Кіріспе

1957 жылы түсірілген үнділік фильм, режиссері – Гуру Датт.

«Пьяса» (;) – 1957 жылы түсірілген үнділік хинди драмалық фильмі, режиссері және продюсері – Гуру Датт. Басты рөлдерде Мала Синха, Вахида Рехман, Рехман және Джонни Уокер ойнаған. Калькуттада өтетін фильмде, көңілі толмаған урду ақыны Виджайдың (Датт) тағдыры баяндалады. Оның шығармаларын баспагерлер бағаламайды, романтикалық емес, қоғамдық мәселелерді қозғағандықтары үшін сынап жатады. Фильмде оның алтын жүректі Гүлабо (Вахида Рехман) атты әйелмен және бұрынғы сүйіктісі Минамен (Синха) кездесуі, Гүлабоның оның өлеңдерін жариялауға көмектесуі, шығармаларының сәттілігі және Гүлабомен арадағы романтикалық қарым-қатынасы көрсетіледі. Виджай рөлі алғашында Дилип Кумарға ұсынылған, бірақ ол денсаулығына зиян келтіретін интенсивті фильмдерде ойнаудан бас тартқан. Кейін берген сұхбатында ол «Пьясадағы» Виджай кейіпкерінің Девдасқа ұқсас екенін айтып, өкінген үш фильмнің бірі екенін мойындады. Гуру Датт кейіннен бұл рөлді өзі қабылдап, фильм сол жылдың ең табысты фильмдерінің біріне айналды. «Пьяса» – классикалық фильм және үнді киносының ең үздік туындыларының бірі саналады. Ол 1978 жылы телугу тілінде «Маллепову» фильмі түрінде қайта түсірілді.

Сюжет

Виджай – Калькуттадағы сәтсіз, идеалистік урду ақыны, оның шығармаларын баспагерлер жеңіл қабылдамайды. Олар Виджайды дәстүрлі романтикалық тақырыптар емес, жұмыссыздық және кедейлік сияқты әлеуметтік мәселелер туралы жазғаны үшін кінәлайды. Оның бауырлары да оның өлеңдерін макулатура ретінде сатуға тырысады. Олардың мазалауына шыдамаған Виджай үйден кетіп, бауырлары сатқан өлеңдерін табады. Осы кезде Виджай Гүлабо есімді әйелге кездеседі, ол оның өлеңдерін сатып алып, ғашық болады. Виджайдың бұрынғы сүйіктісі Мина қаржылық тұрақтылық үшін баспагер Гошқа үйленеді. Гош оны қызметші ретінде жалдап, Виджай мен Мина туралы көбірек білуге тырысады. Виджай пальтосын берген және жүрген пойыздың астынан құтқаруға тырысқан қайыршыны Виджай деп жаңылыстырады. Гүлабо Гошқа барып, оның өлеңдерін жариялап береді. Гош өлеңдерді пайдаланып, көп пайда табуға ниеттенді. Өлеңдер өте сәтті болады. Бірақ Виджай тірі және пойыз оқиғасынан кейін ауруханада жатыр. Гош пен Виджайдың жақын досы Шям оны танудан бас тартады, ал ол өзін Виджай деп мәлімдегендіктен, психиатриялық ауруханаға жатқызылады. Виджайдың бауырлары да Гоштан ақша алып, оны танудан бас тартады, ал қайтыс болған ақынның естелік жиыны өтеді. Виджай досы Абдул Саттардың көмегімен психиатриялық ауруханадан қашып, естелік жиынына жетеді, онда ол бұл сыбайлас жемқор және материалистік әлемді айыптайды. Виджайдың тірі екенін көрген досы мен бауырлары бәсекелес баспаға көбірек ақша үшін келісіп, оны Виджай деп жариялайды. Бір шарада Виджай айналадағы әлемдегі барлық екіжүзділікке жиреніп, өзін Виджай емес деп жариялайды. Содан кейін ол Гүлабомен бірге жаңа өмір бастау үшін кетеді.

