Кіріспе

Фырисвеллир шайқасы 980 жылдары қазіргі Упсала орналасқан Фырисвеллир деген жазықта король Эрик Жеңімпаз мен басқыншы күштер арасында өтті. Скандинавтық сағаларға сәйкес, бұл күшті оның немере інісі Стирбьорн Күшті басқарған. Эрик соғыста жеңіске жетіп, "Жеңіскер" деген атаққа ие болды. Ол Саксо Грамматикустың Gesta Danorum және бірқатар ортағасырлық исландтық дереккөздерде, соның ішінде Eyrbyggja сагасында, Knýtlinga сагасында және Hervarar сагада айтылған. Олдр Сноррасонның Норвегия королі Олаф Триггвасонның латын тіліндегі жоғалған өмірі туралы аудармасында, Odds saga munks деп аталады, және Норвегия королі Олаф II-нің Flateyjarbók-тағы сағасына енгізілген Styrbjarnar þáttr Svíakappa қысқа әңгімесінде егжей-тегжейлі баяндалады; бұл нұсқада екі лаусависурды қоса алғанда, skaldic тармақтары бар. Сонымен қатар, екі рет Сканнияда орналасқан рун тастарында шайқасқа сілтеме жасалуы мүмкін. Ұрыстың нақтылығы мен оның орны таласқа ұшырады. Алайда оның тарихилығын растайтын негізгі көздер бар.

Өмірбаян

Стирбьёрн күшті швед патшасы Олоф Бьёрнссонның улы заттан өлген ұлы болды; Стирбьёрн оның әкесі Эриктің әкесі деп күдіктенді. Шведтер патшалықтан бас тартқан ол өзін жомсвикингтердің билеушісі етіп тағайындады, бірақ патшалық билікті алу үшін одан да үлкен күш жинағысы келді. Стирбьёрнның әдісі - Данияның жаңа құрылған патшалығында оның патшасы Харальд Блуттут қоныстануды сұрағанға дейін кеңінен тонау болды. Харальд Стирбьорнға қызы Тираны әйел ретінде берді және Стирбьорн кетіп қалды, бірақ кейін Данияға 1000 ұзын кемемен оралды және даниялықтарды оған 200 қосымша кеме беруге мәжбүр етті және олардың ішіндегі кімді болса да өзімен бірге алуға мәжбүр етті, соның ішінде патшаның өзі де. Содан кейін ол өзінің флотымен Швецияға қарай жүзіп кетті.

Шайқас

Ерік патша флоттың Мелларенге кіргенін білгенде, отты крестті барлық бағытта жіберіп, Упсалаға лиданг жинады. Заңдар сөйлеуші Торгни Упсалаға апаратын су жолдарын бағаналы қоршаумен бөгеп тастауды ұсынды. Стирбьёрннің флоты келіп, одан әрі жүзе алмайтынын көргенде, Стирбьёрн Швециядан ешқашан кетпеуге, жеңуге немесе өлуге ант берді. Ол өз жауынгерлерін өлімге дейін күресуге талпындыру үшін кемелерге от қойып, оларды өртеп жіберді. Стирбьорнның әскері Упсалаға қарай аттанды. Шведтер орманға кірген кезде, ол орманға өрт шығарамын деп қорқытты, бұл шведтерді оны және оның адамдарын өткізуге көндірді. Соргнир Ерик патшаға малдарды бір-біріне байлап, найза мен семсермен ұстап тұруға бұйырды. Жаулар Фырисвеллир жазығына жақындағанда, құлдар мал тобын жомсвикингтерге қарай итеріп жіберді, бұл олардың қатарында апат тудырды. Алайда, Штирбьёрн өте жақсы қолбасшы болды және тәртіпті қалпына келтірді. Патша Эрикке үлкен күштер келіп қойса да, соғыс сол күні де, келесі күні де жалғасты. Стирбьярнар þáttr Svíakappa-ға сәйкес, екінші түнде Стирбьёрн Торға құрбандыққа шалды, бірақ кейіннен қызыл сакаллы адам оның қонысына келіп, Стирбьёрнның қобалжыуына ашуланып, жеңіліс туралы алдын ала айтқан скальдикалық өлең айтты. Екінші жағынан, Эрик Одиннің ордасына барып, жеңіске жету үшін құрбандыққа шалды. Ол Одинге он жылдан кейін өзіне уәде берді. Сол түні, оның қонысына басын төмен қыпқан ұзын бойлы адам келіп, Эрикке қамыс берді; ол оған қарсыластың әскеріне атуды және Óðinn á yðr alla ("Один баршаңызды алсын") деп айтуды айтты. Келесі күні Эрик Одиннің бұйрығына мойынсұнды; Қамысты найзаға айналдырды, өйткені ол Стирбьёрнның барлық соқырланған әскерлерінің үстінен ұшып өтті. Содан соң таудан қар көшкіні түсіп, бәрін көміп тастады. Патша Харальд пен даниялықтар кемелеріне қашып, үйлеріне қайтып кетті. Олар ұшып бара жатқанда, үстінен ұшып келе жатқан найзаны көрді. Бұрынғы Odds сагасының монахтары Стурбиорнды мақтап, Эрик патша өзіне қарсы шыққан үлкен күштердің үштен екісін өлтіргенін және адамдар оны "шайтанның үлкен күші" деп есептегенін айтады, өйткені ол он жылдан кейін өзін Oddinus-қа уәде етті. Гервар сагасы ок Хейдрекс (тарау. 15), Еyrbyggja saga (тарау. 29) және Книтлинг сагасы (тарау. 2), Саксоның Gesta Danorum (Кітап 10, тарау. 2), Стирбьёрннің жеңілгенін айтады, бірақ Эирбиггиа сағасына сәйкес, кейбір Йомсвикингтер аман қалып, орман арқылы кері шегінді, ал Книтлинга сағасына сәйкес, король Харальдр мен даниялықтар Стирбьёрн өз кемелерін өртеп жібергеннен кейін шайқастан бұрын кетіп қалды. Бұл жазбалардың ешқайсысында Одиннің араласқаны айтылмаған.

