және айыптаулар ақырында алынып тасталды:
Manley became well known, even notorious, as a novelist with the publication of her roman à clef the New Atalantis in 1709, a work that spotted present British politics on the fabulous Mediterranean Island. Contemporary critics like Swift might consider that her caricatures missed the mark much more often than they hit it; but a historian like G. M. Trevelyan would at least rate her portrait of Godolphin as a telling one: " the greatest genius of his age with the least of it in his aspect. The affairs of a nation in his head, with a pair of cards or a box of dice in his hand". Such was the scandal the work produced that Manley was arrested, and immediately questioned by the authorities in preparation of a libel case against her. She had discredited half the arena of ruling Whig politicians, as well as moderate Tories like John Churchill, 1st Duke of Marlborough, who, she said, had begun his career at court in the bed of the royal mistress, Barbara Villiers. Manley resolutely denied all correspondencies between her characters and real people, and the charges were eventually dropped:
Нәтижесінде оның туындыларының ойдан шығарылған статусы туралы үндеусіз келісімге келді, оның қамқорлығында ол “Аталантис” романының тағы бір томын және “Еуропа естеліктерінің” екі томын жариялауды жалғастырды. Соңғысы еуропалық кең көріністі көрсетуге мүмкіндік беретін басқа ойдан шығарылған ортаны тапты. Кейінгі басылымдар естеліктерді “Аталантистің” үшінші және төртінші томдары ретінде сатты, сонымен қатар бұрынғы пароди, “Зарах патшайымның құпия тарихы” кітабын да қамтыды; ал “Аталантис” басқалардың бірнеше еліктеулерін тудырды. Осы арада, 1710 жылғы торилердің сайлаудағы жеңісімен Манли Свифтпен бірқатар ториге жақтас памфлеттерде ынтымақтастыққа түсті, бірақ Георг I-нің таққа отыруымен және торилердің құлауымен оның жағдайы күрт нашарлады, Харлиге жазған жалбарыну хатында: “Менің алдымда аштықтан өлуге айналған көрініс ғана көрінеді, Лорд Марлборо және оның барлық серіктері маған әділсіздікпен қарап отыр. Апаттан ештеңе сақталған жоқ”.
The result was a tacit agreement as to the fictional status of her works, under cover of which she continued to publish another volume of the Atalantis and two more of the Memoirs of Europe. The latter found a different fictional setting to allow the wider European picture. Later editions sold the Memoirs, however, as volumes three and four of the Atalantis, which also came to incorporate the earlier skit, the Secret History of Queen Zarah; while the Atalantis also sparked several imitations by others. Meanwhile, with the Tory electoral victory of 1710, Manley came to collaborate with Swift in a number of pro Tory pamphlets, but with the accession of George I and the ensuing Tory collapse, her position disintegrated, as a begging letter to Harley reveals: "I have nothing but a starveling scene before me, Lord Marlborough and all his accomplices justly enraged against me. Nothing saved from the wreck".
Кейінгі жазбалары
Дегенмен, Мэнлидің мінезі берік болды. 1714 жылы оған Чарльз Гилдон жоспарлаған биографиялық мәтіннің нысаны болу қаупі туды, бірақ Гилдонның болашақ баспашысы Керлл Мэнлиді дайындалып жатқан жұмыс туралы ескертті. Ол Гилдонмен байланысып, келісімге келді: ол белгілі бір мерзімде аталған шығарманы өзі жазады. Соның нәтижесінде оның «Ривелланың басынан кешкендері» атты кітабы жарық көрді, ол екі еркек кейіпкер арасындағы оқиғаны баяндайды: жас шавалиер Д’Омон автормен қарым-қатынас құру үшін Франциядан кетеді және өзін қабылдамаған сүйіктісі мен досын табады, ол оған байланысты ұйымдастыруға көмектесу ғана емес, сонымен қатар оның өмірінің тарихын айтады, бұл тарих әлеуметтік әңгімелерде де, оның жақын достарына ғана белгілі жайттарда да қамтылған. Осы шығармада Мэнли өзін саяси тұрғыдан жайлырақ бейнелегені, алдағы билік ауысуына дайындалып, өзін жаңаша көрсеткені байқалды. Сонымен қатар, кейін 1717 жылы оның табысты «Луций» драмасын шығарған Уиг Ричард Стил болғаны маңызды болуы мүмкін. Оның соңғы маңызды еңбегі – «Жеті романтадағы махаббат күші» (Лондон: J. Barber / J. Morphew, 1720) – Уильям Пейнтердің «Рахат сарайы» атты шығармасында алғаш жарияланған таңдалған повестьтердің қайта қаралып жазылған нұсқасы болды. Мэнлидің «Махаббат күші» повестьтерінде оның әйел кейіпкерлері көбінесе оларға опасыздық жасаған ерлерге қарсы зорлық-зомбылық актілері арқылы кек қайтарады. Оның бұрынғы шығармаларында ер адамдардың опасыздығы жиі кездессе, әйелдердің оларға қатыгездікпен кек қайтаруы оның кейінгі туындыларында жаңалық болды.