Даму

"Пьяса" фильмі 1947 немесе 48 жылдары Гуру Датт 22 жасында жазған "Кашмакаш" атты әңгіме идеясына негізделген. Фильмнің тақырыбы мен философиясы оның өмірінің басындағы қиын күндердегі өмірлік тәжірибесінен туындаған. Сондай-ақ, фильмнің лирика авторы Сахир Лудхианвидің ақын және жазушы Амрита Притаммен болған сәтсіз махаббатына негізделген деген болжам бар. 1956 жылы жоба басталғанға дейін, Абрар Алвидің көмегімен, бастапқыда басты кейіпкер суретші болуы керек еді, бастапқы әңгімеге бірнеше өзгерістер енгізілді. Алғашқы нұсқада Гуру Датт Виджайдың толыққанды жалғыздыққа ұшырағанын көрсеткісі келді, бірақ дистрибьюторлардың талабымен финал өзгертілді. Фильмнің соңы туралы жазушы Абрар Алви мен Датт арасында пікір таласы болды. Абрар кейіпкердің қалыптасқан материалдық әлеуметтік шындыққа мойынұсынып, келісімге келуін қаласа, Гуру Датт оған қарсы болды. Фильм бастапқыда "Пьяас" (шөлдеу) деп аталды, бірақ кейін Датт оны "Пьяса" деп өзгертті, фильмнің мазмұнын жақсырақ бейнелеу үшін. Вахида Рехманның "Пьяса" фильміндегі кейіпкерінің прототипі – нағыз адам. Абрар Алви мен оның достары Бомбейге сапар шегіп, қызыл шамдар ауданына баруға шешім қабылдады. Алви өзін Гулабо деп таныстырған қызбен әңгімелесіп қалды. Алвидің айтуынша: "Мен кетіп бара жатқанда, ол үзіліспен айтып, маған алғыс айтты, бұл оған құрметпен қараған алғашқы рет екенін, ал бұрын тек ұятты сөздерді ғана естігенін айтты. Мен фильмде оның нақты сөздерін пайдаландым".

Кастинг

Датт Дилип Кумарды фильмдегі басты рөлді ойнауға шақырыпты, бірақ "трагедия королі" бас тартқан. Бас тартудың басты себебі ретінде Дилип Кумардың денсаулығына қарқынды фильмдердің тигізетін әсері көрсетіледі. Дәрігерлер оған біраз уақыт жеңіл рөлдерді ойнауды ұсынған екен. Тағы бір мүмкін себеп – оның Даттпен фильмнің тарату құқықтары бойынша келіспеушілігі болған деген ақпарат бар. Осылайша, Датт өзі сол рөлді ойнады және фильм сол жылғы ең табысты фильмдердің біріне айналды.

Саундтрек

Фильмде С. Д. Бурман, Сахир Лудхианви, Гита Дютт және Мохаммед Рафидің ең жақсы жұмыстары орын алған, нәтижесінде лирикалық үнді музыкасының ең көрнекті туындыларының бірі жаратылды. Сахирдің фильм музыкасындағы еңбегі ерекше аталып өтті; "The Hindu" газетінде жазылғандай, "Гуру Датттың туындысы саналған «Пьяса» фильмінің жаны – лирик Сахир Лудхианви". «Пьяса» композитор Бурман мен лирик Лудхианвидің ұзақ жылдар бойы бірлесіп жұмыс істеген командасының соңғы ынтымақтастығы болды. «Хум апки аанхон мейн» әні фильмнің дистрибьюторларының тілегімен қосылды, фильмнің көңіл көтеріңкі емес атмосферасын жеңілдету мақсатында. Бұл ән бастапқы түсірілімге кірмейтін. «Sar Jo Tera Chakraye» әнін С. Д. Бурманның ұлы Р. Д. Бурман жазған. Ол бастапқыда британдық «Harry Black» фильмінен алынған мелодияға негізделген, кейін Үндістанда «Harry Black and The Tiger» деген атпен шығарылды. Р. Д. Бурман оны осыншалықты жақсы өңдегендіктен, «Harry Black and The Tiger» фильмінің продюсері Үндістанға келгенде әнді естіп, тек танып қана қоймай, оған ризашылық білдірді.

