Кіріспе

Франсиско Маноэль де Насименто (1734 жылдың 21 желтоқсаны – 1819 жылдың 25 ақпаны), әдеби есімі Филинто Элисио (ескіше жазуда Филинто Элисио), оны Алорна маркизасы атаған, португал ақыны және Лиссабон қаласындағы қайық иесінің баласы ретінде танымал.

Алғашқы жылдар

Ол ерте жасында ұлттық әдет-ғұрыптар мен салт-дәстүрлерге деген сүйіспеншілікке ие болды, бірақ гуманистік білімі оны ешқашан жойған жоқ. Сонымен қатар, ол халық әдебиетінің (litteratura de cordel) барлық түрлерін – әндерді, комедияларды, рыцарлық әңгімелер мен ертегілерді білуге үйренді, олар сол кезде жеке парақтарға (folhas volantes) басылып, астана көшелерінде көзі көрмейтін адамдар сатқан. Осы жағдайлар оның сөздік қорының байлығын түсіндіреді, ал ыстық патриотизммен бірге ол Альмейда Гаррет бастаған романтизм деп аталатын әдеби жаңарудың жаршысы болуға оның мүмкіндігін берді. Нассименто он төрт жасында өлеңдер жаза бастады. 1754 жылы ол дін қызметкері болып тағайындалды, көп ұзамай Лиссабондағы Шагас шіркеуінің қазынашысы болды. Ол уақытын латын классиктерін, әсіресе Горацийді оқып, әдебиетші достарының қоғамында өткізді, олардың арасында білімді шетелдік саудагерлер де болды. Бұл адамдар Камоэсті, сол кезде жартылай ұмытылған, португалдық Парнастың патшасы ретінде лайықты орнына қайта келтіруді мақсат етті, сондай-ақ Квинентистерге табынуды жариялады, оларды ең жақсы поэзиялық үлгілер деп есептеді, ал философияда француз энциклопедистерінің тұжырымдарын қабылдады. Нассиментоның алғашқы жарияланымдарының бірі Пьетро Метастасионың операларының бірі болды, ал оның ерте жұмыстары негізінен аудармалардан тұрды. Көлемі шағын болғанымен, ол бауырларының қызғанышын оятты. Осы кезде Аркадия жақсы талғамды қалпына келтіру және тілді галлицизмдерден тазартуға тырысты, бірақ бұл қоғамның мүшелері классиктерді еліктеуге ұмтылып, өздерінің жерлерінің дәстүрлерін ұмытты. Нассименто және Аркадияға жатпайтын басқа жазушылар Рибейра-дас-Наус қаласында кездесетін бәсекелес топ құрды, екі топ та рифмамен шексіз шабуылдасты, осылайша «ақындар соғысы» деп аталған нәрсе Аркадияның құлауымен аяқталды. Содан кейін Нассименто Алорна маркизасының қарындасы, кейіннен Рибейра графының әйелі болған Д. Мария де Альмейдаға құштарлық сезіммен махаббат танытты. Ол оған арнап жазған шансоннеттерін оқыды, ал олардың поэзиялық әрекеттесуі одан терең сезімдерге толы өлеңдерді тудырды.

