Кіріспе
Сама Бажау халықтары Теңіздік Оңтүстік-Шығыс Азияның бірнеше австронезиялық этникалық топтарын қамтиды. Бұл атау көбінесе өздерін Сама немесе Самах деп атайтын, туысқан халықтарды білдіреді (ресми түрде А’а Сама, “Сама халқы”); Филиппинде олар дін тұрғысынан ұқсас Моро халқымен бірге топтастырылады. Соңғы елу жылда филиппиннің Сама Бажауларының көп бөлігі Минданаодағы қақтығыс салдарынан көршілес Сабахқа және Филиппиннің солтүстік аралдарына көшіп кетті. 2010 жылғы мәліметтер бойынша, олар Сабахтағы екінші ірі этникалық топ еді. Сама Бажауларды кейде “Теңіз цыгандары” немесе “Теңіз көшпелілері” деп атайды, бұл терминдер ұқсас дәстүрлі өмір салты бар басқа этникалық топтарға да қолданылады, мысалы, Мьянма-Тайландтың Мергуи архипелагындағы Мокендер, Соңғы Суматраның Оранг Лауттары және Индонезияның Риау аралдарындағы халықтар. Сама Бажаудың ежелгі қоныстарынан қазіргі заманғы таралуы теңіз құйрығының (трепанг) теңіз саудасының дамуымен байланысты болған сияқты.
the peoples
The Sama Bajau include several Austronesian ethnic groups of Maritime Southeast Asia. The name collectively refers to related people who usually call themselves the Sama or Samah (formally A'a Sama, "Sama people"); In the Philippines, they are grouped with the religiously similar Moro people. Within the last fifty years, many of the Filipino Sama Bajau have migrated to neighbouring Sabah and the northern islands of the Philippines, due to the conflict in Mindanao. As of 2010, they were the second largest ethnic group in Sabah. Sama Bajau have sometimes been called the "Sea Gypsies" or "Sea Nomads", terms that have also been used for non related ethnic groups with similar traditional lifestyles, such as the Moken of the Burmese Thai Mergui Archipelago and the Orang Laut of southeastern Sumatra and the Riau Islands of Indonesia. The modern outward spread of the Sama Bajau from older inhabited areas seems to have been associated with the development of sea trade in sea cucumber (trepang).
Этноним
Sama Bajau – өзін бірден ерекше bangsa ("этникалық топ" немесе "ұлт") деп санайтын бірнеше жақын туысқан жергілікті халықтарды білдіретін ұжымдық термин. Осы айырмашылықтардың өзі де көбінесе Sama Bajau халқының көпшілігі қайықпен тіршілік етуді ұзақ бұрын тоқтатқандықтан, көбінесе жағалаудың саяз суларында Sama стилінде үйлер салып тұруға көшкендіктен жойылып барады. Сабахтағы британдық әкімшілер Sama Bajau-ды "Bajau" деп жіктеді және олардың туу куәліктеріне осылай жазды. Сондықтан, Малайзиядағы Sama Bajau кейде саяси себептермен өзін "Bajau" немесе тіпті "Malay" деп тануы мүмкін (бірақ басымдық берілетін термин "Sama"). Бұл, үкіметтің Sama Bajau халқын "Bajau" деген атпен заңды түрде Bumiputera (жергілікті тұрғын) деп мойындауына байланысты.
Тарих және шығу тегі
Байырғы Сама Бажау халықтары анимистік сенімде болған, және бұл сенім кейбір Сама Бажау топтарында толық немесе ішінара сақталған. Сама Бажау мифологиясындағы жоғарғы құдайлар – Умбох Туған (сонымен қатар Умбох Дилаут, яғни “Теңіздің Иесі” деп те аталады) және оның әйелі Даянг Даянг Мангилай (“Орманның Ханымы”). Қазіргі заманғы мұсылман Сама Бажауларында Умбох Туған (немесе жай ғана Туған немесе Туан) көбінесе Алламен теңестіріледі. Трансқа түсіп билеу “маг игал” деп аталады, және оған әйелдер мен ерлердің қатысуымен, сондай-ақ игал джинндері қатысады, олар джинн денда және джинн лелла деп аталады. Джинн дендалар ең алғашқы “игал лимбайан” биін дакан ағашының астында, ең үлкені бастауымен орындайды. Олар қолдарымен күрделі қозғалыстар жасайды, көбінесе “сулингкенгкенг” деп аталатын металлдан жасалған тырнақтарын киеді. Егер би