Қалпына келтіру

Бұл фильмді Мумбайдағы Ultra Media & Entertainment компаниясы цифрлық түрге келтіріп, қалпына келтірді, осылайша түпнұсқасы қалпына келтірілген алғашқы үнді фильмі болды. Баяндамаға сәйкес, түпнұсқа камера негативтері архивтен толыққандай еріген күйде, бір бөліктері зақымдалған немесе жоғалған күйде келді. Олардың ең үлкен қиындығы – кадрлардың дірілдеуі болды. Әр кадр әртүрлі бұрышта болды және тұрақтылық болмады. Бірнеше тазарту жұмыстарынан кейін, олар бастапқы камера негативінен түпкі мазмұнды қайтаруға қол жеткізді, бірақ оған айқындық пен тереңдік жетіспеді. 45 қалпына келтіру маманы 200 000-нан астам кадрда шамамен 4 ай бойы жұмыс істеді. Бастапқы монофониялық дыбыр жолы 35 мм оптикалық дыбыр жолынан 24 биттік форматта қайта жаңартылды. Компания оны 2015 жылы өткен 72-ші Венеция халықаралық кинофестиваліне жіберді, онда ол 20 басқа қалпына келтірілген классикалық фильмдермен бәсекелесті және әлемнің басқа 11 фильмімен бірге «Венеция классикасы» бөлімінде көрсетілуге іріктелді.

