Кіріспе

Джеймс Мэдисонның «Федералистік қағазы»

«Әкімшілік құрылым үкіметтің әртүрлі бөлімдері арасында тиісті тексерулер мен тепе-теңдіктерді қамтамасыз етуі керек» деп аталатын «Федералистік қағаз» №51 – Джеймс Мэдисонның «Федералистік қағаздар» жинағындағы елу бірінші мақаласы. Бұл құжат 1788 жылдың 8 ақпанында «The New York Packet» газетінде Publius псевдонімімен жарияланды – «Федералистік қағаздардың» барлығы осы атпен жарық көрді. «Федералистік қағаз» №51 үкіметте тиісті тексерулер мен тепе-теңдіктерді қалай құруға болатынын қарастырады, сондай-ақ ұлттық үкімет ішінде биліктің бөлінуін жақтады. Тексерулер мен тепе-теңдіктер идеясы – АҚШ үкімет жүйесінің маңызды бөлігі. «Федералистік қағаз» №51-дің ең маңызды идеясы, тексерулер мен тепе-теңдіктерді түсіндіру, көбінесе келтірілетін сөз тіркесі: «Мүдделердің қақтығысын болдырмау үшін мүдделерге қарсы тұру керек». Бұл жүйені құруда Мэдисонның ойынша, АҚШ-тағы саясаткерлер мен мемлекеттік қызметтегі адамдардың барлығы өздеріне қызығушылық тудыратын және іске асыруға ұмтылатын жарияланымдары мен идеялары болады. Заңдар мен күшті идеяларды партиялық мүддедегі шағын топтың қабылдауына жол бермеу үшін федералистік жүйені қолдану қажет еді, онда үкіметтің әр деңгейінде әртүрлі тармақтар болады, әр тармақтың басқа тармақтар ұсынған заңнамаға әсер ету құқығы болады. «Федералистік қағаз» 51-нің тексерулер мен тепе-теңдіктерді ынталандырудың негізгі жолдарының бірі – еркіндік сөзін атап өту және осы үкіметтік ұғымдардың іске асырылуынан еркіндіктің тікелей туындайтынын көрсету болды. Сонымен қатар, Мэдисон тармақтардың тексерулер мен тепе-теңдіктерге ие болуы керек екенін, ал тармақтар бір-бірінен тәуелсіз болған жағдайда ғана толыққанды жұмыс істейтінін атап өтті. Бір-бірінен тәуелсіздік арқасында тармақтар өз мақсаттарына назар аудара алады және тексерулер мен тепе-теңдіктер жүйесі үш тармақ арасында келіспеушіліктер мен мәселелер туындағанда ғана қолданылады. «Егер адамдар періште болса» деген сөздің мағынасы, барлығының да қоғамдық мүдделерді ойламайтынын және кейбір мемлекеттік қызметкерлер сөзсіз өздерінің мүдделеріне сай келетін заңдарды ұсынуға тырысатынын білдіреді. Мэдисон тексерулер мен тепе-теңдіктер жүйесі бұған жол бермейтінін атап өтті және бұл цитата тексерулер мен тепе-теңдіктердің қажеттілігін көрсету үшін қолданылады, өйткені адамдар міндетті түрде періштелер емес. Бұл сонымен қатар Мэдисонның осы «Федералистік қағазда» баса айтқан бостандық пен тең мүмкіндіктер идеяларымен де байланысты. Сонымен қатар, тексерулер мен тепе-теңдіктер идеясы Еуропалық идея болды, оның тамыры ағарту дәуірінде жатыр. Джон Локк және Жан Жак Руссо сияқты саяси философтардың осы ұсынысқа қатысты идеялары болды. Сонымен қатар, өкілді демократия идеясы осы тексерулер мен тепе-теңдіктерді орнату әдісі ретінде «Федералистік қағаздың» маңызды құрамы болып табылады, себебі ол үкіметтің әртүрлі тармақтары қалай құрылатынын түсіндіруге көмектеседі. Тексерулер мен тепе-теңдіктер идеясы АҚШ-та осы жүйе орнатылғанға дейін басқа елдерде де болған, бұл АҚШ-та жүзеге асырылған биліктің саяси бөлінуі және үкіметтегі тексерулер мен тепе-теңдіктер идеясы саяси теорияда нақты болатын әмбебап ұғым екенін көрсетеді. Осылайша, осы теорияны «Федералистік қағаз» 51-ге енгізуді халықаралық деңгейде бұрыннан бар болатын пікірдің қайталануы ретінде қарастыруға болады. «Федералистік қағаздар» конституциялық түсіндірудің негізгі мәтіні ретінде американдық заңгерлер мен сот жүйелері жиі сілтеме жасайды. «Федералистік қағаздардың» барлығынан №51 құжат төртінші орында ең көп сілтеме жасалатын құжат болып табылады.