Инквизиция

Бұл оның өміріндегі ең бақытты дәуір болды, бірақ ол ұзаққа созылмады. I Марияның таққа отыруы Помбалдың рухы мен реформаларына қарсы реакция дәуірін ашты, және діни төзімсіздік саяси төзімсіздікті ығыстырды. 1778 жылдың маусымында Нассименто Португалия инквизициясына басқа пікір білдіргені және табиғи сананы ұстанатын заманауи философтардың еңбектерін оқығаны үшін айыпталды. Трибунал құпия тергеу жүргізіп, оған қорғану мүмкіндігін бермей, 14 шілде күні таңертең тұтқындауға бұйрық берді. Ол ескерту алғандықтан, француз саудагері Вердьенің үйіне қашып, онда он бір күн жасырынды. Содан кейін оның досы Мариальва маркизі оны Гаврға жеткізген француз кемесіне отырғызды. Нассименто Парижге қоныс аударды, ал оның алғашқы жылдары жақсы өткенімен, жағдайы тез нашарлады. Ол инквизицияның мүлкін тәркілегені туралы хабар алды, және мұғалімдікпен және жазумен ақша табуға тырысқанымен, күнкөрісіне жете алмады. 1792 жылы оның жанкүйері Антонио де Араухо, кейін Барка графы, сол кезде Голландия Республикасындағы португал елшісі, ақынға Гаагадағы үйінде қонақ болуды ұсынды. Бірақ ел, халық және тіл оған ұнамады. 1797 жылы елшілік міссиясымен Парижге келгенде, Нассименто онымен бірге жүріп, өмірінің соңына дейін француз астанасы мен маңында тұрды.

Португалияға оралу

Ол өзінің еліне деген терең махаббатын өмірінің соңына дейін сақтап, Португалияда өлуді армандады. 1796 жылы оның елге оралуына рұқсат беретін және мүлкін қайтаруға бұйрық беретін патшалық жарлық шығарылды, бірақ оның іске асырылуы кешіктірілді. Француз басқыншылығы салдарынан патшалық сарайдың Бразилияға көшірілуі оның барлық үмітін қиратты. Осыған дейін Барка графы оған Португалия үкіметінен Джеронимо Озорионың "De Rebus Emanuelis" еңбегін аудару жұмысын тапсырған еді. Париждегі бірқатар отандастарының көмегімен ол өмірінің соңғы жылдарын өнер тарихшысы және аудармашы Александр Сане мен Португалияны жақсы көретін Фердинанд Денистің достығымен өткізді. Ламартин оған мақтау өлең арнады, Шатобрианның құрметіне ие болды, ал оны үлгі еткен елдегі жанкүйерлері Os Filintistas деп аталды. Шет елдегі қиындықтар мен азаптар оның көзқарасын кеңейтіп, шындықты сезінуге көмектесті, соның нәтижесінде ол жетпіс пен сексен бес жас аралығында жазған өлеңдері ең тамаша туындылары болды. Ол қайтыс болғанда Португалия заманауи поэзиясының ең көрнекті өкілін жоғалтты деп мойындалды.

Поэзия

Гаррет Нассиментоның тіл білімімен өзі жеке академия құруға лайық екенін айтты, сондай-ақ Камоестен бері ешбір ақын оған осылай құнды қызметтер көрсетпегенін қосты; бірақ оның даңққа ең лайықты себебі – ол әдебиетті ұлттың өмірімен қайта байланыстырды. Нассименто өмірімен де, шығармаларымен де 18-шы және 19-шы ғасырларды, неоклассикалық дәуірді романтизммен байланыстырады. Виландтың «Оберон» және Шатобрианның «Шейіттері» оған жаңа әлем ашты, ал оның «контолары», яғни португал өмірінен алынған көріністері, шынайы романтикалық леззатқа толы; олар оның ең табиғи туындылары, бірақ оның құрметті патриоттық одалары – «Португалиялықтарға сөйлейтін Нептунға» және «Америка Құрама Штаттарының бостандығы мен тәуелсіздігіне» – ең көп цитата келтіріліп, құрметтеледі. Португалияны тастап кеткеннен кейін ол ой және сөз бостандығын шектейтін ұйқасты қолданудан бас тартты; дегенмен, оның жоғары дәл өлеңдері көбінесе қаталдыққа төзімді және архаизмге толы. Оның латын, француз және итальян тілдерінен жасаған аудармалары дәл болғанымен, кейде қатал, ал Расин мен Лафонтеннің нақылдарының аудармалары түпнұсқаның қарапайымдылығы мен әдемілігінен мүлдем айырылыпты. Бірақ Нассиментоның «Шейіттер» атты бос өлеңмен жасаған аудармасы көп жағынан Шатобрианның прозалық жұмысынан асып түседі.