Ақ сүйсін (Erythronium albidum) – лилия тұқымдасының гүлі. Табиғи ортасының саулығын көрсетеді, топырақ тығыздығына төзімсіз. Көбейіп, үлкен топтар құрайды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гүлді өсімдік түрі
Species of flowering plant
Erythronium albidum, ақ бұғымұрын немесе ақ форель лилиясы – лалагүл тұқымдасына жататын кішкентай шөптесін геофит. Оны жылан тілі, ақ күшік тісі, жылан тілі, форель лилиясы, бұғы тілі, өзен лилиясы және сары қарлығаш деп те атайды. Осы өсімдіктің көптеп кездесуі орманды жерге ауыр техника енген емес екенін көрсетеді, себебі топырақтың тығыздалуына байланысты өсе алмайды.
Erythronium albidum, the white fawnlily or white trout lily, is a small herbaceous geophyte in the lily family. It is also known as adder's tongue, white dog's tooth violet, serpent's tongue, trout lily, deer tongue, creeklily and yellow snowdrop. Large numbers of this plant indicate that the woodland has never been subjected to heavy machinery, where it would be unable to grow due to soil compaction.
Морфология
Ақ гүлдер көбінесе кең колониялар құрайды, онда гүлдемеген, 1 жапырақты жас өсімдіктер, гүлдеген, 2 жапырақтылардан әлдеқайда көп болады. Тамыр жүйесі орталық түйнектерден тұрады, олар жер асты сабақтарын (столондарды) шығарады, бұл өсімдіктердің баяу таралып, үлкен колониялар құруына мүмкіндік береді. Осы гүлдің түйнектері күшті ит тістеріне ұқсайды деседі. Жаз айларында өсімдіктің жапырақтары кеуіп қалады. Өсімдік көбінесе орман төңірегінде, әсіресе жердің бұзылуынан кейін пайда болған жерлерде, үлкен топтарда кездеседі. Оған қолайлы өсу ортасы – жартылай күнге толық көлеңке және терең, ылғалды құнарлы топырақ. Түйнектерді көбінесе бау-бақша орталықтарынан және питомниктерден алуға болады. Өсімдіктерді тұқымнан да өсіруге болады, бірақ олар 4-5 жыл бойы гүлдемейді. Түйнектерді күзде 2-3 дюйм тереңдікке және 4-5 дюйм аралыққа отырғызу керек. Ақ гүлдер көшуге жақсы төзбейді, сондықтан оларды жабайы табиғатта өсіп-өнуіне кедерес келтірмей, өз күйінде қалдыру керек.
The white fawnlilies often forms extensive colonies in which immature, non flowering, 1 leaved plants far outnumber flowering, 2 leaved ones. The root system consists of a central corm that sends out stolons which allows plants to slowly spread to form large colonies. The corms of this lily supposedly resemble dog teeth. Foliage of this plant withers away during the summer. The plant is mostly found in large groups on the forest floor, often in areas following ground disturbance. Its preferred growing conditions are in part sun to mostly shade and deep, moist loamy soils. Corms can often be obtained from garden centers and nurseries. Plants can also be grown from seed, but will not flower for 4 5 years. Corms should be planted in the fall 2 3” deep and 4 5” apart. Fawnlilies do not transplant well and should be left alone in the wild.
Фольклор және қолданысы
Еуропалық қоныс аударушылар оны сафран гүліне (Colchicum autumnale) ұқсас қасиеттерге ие деп санады, ал ақ шөптесін жиі оның орнына қолданылды. Бұл өсімдік 1820 жылдан 1863 жылға дейін АҚШ Фармакопеясында подаграны емдеу үшін тіркелген. Кейбіреулер өсімдікті суық суға малып, содан кейін алып тастап, матамен орап, жараға немесе көгалға жапса, жараның жазылатынына сенді. Оны жылығанша қалдырып, кейін алып тастап, лайлы жерге көмеді. Өсімдіктің құрамында қандай заттар бар екені туралы көп мәлімет жоқ, себебі оны зерттеу жұмыстары аз жүргізілген. Оның құрамында альфа-метиленбутиролактон бар екені белгілі. Жаңа болғанда өсімдік құсыту, жұмсарту және скорбутқа қарсы әсер етеді. Құрғақ күйінде ол қоректік заттарға толы. Кейбір американдық үндістер оны құсыту және ұрықтыққа қарсы қасиеттері үшін пайдаланған. Онондага әйелдері көктемде жапырақтарды уақытша контрацепция ретінде қолданған, қыстың ең суық мезгілінде бала тумау үшін. Жапырақтарды кез келген уақытта жинауға болады, бірақ түйіршігі жаз бойы үлкейеді және күзде бөлінеді. Осы кезде түйіршікті де жеуге болады. Жаңа жапырақтар көбінесе ісік, опухоль және тері жараларына қолданылатын стимуляциялық бальзам ретінде қолданылады. Оны жылқықұйрықпен (Equisetum hyemale) бірге демалап шай жасап ішсе, ішек қан кетуіне немесе жарасына, сондай-ақ ішектің ісігі мен қабынуына жақсы көмектеседі. Ол мұрыннан қан кетуді және көздің ауруын жедел емдеу үшін де қолданылған. Жаңа тамырлар немесе жапырақтар сүтте қайнатылады; немесе өсімдіктің шырыны алма суына қосылады; және осы емдерлер сусырау, ішек қиылуы, құсу және ішектен қан кетуге қолданылады. Дұрыс қолданбаған жағдайда, жүрек ауруы немесе құсу тудыруы мүмкін.
European settlers considered it to have similar properties to meadow saffron (Colchicum autumnale), and white fawnlily was often used as a substitute for it. The plant was listed in the Pharmacopoeia of the United States from 1820 to 1863 as a treatment for gout. Some believe that wounds will be healed if the plant is soaked in cold water, then removed and wrapped it in cloth and applied to a wound or bruise. It is left there until the bundle is warm, and then removed and buried in a muddy place. Little is known of the constituents, because little research has been done. It is known to contain alpha methylenebutyrolactone. The plant is emetic, emollient, and antiscorbutic when fresh. It is nutritive when dry. Certain groups of American Indians used it for its emetic and contraceptive properties. The Onondaga women used the leaves as a temporary birth control method in the spring, to avoid giving birth in the most frigid part of winter. The leaves can be collected anytime, but the bulb enlarges throughout the summer and can be divided in the fall. At that time of year, the bulb is also edible. The fresh leaves are mostly used in the form of a stimulating poultice, applied to swellings, tumors and scrofulous ulcers. When made into a tea with horsetail (Equisetum hyemale), it is claimed to be good for bleeding or ulcers of bowels, or for tumors and inflammation of the bowels. It has been used as a quick relief for nose bleeds and sore eyes. The fresh roots or leaves are simmered in milk; or the juice of the plant infused in apple cider; and these treatments are used for dropsy, hiccups, vomiting and bleeding of the bowels. Misuse may cause nausea or even vomiting.