Мақсаты

51-баптың мақсаты, Мэдисонның пікірінше, конвенция құрған үкімет тармақтарының жекелігін сақтау және халықтың, сондай-ақ елдің құқықтарын қорғау үшін жасалған кепілдіктер туралы оқырманды хабардар ету болып табылады. АҚШ үкіметіне ең үлкен қауіп – бір басқарушы органның екіншісіне тым көп билікке ие болуы және фракциялардың көпшіліктің билігін орнатуы.

Тәуелділік және ену

Мэдисонның басты ойы – әр бөлімнің мүшелері басқа бөлімдердің мүшелеріне мүмкіндігінше аз тәуелді болуы керек, ал тәуелсіздігін сақтау үшін өз бөлімдері басқа бөлімдерге араласпауы тиіс. Осы мақсатқа жету үшін Мэдисон «қажетті конституциялық құралдар мен жеке мүдделер» әр бөлімге (немесе бөлім басшысына) бір-бірінің билігіне қол сұғуға жасалған әрекеттерге қарсы тұруға мүмкіндік беруі керек дейді. Әрбір тармақ басқа тармақтардың мүшелерін тағайындауда мүмкіндігінше аз әсер етуі керек, сондай-ақ сыбайлас жемқорлықтың алдын алу үшін бір-бірінен қаржылық тәуелсіздігін сақтауы керек.

Заң шығарушы орган

Республикалық үкімет түрінде Мэдисон заң шығарушы тармақ ең күшті деп мәлімдейді, сондықтан оны түрлі тармақтарға бөлу, олардың бір-бірімен мүмкіндігінше аз байланыста болуын және оларды әртүрлі сайлау жолдарымен құру қажет. Ол заң шығарушы тармақты ең күшті деп есептейді, себебі ол халықтың нағыз дауысы болып табылады. (Он жетінші түзетуге дейін тек Өкілдер палатасы ғана халықпен тікелей сайланды. Сенат штат заң шығарушы жиналыстарымен сайланды.) Ол тексерулер мен тепе-теңдіктердің қажеттігін баса айтады.

Ұрлықтау және қауіпсіздік

Үкімет узурпациядан қорғалады, себебі ол ерекше және бөлек департаменттерге бөлінген. 1787 жылы халыққа билік федерализм арқылы (федералды үкімет пен штат үкіметтері арасында) және ұлттық (немесе федералды) үкімет ішіндегі тармақтар (заң шығарушы, атқарушы және сот) арқылы бөлінді. Биліктің бөлінуінің арқасында халықтың құқықтарына "қос қорғаныс туады. Үкіметтер бір-бірін бақылайды, сонымен бірге әрқайсысы өзін-өзі тексеру және тепе-теңдік жүйесі арқылы бақылайды".

Фракциялар

Мэдисон саяси фракциялар мәселесін және олардың көпшіліктің азшылық пікірін қанауына мүмкіндік беру қабілетін жан-жақты талқылайды. Ол фракциялардың әрқашан болатынын, ал фракциялардың әсеріне қарсы тұрудың жалғыз жолы – «жалпыхалықтық біртүзілділікке» ие болу немесе бір ғана фракция көпшілікке айналып кетпеуі үшін әртүрлі мүдде топтарының болуы екенін мойындайды. Ол бұл алғашқы нұсқаның да әділетсіздікке алып келуі мүмкін екенін мойындайды, сондықтан қоғам үшін ең жақсы шешім – түрлі топтар мен класс(тар)дың көп болуы, осылайша зұлымдыққа жол берілмейді. Яғни, адамдар бір әлеуметтік топтың, бір идеалдың, бір мақсаттың мүшелерімен қарым-қатынаста болғанның өзінде, ешбір топ басқа топтардың мүдделерін жоққа шығаратындей күшті болмауы керек. Жақсы басқарылатын республикада ешбір фракция барлық басқа фракцияларды жеңіп алуға жеткілікті үлкен болмайды, сондықтан Мэдисон үлкен қоғамда ең жоғары деңгейдегі өзін-өзі басқару мүмкін екеніне сенеді. Фракциялар туралы мәселе «Федералист» трактатының 10-шы санында одан әрі талқыланды.