Салдары

Жеңістен кейін Эрик патша бір патшалық төбеге шығып, жеңіске арналған өлең жазған адамға үлкен сыйлық уәде етті. Оның қатарында Исландиялық шкалд Торвалдр Хяльтасон болды, ол бірден жеңіске қатысты өлең жазды, патша оны алтын білезікпен марапаттады.

Рун тастарындағы атаулар

Руникалық тастар Скандинавиядағы викингтер дәуірі туралы тарихи құжаттар ретінде саналады. Келесі төрт рун тасында соғыста қаза тапқан адамдар туралы айтылған. Бұл рун жазуларына қатысты тарихшы Дик Харрисон Скандинавияда Уппсала деп аталатын көптеген жерлер бар екенін атап өтті, бірақ археолог sv жазулар сол кездегі бүкіл Солтүстік Еуропада әйгілі болған патшалық орыннан басқа жерге сілтеме жасай алмайды деп түсіндіреді. Сканьедегі Hällestad Runestone DR 295 тасында былай делінген: "Аскелл бұл тасты Токи Гормрдің ұлы, оған адал мырзаның есіне қойды. Ол Упсаладан қашып кетпеген. Батырлар ағайындыларының есіне тасты рундармен бекітіп, төбеге қалады. Олар ең жақын жерде Гормр Токиге барды". Сёруп рун тасында: "Сакси бұл тасты Асбьёрн Тофидің / Токидің ұлы, оның серіктесі есіне қойды. Ол Упсаладан қашып кетпеді, бірақ қару-жарағы болғанша сойылды". Хогбидегі рун тасында былай деп жазылған: "Жақсы ер азамат Гуллидің бес ұлы болды. Батыл батыр Асмунд Фёридің басына түсті". Оланд аралының батыс жағалауында орналасқан Карлеви рун тасын даниялық жауынгерлер Упсаладан келе жатқанда, өздерінің қолбасшысы Сиббидің есіне көтеріп қойған болуы мүмкін.

Археология

Упсала қаласында екі ақсүйектің басынан семсер жарақаттары табылған. Бұл адамдар, әрине, Ерік Жеңімпаз патшаның жасағында болған, бірақ Упсала маңындағы шайқаста қаза тапқан. Екі адам үй жануарларымен бірге кеме қабірлеріне жерленді. Жерлеуді зерттеген ғалымдар бұл адамдар Фырисвеллир шайқасында қаза тапқан деген болжам жасайды. Себебі табылған денелер дәл сол уақыт аралығындағы 900-ші жылдардың аяғында табылған. Бұл ер адамдар Батыс Скандинавияда немесе Ұлыбританияда өскен, Уппсалада немесе Шығыс Швецияда емес. Олар Фирсвеллир шайқасына қатысу үшін Упсалаға барған болуы мүмкін. Бұл кемелер Англиядағы викинг кемелеріне тән. Олардың тістеріндегі тіс тіндерінде тек Батыс Скандинавия мен Англияда ғана кездесетін жануарлардың ДНК-сы бар. Егер Упсаладағы қатал қарама-қарсылық болмаса, бұл адамдар өздерінің туған өлкесінде, Англияда, Гёталандта немесе Норвегияда жерленетін еді.

Тарихилығы

Швед тарихшысы Лориц Вейбулл Исландия сагаларын шайқас оқиғаларының көзі ретінде қабылдамады. Оның бауыры Курт Вейбулл рун тастары мен Торвальдр Хяльтасонның өлеңдерін түсіндіріп, Эриктің Токи Гормсон бастаған негізінен скан викингтерінің басып кіруші күшін сүртіп тастағанын көрсетті. Кейіннен тарихшылар бұл шайқастың шынымен болғанына күмән келтірді. Алайда археолог Свен Росборнның айтуынша, жақында табылған поляк хроникасы Gesta Wulinensis ecclesiae pontificum шайқас болғанын және Хеллестад, Сьёруп, Хогби және Карлебидегі рун тастары соған байланысты екенін растайды; хроникада шайқас Харальд Блютутс өлгеннен кейін болғанын және Штирбьёрнның басты одақтасы Харальдтың ағасы Токи Гормссон болғанын айтады. Геста Вуллиненсидің айтуынша, Штирбьёрн құдайларға Эриктің тамағын кесуге уәде берді. Рун тастары мен Gesta Wulinensis ecclesiae pontificum-да Стирбьёрнның Харальд Блуттутпен емес, Токимен, Дания патшасы Горм І-нің тағы бір ұлы Токи Гормссон ретінде анықталғаны айтылған.