Manley, however, was a resilient figure. In 1714, she had been threatened with being the object of a biographical text planned by Charles Gildon, but Curll, Gildon's prospective publisher warned Manley of the work in progress. She contacted Gildon and arranged for an agreement: she would write the work in question herself within a certain time span. The result were her Adventures of Rivella, a book evolving between two male protagonists: the young chevalier D'Aumont has left France to have sex with the author and finds a rejected lover and friend who does not only offer his assistance in arranging the contact but also tells the story of her life, both as related in public gossip and as only her friends know it. In this work, Manley has been seen as repositioning herself politically as a more moderate figure, in preparation for the power shifts to come; and it may be significant that it was a Whig, Richard Steele, who was later to produce her lucrative drama Lucius in 1717. Her last major work, The Power of Love in Seven Novels (London: J. Barber/ J. Morphew, 1720), was a revised version of selected novellas first published in William Painter's Palace of Pleasure well furnished with pleasaunt Histories and excellent Novelles (1566). In Manley's The Power of Love novellas, her female characters often participated in violent acts of revenge against the men who betrayed them. While betrayal by men was common in her earlier works, scenes of violent revenge enacted upon them by women was new to her later works.
Қабылдау
Ол 1714 жылдан бастап өзінің жағымсыз беделінің даңқымен өмір сүрді. Оның тұрақсыз некелік өмірі, көптеген жанжалдары, семіздігі және саясаты – ол өзінің танымалдығын үнемі жаңартқан тақырыптар еді. 1740 жылдарға дейін бұл ешқандай мәселе тудырмады, өйткені Мэнли 18-шы ғасырдың басында француз және неміс тілдеріне аударылды және ғасырдың бірінші жартысында жаңа ағылшын басылымдары жарық көрді. Александр Поуп 1712 жылы «Құлыптың зорлауы» атты туындысында оның болашақта ие болатын мәңгілік даңқын сатиралық түрде бейнеледі – ол «Аталантис оқылғанға дейін» сақталатын еді. Мэнли 1690-шы жылдардың соңынан 1710-шы жылдардың соңына дейін сахнаға қосқан драмалық үлесімен танылды. Оның «Патшалық қасірет» трагедиясы 1670-ші жылдардағы батырлық трагедияға ұқсас болғаны үшін сынға ұшырады. «Араб түндері» повесінің драмалық бейімделуі – «Альмина» Анн Брейцегирлдің сахнадан кетуі және қойылымның жоғары құнына байланысты дау-дамайлардың ортасында болды. Мэнли сонымен қатар ағылшын тіліндегі алғашқы толыққанды роман – Чарльз Гилдонның «Алтын тыңшы» (1709) романының ынталы қолдаушысы және қорғаушысы болды. Оның даңқын және автор ретіндегі мәртебесін қайта қарау 18-шы ғасырдың басында басталды және 19-шы және 20-шы ғасырлардың басында жала жабуға әкелді: кейбір сыншылар оны қайтадан оқуға лайық емес, абыройсыз әйел автор деп батыл түрде мәлімдеді. Кейінгі сыншылар Ричетти және басқалардың тұжырымдарын қарастырды, олардың пікірлері көбінесе олардың заманына тән болды және автордың маңызды саяси сатирик екендігін көрсететін жалпы тарихи зерттеулерден гөрі, әйелдерге деген жеккөрушілік көзқарасты бейнеледі. Мэнлидің қазіргі кезде қайта бағалануы Патриция Кёстердің оның шығармаларын жариялауымен басталды. Розалинд Балластердің «Жаңа Аталантис» кітабын «Penguin Classic» сериясына енгізуі Мэнлиге 18-шы ғасыр әдебиетін зерттеушілер арасында кең танымалдылық әкелді. Джанет Тодд, Кэтрин Галлахер және Рос Балластер Мэнлиді протофеминист ретінде қарастырды. Фиделис