Мұра

«Пьяса» – жасалған ең ұлы фильмдердің бірі саналады. Бұл фильм көркемдік және коммерциялық бағыттардың үйлесімді қосындысын жетілдіре білген алғашқы туындылардың бірі болды. Үндістандық кинорежиссерлер осы күнгә дейін «Пьясаны» өздеріне шабыт сыйлаған туынды ретінде айтады. Үндістанда бұл фильм ең жоғары құрметке ие және киносүйер қауым мен кино өнерінің шеберлері арасында кең танымал. Ол әсіресе техникалық шеберлігімен, әңгімелеу өнерімен, тақырыбымен және романтикалық идеалдарымен мақталады. 2004 жылы «Sight and Sound» журналы оның саундтрегін «Фильмдегі ең жақсы музыка» деп тізімдеді. Бірақ ол келесі жылғы «Filmfare» марапаттау салтанатында ешқандай жүлде алған жоқ. Фильмнің бұрынғыдан ерекше тақырыбы болғанымен және түсірілімі кезінде танымал актерлер мен актрисалар болмағанына қарамастан, «Пьяса» сол жылдың ең табысты үшінші фильміне айналды. 1980-ші жылдары Еуропада тұңғыш рет көрсетілген кезде фильм халықаралық деңгейде танымал болды, содан кейін Гуру Датт қайтыс болғаннан кейін ұзақ уақыттан соң коммерциялық сәттілікке қол жеткізді және қазір Үнді кино тарихындағы «маңызды кезең» саналады. Гуру Датт және оның кейінгі фильмдері, соның ішінде «Пьяса», Франция, Германия, Оңтүстік Азия және Шығыс Азияның кейбір аймақтарында (Жапония, Сингапур және т.б.) үлкен жанкүйерлер қатарына ие. 1984 жылы француздық премьерасы кезінде үлкен коммерциялық жетістікке қол жеткізді, бұл Гуру Датттың өмір бойында куә болмаған жетістігі болды. Содан бері фильм бүкіл әлемде үлкен қызығушылық тудырып, мысалы, 2015 жылдың қыркүйек айында Италияда өткен 72-ші Венеция халықаралық кинофестивалінде көрсетілді. «Пьяса» жиі жасалған ең ұлы фильмдердің қатарында тізімделеді. 2002 жылы «Sight & Sound» сыншылары мен режиссерлерінің барлық уақыттағы ең ұлы фильмдерге жасаған сауалнамасында «Пьяса» үздік 160 фильмнің қатарына енді. 2005 жылы «Time» журналының «Барлық уақыттағы 100 ең ұлы фильм» тізіміне енген жалғыз хинди фильмі «Пьяса» болды, журнал оны «барлығынан жанды және романтикалық» деп сипаттады. 2017 жылы «Taste of Cinema» оны «Барлық уақыттағы ең ықпалды 25 азиялық фильм» қатарына қосты. 2011 жылы Әулие Валентин күніне орай «Time» журналы оны «Ең жақсы 10 романтикалық фильмнің» бірі деп жариялады. 2016 жылы «Taste of Cinema» журналының «Барлық уақыттағы ең жақсы 30 романтикалық фильм» тізіміне енгізілді. Ол «Time» оқырмандарының таңдауы бойынша жасалған ең жақсы 10 фильмнің тізіміне жиі дауыс береді. «Indiatimes» оны «Көргілігі тиіс 25 Боливуд фильмі» қатарына жатқызды. 2013 жылы Үнді киносының 100 жылдығына орай «CNN IBN» оны «Барлық уақыттағы 100 ең ұлы үнді фильмдері» тізіміне енгізіп, «барлық уақыттағы ең жанды романтикалық хинди фильмі» деп атады. Ол сондай-ақ «NDTV» журналының «20 ең ұлы үнді фильмі» тізіміне енді, себебі «Пьясада көрсетілген кинематографиялық шеберлік Үнді киносының негізгі ағымында сирек кездеседі». 2002 жылы «Британдық кино институтының» «Үлкен Үндістанның ең ұлы фильмдерінің топ-5» сауалнамасы, «Time» журналының «Боливудтың ең жақсы классикаларының топ-3» тізімі, «Esquire» журналының «Боливудтың ең жақсы 10 фильмі» тізімінде «үлкен өлімнен кейінгі арман» деп сипатталды, «Outlook» журналының 2003 жылы 25 жетекші үнді режиссерлері арасында өткізген «Хинди киносының ең ұлы 5 фильмі» сауалнамасы, 2015 жылы «Time Out» журналының «Боливудтың ең жақсы фильмдерінің топ-5» сауалнамасы және тағы да басқа көптеген сауалнамаларға енді. 2013 жылы Үнді киносының 100 жылдығын тойлау мақсатында әр онжылдықтан бір маңызды үнді фильмін таңдап, «The Guardian» газеті «Пьясаны» 1950-ші жылдардың «нағыз үнді классикасы» деп атады, «1950-ші жылдардан фильмді таңдау ең қиын. Гуру Датттың мелодрамалық «Пьяса» немесе «Тынықсыз» – «керемет» фильм, ол жоғары эстетикалық деңгейге жету үшін негізгі фильмнің барлық ерекшеліктерін пайдаланады, мысалы, Христиандық пікірдегі азапты ақынның әдемі суреті, көшедегі қыздың (Вахида Рехман) сұлулығы және Сахир Лудхианвидің ең жақсы өлеңдерінің бірінен құралған керемет музыка». 2019 жылы Британдық кино институты оны «1957 жылдың ең ұлы музыкалық фильмі» деп атады, «1964 жылы қайғылы шамадан тыс дозаға дейін оның режиссері, продюсері және жұлдызы Гуру Датт Үнді киносының ең батыл таланттарының бірі болды және «Пьяса» оның шедеврі». Ол сондай-ақ «BFI Screen Guides» кітабындағы «100 фильм музыкалық» кітабының бір бөлігі болды. 2011 жылы британдық автор Насрин Мунни Кабир «Пьясаның диалогы» атты кітабын жариялады, онда фильмнің түпнұсқа диалогтары хинди және урду тілдерінде, сондай-ақ оның ағылшын тіліне аудармасы бар. «Ye Duniya Agar Mil Bhi Jaye» әні 2022 жылы «Чуп: Артисттің қайыры» фильмінде қайта пайдаланылды.