мен музыка ұнаса, бансалар билеушілерге кіріп, оларды иеленеді деп есептеледі, содан кейін би соңында вали джин оларды босатуға көмектеседі. Бансалардан қорқамайды, себебі олар ата-бабалардың рухтары саналады. Музыкаға би билеп, бансаларға уақытша қонақ болуды тірі Сама Дилаут өз ата-бабаларына жасаған “сыйлық” деп қарастырады. “Игал лимбайаннан” кейін вали джин көрермендерді қатысуға, қуануға және алғыс айтуға шақырады. Соңғы би – “игал лелланг”, онда төрт джин лелла жауынгерлік би орындайды, содан кейін қатысушылар кама’туоланг тоғайына бағады. Олар онда рәсімдер орындайды және би билейді (бұл жолы еркек және әйел бишілер бірге билейді), символдық түрде Даянг Даянг Мангилайды өздерімен бірге дакан ағашына шақырады. Рухтармен қоштасу алдында, алғашқы дакан ағашының астында қосымша ойындар мен қуаныштар ұйымдастырылады. Паг-умбохтан айырмашылығы, қаңдули – қуанышпен тойланатын мереке, онда барлық қатысушылар ән шырқап, би билеп, әзіл-қалжың айтады. Бұл Сама Дилаут қауымдастықтарындағы ең ірі мерекелік шара. Мұндай тоқтау орналарында әдетте ақсақалдар немесе басшылар қадағалайды. Тоқтау орналары су көздеріне немесе арал зираттары сияқты мәдени маңызы бар жерлерге жақын орналасқан. Сама Бажау руларының әртүрлі рәсімдерге, мысалы, үйлену тойы мен мерекелерге байланысты мезгіл-мезгіл жиналыстары болады. Олар көбінесе өздерінің “үйінен” көп қашықтамайды. Сама Бажау әйелдері де күннен қорғайтын дәстүрлі ұнтақты қолданады, ол бурак немесе борак деп аталады, және сулы шөптерден, күріштен және дәмдеуіштерден жасалады.
Музыка, би және өнер
Сама Бажаудың дәстүрлі әндері ұрпақтан-ұрпаққа ауызша жеткізіліп келеді. Әндер көбінесе үйлену тойларында (kanduli pagkawin) орындалады, оған би (pang igal) және Pulau (флейта), gabbang (ксилофон), tagunggo' (кулинтанг гонгтары), biula (скрипка), сондай-ақ қазіргі заманда электронды клавиатуралармен сүйемелденеді. Сама Бажау әндерінің ерекше мысалдарының ішінде Сангбаян деп аталатын үш махаббат әні бар. Олар – Даллинг Даллинг, Дульданг Дульданг және Пакиринг Пакиринг.
Жылқы өсіру
Батыстық жағалаудағы Бажау тайпасы - шебер аттеміршілер, бұл оларды Малайзияда ерекшелендіреді, себебі жылқыға міну бұл жерде кеңінен таралған емес. Сама Баджау аттыларының дәстүрлі киімдеріне алдыңғы жағында алтын түймелері бар қара немесе ақ ұзын жеңді жейде (баду сампит), күміс гүлдермен әшекейленген (интирас), алтын қаптамасы бар қара немесе ақ шалбар (селуар сампит) және бас киім (подонг) кіреді. Олар найза (бужак), шабу үшін қолданылатын қамшы (пасут) және күміс тұтқалы керис пышағын алып жүреді. Аттың да түрлі-түсті киімі – kain kuda (каин куда) болады, оған қола қоңыраулар (сериау) бекітіледі. Седелі (сила сила) су бұқасының терісінен жасалады және төменінен матамен (лапик) төселген болады.
Қоғам
Кейбір Sama Bajau басшыларына үкіметтер "Дату", "Махараджа" немесе "Панглима" сияқты құрметті атақтар бергенімен (мысалы, Бруней сұлтандығы кезінде), олар көбінесе Sama Bajau қауымдастығында аз ғана билікке ие болды. Sama Bajau қоғамы дәстүрлі түрде жоғары жекешіл. Суға батып жұмыс істейтіндер ұзақ сағаттар бойы еңбек етеді, адамдар арасында тіркелген ең ұзақ тәуліктік апноэ суға бату уақыты күніне 5 сағаттан астамды құрайды. Кейбір бажаулар теңізде суға бату және аң аулауды жеңілдету үшін ерте жасында қасақана түрде құлақ перделерін жарып алады. Сондықтан көптеген егде жастағы Sama Bajau есту қабілеті нашарлайды. Бұл айырмашылық PDE10A генінің бір түрімен байланысты, сондай-ақ FAM178B, көмірсутек ангидразасының реттегіші, көмірқышқыл газы жиналғанда қанның pH деңгейін сақтауға қатысты; және гипоксияға реакция беруге қатысатын тағы бір генмен байланысты.