Морганның «Ешқандай мінезі жоқ әйел». Мэнли ханымның автобиографиясы (Лондон, 1986) (авто)биографиялық ақпаратты бірінші рет жүйелі түрде жинақтады. Рейчел Карнелл және Рут Герман сияқты соңғы сыншылар оның өмірбаянын кәсіби деңгейге көтеріп, стандартты ғылыми басылымдарды ұсынды. Мэнлидің «Сарах патшайымның құпия тарихын» (1705) жазғаны туралы қате мәлімдеме тарады. Бұл алғаш рет Кёстердің оның шығармаларының басылымында күмәндандырылды, онда бұл атау әлі де болды. Олаф Симонс (2001) бұл талапты ашық түрде жоққа шығарды, ол 18-шы ғасырдың басындағы «Атлантик» романдарының кең контексін қайта қарады. Дж. Алан Дауни (2004) одан әрі барып, «Сарах патшайым» романының авторлық құқығына ие болған адам – доктор Джозеф Браун екенін анықтады.
She lived on the fame of her notorious personality as early as 1714. Her precarious marriage past, numerous quarrels, her obesity and her politics were topics that she sold in constant revisions of the fame she had acquired. That was apparently no problem before the 1740s, as Manley was translated into French and German in the early 18th century, and received new English editions during the first half of the century. Alexander Pope satirised the eternal fame that she was about to acquire in his Rape of the Lock in 1712—it would last "as long as the Atalantis shall be read." Manley was recognised for her dramatic contributions to the stage from the late 1690s to the late 1710s. Her tragedy, The Royal Mischief, was criticised for its resemblance to 1670s heroic tragedy. Almyna, her dramatic adaptation of The Arabian Nights Entertainments also found itself entangled in controversy by Anne Bracegirldle's retirement from the stage and the high cost of the production. Manley was also an avid supporter and defender of the first fully fledged it narrative in English, Charles Gildon's The Golden Spy (1709). The revision of her fame and status as an author began in the early decades of the 18th century and led to manifest defamations in the 19th and early 20th centuries: she became seen as a scandalous female author who, some critics audaciously asserted, did not deserve to be ever read again. Later critics, however, looked back on the conclusions of Richetti and others were short sighted and perhaps even outright misogynistic and more reflective of their era than of general historic scholarship on the author as an important political satirist. Manley's present reappreciation began with Patricia Köster's edition of her works. The more accessible edition of The New Atalantis, which Rosalind Ballaster turned into a Penguin Classic, brought Manley wider recognition among students of early 18th century literature. Janet Todd, Catherine Gallagher and Ros Ballaster provided the perspective of Manley as a proto feminist. Fidelis Morgan's, A Woman of No Character. An Autobiography of Mrs. Manley (London, 1986) put the (auto )biographical information into the first more coherent picture. More recent critics such as Rachel Carnell and Ruth Herman have professionalised her biography and provided standardised scholarly editions. Manley has been erroneously claimed to have written The Secret History of Queen Zarah (1705). That was first doubted in Köster's edition of her works, which still included the title. The claim was openly rejected by Olaf Simons (2001) who reread the wider context of early 18th century Atalantic novels. J. Alan Downie (2004) went a step further and cast light on the presumable author of the Queen Zarah: Dr Joseph Browne.