Наполеонның серігі: Анри Гатien Бертрандтың өмірі мен қызметі

Кіріспе

Француз генералы, энтомолог Анри Гатьен Бертран (1773 жылдың 28 наурызы – 1844 жылдың 31 қаңтары) – француз революциялық соғыстары мен Наполеон соғыстары кезінде қызмет еткен француз генералы. Империя тұсында ол сарайдың үшінші және соңғы бас маршалы, император Наполеон Бонапарттың әскери үйінің басшысы болды. Ол Наполеонды Эльба және Сент-Еленаға жер аударылғанда да еріп жүрді.

Өмір

Бертран Берри провинциясындағы Шатору қаласында, жақсы жағдайдағы буржуазия отбасында дүниеге келді. Француз төңкерісі басталғанда, ол Притене Ұлттық әскери мектебінде оқуын аяқтағаннан кейін ерікті болып әскерге қабылданды. Мысыр жорығы кезінде Наполеон оны полковник (1798), сосын бригада генералы, ал Аустерлиц шайқасынан кейін жеке көмекшісі етіп тағайындады. Оның өмірі Наполеонның өмірімен тығыз байланысты болды, император оған толық сенім артты, 1808 жылы граф титулымен, ал 1813 жылдың соңында сарай маршалы титулымен құрметтеді. 1808 жылы Бертран генерал Артур Диллонның қызы Фанниге (1785–1836) үйленді. Олардың алты баласы болды, олардың біреуі Эльбада, екіншісі Сент-Еленада дүниеге келді. 1809 жылы француз армиясының Ваграмдағы Дунай өзенінен өтуіне қажетті көпірлерді салуға Бертран жетекшілік етті. 1811 жылы император Бертранды Иллирия провинцияларының губернаторы етіп тағайындады, ал 1813 жылғы Германия жорығында IV корпустың қолбасшысы болды және оны Гросбёрен, Денневиц, Вартенбург және Лейпциг шайқастарында басқарды. 1813 жылы Лейпциг шайқасынан кейін француз армиясы толығымен жойылмауына оның бастамасы себеп болды. Ол 1814 жылы императормен бірге Эльбаға барды, 1815 жылы онымен бірге қайтып келді, Ватерлоо шайқасында қолбасшылық етті, содан кейін Наполеонмен бірге Сент-Еленаға сүйкімділікке жіберілді. 1816 жылы өлім жазасына кесілген ол Наполеонның қайтысынан кейін ғана Францияға оралды, содан кейін Людовик XVIII оған рақымшылық жасап, шенін сақтауға рұхсат берді. Бертран 1830 жылы депутат болып сайланды, бірақ 1834 жылы сайлауда жеңіліске ұшырады. 1840 жылы оны Жоинвилль князімен бірге Наполеонның денесін Сент-Еленадан алып, Францияға жеткізу үшін таңдалды, бұл оқиға «күлдің қайтарылуы» деп белгілі болды. Сент-Еленадағы жер аударылу кезеңінде ол Наполеонның естеліктерін «Les cahiers de Sainte Hélène» атты кітапқа жинақтады. Қолжазба кодталды, кейін дешифрленді және Поль Флёрио де Лангле түсіндірді. Тарихшылардың пікірінше, бұл құжат Лас Кастың «Сент-Еленаның естеліктерінен» гөрі дәл, өйткені ол 19 ғасырда көптеген оқырмандарға жетті, себебі ол үгіт мақсатында жазылған. Бертранның төртінші баласы Артур Сент-Еленада дүниеге келді және Наполеонның сүйіктісіне айналды. Артур француз актрисасы Мадмуазель Рашельмен болған қарым-қатынасымен де танымал, олардың ұлы болды. Ол 1844 жылдың 31 қаңтарында Шаторуда қайтыс болды және Лес-Инвалидте жерленді. Александр Дюма өзінің танымал «Граф Монте-Кристо» романының алғашқы беттерінде Бертранды еске алады. Ол Виктор Гюгоның «Кешірімділер» ромасының II кітабының 1-тарауында да айтылады.

Bertrand was born at Châteauroux, in the province of Berry, to a well to do bourgeois family. At the outbreak of the French Revolution, he had just finished his studies at the Prytanée National Militaire, and he entered the army as a volunteer. During the expedition to Egypt, Napoleon named him colonel (1798), then brigadier general, and after the Battle of Austerlitz his aide de camp. His life was henceforth closely bound up with that of Napoleon, who had the fullest confidence in him, honoring him in 1808 with the title of count and at the end of 1813, with the title of Grand Marshal of the Palace. In 1808 Bertrand married Fanny (1785–1836), the daughter of general Arthur Dillon and through her mother a cousin of the Empress Joséphine. They had six children, with one being born on Elba and another on Saint Helena. It was Bertrand who in 1809 directed the building of the bridges by which the French army crossed the Danube at Wagram. In 1811, the Emperor appointed Bertrand governor of the Illyrian Provinces and during the German campaign of 1813, he commanded IV Corps which he led in the battles of Großbeeren, Dennewitz, Wartenburg and Leipzig. In 1813, after the Battle of Leipzig, it was due to his initiative that the French army was not totally destroyed. He accompanied the Emperor to Elba in 1814, returned with him in 1815, held a command in the Waterloo campaign, and then, after the defeat, accompanied Napoleon to St Helena. Condemned to death in 1816, he did not return to France until after Napoleon's death, and then Louis XVIII granted him amnesty allowing him to retain his rank. Bertrand was elected deputy in 1830 but defeated in 1834. In 1840 he was chosen to accompany the Prince of Joinville to St. Helena to retrieve and bring Napoleon's remains to France, in what became known as the retour des cendres. During his exile on St Helena he compiled Napoléon's confidences in a book entitled "Les cahiers de Sainte Hélène". The manuscript was codified and later decodified and commented by Paul Fleuriot de Langle. According to historians, this document is more accurate than Las Cases' "Memorial de Sainte Hélène" which reached a much larger amount of readers in the 19 century as it was designed for propangadistic purposes. Bertrand's fourth child, Arthur, born on St. Helena, quickly became a favorite of Napoleon's. Arthur is otherwise best known for his affair with French actress Mademoiselle Rachel, with which he had a son. He died at Châteauroux on 31 January 1844 and was buried in Les Invalides. Alexandre Dumas mentions Bertrand in the earlier pages of his well known novel The Count of Monte Cristo. He is also mentioned in Book II Chapter 1 of Les Misérables by Victor Hugo.