Саясат
Мат Саллех (Дату Мұхаммед Саллех) – Солтүстік Борнеодағы британдық әкімшілік кезінде Инанамнан, Кота-Кинабалудан шыққан Сабах батыры. Тун Дату Мустафа (Тун Дату Мустафа бин Дату Харун) – Сабахтың бірінші Ян ди Пертуа Негери (губернаторы) және Кудаттан Сабахтың үшінші бас министрі. Тун Саид Керуак – Сабахтың жетінші губернаторы және Сабахтың төртінші бас министрі. Тун Сакаран Дандай – Семпорнадан шыққан Сабахтың сегізінші губернаторы және сегізінші бас министрі. Ахмадшах Абдулла – Кота-Кинабалудағы Инанамнан шыққан Сабахтың тоғызыншы губернаторы. Салех Саид Керуак (Датук Сери Панглима Мохд Салех бин Тун Мохд Саид Керуак) – Кота Белудтан шыққан Сабахтың тоғызыншы бас министрі және Деван Негарадағы сенатор дәрежесімен бұрынғы федералды министр. Осу Сукам (Тан Шри Датук Сери Панглима Осу бин Сукам) – Папардан шыққан Сабахтың он екінші бас министрі. Мохд Насыр Тун Сакаран (Дато Мохд Насыр бин Тун Сакаран Дандай) – Семпорнадан шыққан Сабах саясаткері. Шафие Апдал (Дато Сери Хж Мохд Шафие Бин Апдал) – Семпорнадан шыққан Сабахтың он бесінші бас министрі. Пандикар Амин Мулия – Деван Раяқтың спикері, Малайзия парламентінің Кота Белудтан бұрынғы депутаты. Аскалани Абдул Рахим (Датук Аскалани Бин Абдул Рахим) – Семпорнадан шыққан Мәдениет, жастар және спорт министрі. Абдул Рахман Дахлан – Туараннан бұрынғы министр, сондай-ақ 2008 жылдан 2018 жылға дейін Кота Белуд сайлау округінің Деван Раяқтағы бұрынғы депутаты. Иссараиссах Мунира Мажилис – Деван Раяқта Кота Белуд сайлау округінің депутаты (әке жағынан жартылай Кадазан Дусун тегі). Манис Мука Мохд Дара – Бугаядан Сабах штаты заң шығарушы жиналысының бұрынғы депутаты. Сұлтан Омбра Амилбангса – қазіргі Тави-Тави провинциясындағы Симунулдан. Ол 1935 жылдан 1938 жылға дейін және 1943 жылдан 1944 жылға дейін Филиппин Ұлттық Ассамблеясының, 1945 жылдан 1949 жылға дейін және 1951 жылдан 1961 жылға дейін Филиппин Өкілдер палатасының мүшесі болды. 1961 жылы ол Сулу провинциясына егемен мемлекет ретінде тәуелсіздік беру туралы №5682 заң жобасын ұсынды, себебі орталық үкімет өзінің провинциясының мүдделеріне немқұрайлы қарағанына сенді. Ол солтан Жамалұлы II Кирамның немересі және асырап алған қызы Даянг Даянг Хаджи Пиандао Кирамға үйленді. 1936 жылдан 1964 жылға дейін Сүлу сұлтандығын басқарды.
Өнер және ойын-сауық
Хаджа Амина Аппи – Филиппин шебер кілем тоқушысы және мұғалімі, Унгос Матата, Тандубас, Тави Тави қаласынан; Филиппин Ұлттық қазыналар сыйлығының иегері. Адам АФ2 (Айзам Мат Саман) – Малайзия әншісі және актері, Туң Ахмадшаһ Абдулланың шөбересі (оның әжесі соңғысының үлкен қарындасы) Кота-Кинабалудағы Инанамнан. Ситти – Филиппин әншісі. Зизи Кирана – Малайзияның Семпорна қаласынан шыққан рэпері. Яни (Ментор) (қарастырылған Сити Суриани Джулькарим) – TV3 телеарнасындағы «Ментор» реалити-шоуы арқылы танымал болған Малайзия әншісі, Ликас, Кота-Кинабалудан. Уава Зайнал – Лахад Дату қаласынан шыққан Малайзия актрисасы. Азван Комбос – Малайзияның Кота Белуд қаласынан келген актер. Рита Гавиола – «Pinoy Big Brother» 7 маусымының Филиппин актрисасы.
Спорт
Бана Сайлани – Филиппин олимпиадалық жүзушісі, 1956 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында, 1958 жылғы Азия ойындарында (5 қола және 1 күміс медаль жеңіп алған), және 1960 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында Филиппиннің құрамында өнер көрсеткен. Ол көбінесе "Бапа Банана" деген есіммен танымал болды. Эстино Танию – 2012 жылдың 21 қыркүйегінде 13 сағат 45 минут 45 секундта Англия арнасын жүзіп өтіп, Малайзия Корольдік теңіз күштерінің жүзушісі. Матлан Маржан – Малайзияның бұрынғы футболшысы және Кота Белуд қаласынан шыққан бұрынғы "Сабах ФА" капитаны. Эльдио "Имам" Гулисан – 2019 жылдың 7 қыркүйегінде Жапон кубогында Филиппиннің ұлттық рекордын жаңартқан филиппин фридайвері. Netflix-тің "Үй ойыны" сериалының 3-ші эпизодында көрсетілген. Зайнизам Маржан – Малайзияның бұрынғы футболшысы, Кота Белудтан Матланның кіші інісі.