Кіріспе
Иіс әсерінің адам мінез-құлқына зерттелуі
Аромахология – иіс әсерінің адам мінез-құлқына зерттелуі және сезімдер мен эмоциялар арасындағы байланысты қарастыру ғылымы. Аромахологиямен айналысатын мамандар – аромахтологтар. Аромахологтар мидағы иіс жолдары мен, әсіресе, лимбикалық жүйені қоздыратын иістер арқылы туындайтын релаксация, көтеріңкі көңіл-күй, сезімталдық, бақыт және денсаулық секілді эмоцияларды талдайды. Әр адамның хош иіскеуге деген физиологиялық және психологиялық реакциясы ерекше деп саналады, әсіресе жасанды емес, нақты иіскеулерге негізделген жағдайда. "Аромахология" термині "аромат" және "физиопсихология" сөздерінен туындаған, соңғысы иіс туралы ғылым. Бұл термин 1989 жылы қазіргі "Иіс сезу институты" (SSI) – The Fragrance Foundation бөлімшесімен ұсынылды. SSI аромахологияны "бақыланған жағдайларда жүйелі түрде жиналған ғылыми деректерге негізделген тұжырымдама" деп анықтайды. Бұл термин иіс сезудің эмоциялар мен көңіл-күйге тигізетін ғылыми тұрғыдан байқалатын әсері ретінде қарастырылады. Тұтынушылар аромахологияны уақытты тиімді пайдалану үшін, демалу немесе сергіту үшін, сондай-ақ жақсылық сезімін тудыратын басқа да іс-әрекеттердің бір бөлігі ретінде қолданады. Ароматерапиядағы зерттеулерге сәйкес, кейбір өсімдіктердің қоздырушы немесе релаксациялық әсерлері белгілі болғанымен, терапиялық мақсатта кең ауқымда қолдану жөніндегі зерттеулер әлі де бастапқы кезеңде. Аромахологияға бейілділер иіс сезу арқылы миға психологиялық әсерлердің қалай берілетінін, сондай-ақ иіспен оңтайлы мінез-құлық эффекттерін қалай тудыруға болатынын анықтауға ұмтылады.
Aromachology is the study of the influence of odors on human behavior and to examine the relationship between feelings and emotions. Those who practice aromachology are aromachologists. Aromachologists analyze emotions such as relaxation, exhilaration, sensuality, happiness and well being brought about by odors stimulating the olfactory pathways in the brain and, in particular, the limbic system. Different wearers are thought to have unique physiological and psychological responses to scents, especially those not manufactured synthetically but based on real scents. The word "aromachology" is derived from "aroma" and "physio psychology", the latter being the study of aroma. This term was coined in 1989 by what is now the Sense of Smell Institute (SSI), a division of The Fragrance Foundation. The SSI defines aromachology as "a concept based on systematic, scientific data collected under controlled conditions". The term is defined as the scientifically observable influence of smell on emotions and moods. Consumers use aromachology to alleviate time pressures, for relaxation or stimulation and as a component of other activities that generate a feeling of well being. Although certain plants are known through studies in aromatherapy to have stimulating or relaxing effects, research on wider scopes of application for therapeutic purposes are still at an early stage. Aromachology devotees want to find out how psychological effects are transmitted from scent to the brain, as well as how positive behavioral effects can be induced by scent.
Ароматерапия мен аромахология
Ароматерапияның тарихы ежелгі Египетке дейін барып жетеді. Адамдар эфир майларын жылдар бойы психологиялық және физикалық денсаулықты жақсарту үшін пайдаланған. Ежелгі Египетте эфир майлары косметикалық және емдік өнімдерде қолданылған. Әлемнің түкпір-түкпіріндегі өркениеттер де ароматерапияны емдік мақсаттарда қолданған. Ароматерапия термині 20-шы ғасырда пайда болды, француз химигі Жан Морис Гаттефос ауыр күйікті жеңілдетуге тырысқанда лавандра эфир майының емдік қасиеттерін қайта ашқанда. Ароматерапия эфир майларын және өсімдік негізді заттарды емдік және толыққанды процеске енгізуді қажет етеді, бұл сана мен дененің жақсылығын қамтамасыз етеді. Ал аромахология – бұл Нью-Йоркте орналасқан «The Fragrance Foundation» және «Sense of Smell Institute» ұйымдары 1989 жылы тағайындаған термин. Эвкалипт, бұрыш майы және этанолдың қоспасы когнитивтік қабілеттерді жақсартатыны дәлелденді, сондай-ақ монотонды және стрестік тапсырмадан кейін тәжірибелік қатысушылар бұрыш, бергамот, сандал ағашы және лавандра қоспасына ұшырағаннан кейін үлкен ынтаны көрсетті. Осы зерттеу адамдардың иіскеген иіске қалай әрекет ететінін көрсетуге бағытталған. Зерттеу барысында иістің жүрек соғуына қатысты реакциялары екі стимул кезеңінде қарапайым реакция уақытында зерттелді. Тәжірибе кезінде жүрек соғуының реакциясындағы өзгерістер анық байқалды, ал жүрек соғуының баяулауы күту немесе назар аудару процесін көрсетеді. Қатысушыларға әртүрлі ароматты ауа үлгілерімен иіс сезу стимуляциясы ұсынылды, 5 секундтық демалыс кезеңінен кейін 20 секундтық иіс сезу стимуляциясы кезеңі болды. Лимон иісі, дәстүрлі түрде ынталандыратын саналатын, күту немесе назар аудару процесін белсендіретіні анықталды. Иіс сезу арқылы күту немесе назар аудару процесін белсендіру әсері иістің күшінде күштірек болды. Ал гүл иісі, бастапқыда тыныштандыратын әсер етеді деп ойланған, керісінше, бұл процесті басуға көмектеседі. Иіс сезуді көру және есту сияқты жан-жақты зерттеуге ілікпеген. Ми иістің ең кішкентай өзгерістерін де анықтай алады, сонымен қатар иіс сезу қабілеті қартаю процесінде көру және есту қабілетінен ұзақ сақталуы мүмкін.
