Кіріспе

Джеймс Мэдисонның «Федералист» мақаласы

«Федералист» сериясының 85 мақаласының 45-і – «Одақтың билігі мемлекеттік үкіметтерге қауіпті деген пікірді қарастыру». №45 мақаласын Джеймс Мэдисон жазған, бірақ алғаш рет 1788 жылдың 26 қаңтарында «Нью-Йорк пакеті» басылымында Публиус псевдонимімен жарияланған. Мақаланың басты назарында халықтың бақытын ескере отырып, мемлекеттік және федералдық үкіметтердің Одақ шеңберінде қалай жұмыс істейтіні туралы мәселелер қарастырылады.

Ұсынылған дәлелдер

Федералист 45-те Мэдисон Конституцияда баяндалған одақ халықтың бақыты үшін қажет екенін, ал штаттар мен ұлттық үкімет арасындағы билік тепе-теңдігі халықтың ең жоғары бақытын қамтамасыз етеді деп мәлімдейді. Ол үкіметтің, сонымен қатар Конституцияның басты мақсаты – халықтың бақыты екенін, демек, халықтың бақытын дамытуға көмектесетін үкімет ғана заңды деп санайды. Ол былай деп жазады: "Егер Конвенция жоспары халықтың бақытына зиян келтірсе, мен оған қарсы дауыс берер едім. Егер одақ өзі халықтың бақытына қарама-қарсы болса, оны тарату керек".

Федералды және штаттық үкіметтер

Мэдисон федеративтік жүйедегі қауіптер мен тұрақсыздықтарды, әсіресе ұлттық үкімет штаттардан тым көп билікті тартып ала ма немесе штаттар ұлттық үкіметті құлатуға тырыса ма деген алаңдаушылықты айтады. Бірақ ол федеративтік жүйенің өзіндік ерекшелігі табиғи үйлесімділік пен өзара тиімділікке негізделгендігін, осылайша мұндай жағдайларға жол бермейтіндігін көрсетеді; ұлттық үкімет штаттық үкіметтерсіз жұмыс істей алмайды, ал штаттық үкіметтер ұлттық үкіметтен маңызды пайда көреді. Ол былай деп жазды: «Жаңа Конституция бойынша штаттар өзінің белсенді егемендігінің үлкен бөлігін сақтап қалады». Мэдисонның пікірінше, штаттық үкіметтер халыққа жақын болып, халықтың әл-ауқатын жақсартуға, адамдардың өмірін, бостандықтарын және мүліктерін реттеуге, сондай-ақ әр штаттың ішкі тәртібін сақтауға баса назар бөлуі керек, олардың осы мақсатта анықталмаған көптеген өкілеттіктерге ие болуы тиіс. Ал ұлттық үкімет, ауқымдылығы мен ұлттық ресурстарының арқасында, соғыста жеңіске жеткізе алады, халықтың бостандығын қорғай алады және штаттар арасындағы бейбітшілікті сақтай алады, осы үшін оған нақты, шектеулі және айқындалған өкілеттіктер берілуі керек, көбінесе соғыс, бейбітшілік, келіссөздер, сыртқы сауда және ұлттық салық салу сияқты сыртқы мәселелерге бағытталған. Оның пікірінше, бейбіт кезеңде штаттық үкіметтер күштірек болады, ал дағдарыс және соғыс кезінде ұлттық үкімет қажеттілікке қарай кеңейеді. Мұндай федеративтік жүйе үкіметтің барлық деңгейін халыққа, тоталитарлық басқару түрінен гөрі жақындатады.

Тарихи мән-маңызы

Мэдисонның аргументтері мен ұсыныстары қарастырылғанымен, "федералды үкімет пен штаттардың қайсысы басым екендігі туралы кез келген дау 1789 жылы Конституция федералды үкіметке салық жинау, штараралық сауданы реттеу, әскер құру және штаттар арасындағы заңдық дауларды шешу құқығын берген кезде шешілді". Штаттар федералды үкіметтің билігін жоққа шығаруға үнемі тырысып келгенімен, федералды үкімет одан әрқашан сәтті сақталып, екеуінің арасында күштірек болып қала берді. 10-шы түзету, "Конституциямен АҚШ-қа берілмеген және штаттарға тыйым салынбаған өкілеттіктер тиісінше штаттарға немесе халыққа қалдырылады", 1791 жылдан бері федералды және штаттық үкіметтердің өкілеттіктерін сақтап келеді.