Аромахологияны коммерциялық қолдану
Дене үшін хош иіс жасау тұрғысынан алғанда, аромахологиямен айналысатын бірқатар мамандар мен аромахологияға қызығушылық танытатын шағын компаниялар, әркімнің киіп жүрген хош иістерді сатып алуға құштар болмайтын, керісінше, жеке қалауларына, естеліктеріне және иіс жарасымдылығына сәйкес келетін хош иістерге бейім адамдар үшін жеке дайындалған парфюмерия жасауға бағытталған. Shiseido және Décléor сияқты бірқатар косметикалық брендтер, иістердің біздің әл-ауқатымыз бен денсаулығымызға тигізетін пайдалы қасиеттерін анықтауға айтарлықтай күш жұмсап жатыр. Shiseido қазіргі уақытта "The Skincare" деп аталатын тері күтім желісін ұсынады, ол өнімдерінде аромахологияны пайдаланады. Аромахологияның кеңінен қолданылуы косметика мен парфюмериядан өзге өнімдерге хош иіс қосатын салаларда кездеседі. Аромахологияға үйдің иісі, маталар, шумақтың астыңғы қабаттары және үй ортасындағы жағымсыз иістерді кетіруге арналған заттарға енгізілген хош иістер де кіреді деп саналады. Бұл иістердің адамның мінез-құлқына, сезімдері мен эмоцияларына оң әсер ететінін анықтау мақсатында жасалады. Жағымды иістер адамдардың ұзақ уақытқа созылуына ықпал етеді, бұл сауда орындарына, мұражайларға, спа-орталықтар мен казиноларға тиімді. Жағымды иістер өнімділікті арттырады және физикалық қабілеттерді жақсартады, спортшылар жылдам жүгіреді, көбірек итеріледі және қарқынды жаттығудан кейін тез қалпына келеді, егер бөлмеде бидайжапырақ немесе лимон иісі болса. Аромахолог белгілі бір иістерді үйлестіре отырып, тынығу ортасын жасауға және денсаулық жағдайын жақсартуға мүмкіндік береді. 1987 жылы жүргізілген зерттеулер мускат жаңғағы майы, жүгерінің сығындысы, нероли майы, валериана майы, миристика, соелемцин және элемицин иістері адамдардағы стрессті азайтатынын, сондай-ақ стресске байланысты жоғары қан қысымын төмендететінін көрсетті. Ұлыбританиядағы тәуелсіз консалтингтік компания Mind Lab, мидың тікелей әсерлерге реакциясын зерттеу аясында ғимараттың иісін зерттейді. Көлемдік жылжымайтын мүлік агенттері клиенттеріне үйді көрсету кезінде жаңа пісірілген печенье немесе кофе иісін таратуға кеңес береді, осылайша үйге жайлылық сезімін тудыруға болады. Ұй иесі үйді жайлы, қауіпсіз және қуанышты ету үшін тиісті иістерді бөтелкеге құйып, тарату арқылы сату процесін үдете алады. Жұмысшылардың өнімділігін арттыру үшін ғимараттағы ауа сапасын жақсарту қажет, жаман заттарды жою ғана емес, сонымен қатар желдету немесе кондиционерлеу жүйелері арқылы иіс сезуді ынталандыру арқылы желдетілетін ауа мен иіс қоспасын алу керек. Иіс шамадан тыс болмауы үшін дозалануды қадағалау қажет, және оны сезілу шегінен сәл жоғары ұстаған жөн. Сонымен қатар, бұл иіс сезу заттары парфюмериядан мүлдем өзгеше және сыртқы ауаның иісін қайталауға тиіс.