Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Фырисвеллир шайқасы 980 жылдары қазіргі Упсала орналасқан Фырисвеллир деген жазықта король Эрик Жеңімпаз мен басқыншы күштер арасында өтті. Скандинавтық сағаларға сәйкес, бұл күшті оның немере інісі Стирбьорн Күшті басқарған. Эрик соғыста жеңіске жетіп, "Жеңіскер" деген атаққа ие болды. Ол Саксо Грамматикустың Gesta Danorum және бірқатар ортағасырлық исландтық дереккөздерде, соның ішінде Eyrbyggja сагасында, Knýtlinga сагасында және Hervarar сагада айтылған. Олдр Сноррасонның Норвегия королі Олаф Триггвасонның латын тіліндегі жоғалған өмірі туралы аудармасында, Odds saga munks деп аталады, және Норвегия королі Олаф II-нің Flateyjarbók-тағы сағасына енгізілген Styrbjarnar þáttr Svíakappa қысқа әңгімесінде егжей-тегжейлі баяндалады; бұл нұсқада екі лаусависурды қоса алғанда, skaldic тармақтары бар. Сонымен қатар, екі рет Сканнияда орналасқан рун тастарында шайқасқа сілтеме жасалуы мүмкін. Ұрыстың нақтылығы мен оның орны таласқа ұшырады. Алайда оның тарихилығын растайтын негізгі көздер бар.
The Battle of Fýrisvellir was fought in the 980s on the plain called Fýrisvellir, where modern Uppsala is situated, between King Eric the Victorious and an invading force. According to Norse sagas, this force was led by his nephew Styrbjörn the Strong. Eric won the battle, and became known as "the Victorious". It is mentioned by Saxo Grammaticus in Gesta Danorum and in a number of medieval Icelandic sources, including Eyrbyggja saga, Knýtlinga saga, and Hervarar saga. An account is found in the Old Norse translation of Oddr Snorrason's lost Latin life of the Norwegian king Olaf Tryggvason, known as Odds saga munks, and a more detailed account in the short story Styrbjarnar þáttr Svíakappa, which is included in the saga of the Norwegian king Olaf II in Flateyjarbók; this version includes skaldic verses including two lausavísur by Þórvaldr Hjaltason. There are also possible references to the battle on runestones, two of which are in Scania. The factuality of the battle, and its location, have been disputed. There are however primary sources that support its historicity.
Өмірбаян
Стирбьёрн күшті швед патшасы Олоф Бьёрнссонның улы заттан өлген ұлы болды; Стирбьёрн оның әкесі Эриктің әкесі деп күдіктенді. Шведтер патшалықтан бас тартқан ол өзін жомсвикингтердің билеушісі етіп тағайындады, бірақ патшалық билікті алу үшін одан да үлкен күш жинағысы келді. Стирбьёрнның әдісі - Данияның жаңа құрылған патшалығында оның патшасы Харальд Блуттут қоныстануды сұрағанға дейін кеңінен тонау болды. Харальд Стирбьорнға қызы Тираны әйел ретінде берді және Стирбьорн кетіп қалды, бірақ кейін Данияға 1000 ұзын кемемен оралды және даниялықтарды оған 200 қосымша кеме беруге мәжбүр етті және олардың ішіндегі кімді болса да өзімен бірге алуға мәжбүр етті, соның ішінде патшаның өзі де. Содан кейін ол өзінің флотымен Швецияға қарай жүзіп кетті.
Styrbjörn the Strong was the son of the Swedish king Olof Björnsson, who had died by poisoning; Styrbjörn suspected his uncle Eric, his father's co king, of being responsible. Denied the crown by the Swedish Thing, he had made himself the ruler of the Jomsvikings but wanted to amass an even greater force in order to take the crown. Styrbjörn's method was to pillage far and wide in the newly created kingdom of Denmark until its king Harald Bluetooth asked for a settlement. Harald gave Styrbjörn his daughter Tyra as his wife and Styrbjörn went away, but he then returned to Denmark with 1000 longships and forced the Danes to give him 200 additional ships and whoever among them he saw fit to take with him, including the king himself. He then set sail for Sweden with his armada.
Шайқас
Ерік патша флоттың Мелларенге кіргенін білгенде, отты крестті барлық бағытта жіберіп, Упсалаға лиданг жинады. Заңдар сөйлеуші Торгни Упсалаға апаратын су жолдарын бағаналы қоршаумен бөгеп тастауды ұсынды. Стирбьёрннің флоты келіп, одан әрі жүзе алмайтынын көргенде, Стирбьёрн Швециядан ешқашан кетпеуге, жеңуге немесе өлуге ант берді. Ол өз жауынгерлерін өлімге дейін күресуге талпындыру үшін кемелерге от қойып, оларды өртеп жіберді. Стирбьорнның әскері Упсалаға қарай аттанды. Шведтер орманға кірген кезде, ол орманға өрт шығарамын деп қорқытты, бұл шведтерді оны және оның адамдарын өткізуге көндірді. Соргнир Ерик патшаға малдарды бір-біріне байлап, найза мен семсермен ұстап тұруға бұйырды. Жаулар Фырисвеллир жазығына жақындағанда, құлдар мал тобын жомсвикингтерге қарай итеріп жіберді, бұл олардың қатарында апат тудырды. Алайда, Штирбьёрн өте жақсы қолбасшы болды және тәртіпті қалпына келтірді. Патша Эрикке үлкен күштер келіп қойса да, соғыс сол күні де, келесі күні де жалғасты. Стирбьярнар þáttr Svíakappa-ға сәйкес, екінші түнде Стирбьёрн Торға құрбандыққа шалды, бірақ кейіннен қызыл сакаллы адам оның қонысына келіп, Стирбьёрнның қобалжыуына ашуланып, жеңіліс туралы алдын ала айтқан скальдикалық өлең айтты. Екінші жағынан, Эрик Одиннің ордасына барып, жеңіске жету үшін құрбандыққа шалды. Ол Одинге он жылдан кейін өзіне уәде берді. Сол түні, оның қонысына басын төмен қыпқан ұзын бойлы адам келіп, Эрикке қамыс берді; ол оған қарсыластың әскеріне атуды және Óðinn á yðr alla ("Один баршаңызды алсын") деп айтуды айтты. Келесі күні Эрик Одиннің бұйрығына мойынсұнды; Қамысты найзаға айналдырды, өйткені ол Стирбьёрнның барлық соқырланған әскерлерінің үстінен ұшып өтті. Содан соң таудан қар көшкіні түсіп, бәрін көміп тастады. Патша Харальд пен даниялықтар кемелеріне қашып, үйлеріне қайтып кетті. Олар ұшып бара жатқанда, үстінен ұшып келе жатқан найзаны көрді. Бұрынғы Odds сагасының монахтары Стурбиорнды мақтап, Эрик патша өзіне қарсы шыққан үлкен күштердің үштен екісін өлтіргенін және адамдар оны "шайтанның үлкен күші" деп есептегенін айтады, өйткені ол он жылдан кейін өзін Oddinus-қа уәде етті. Гервар сагасы ок Хейдрекс (тарау. 15), Еyrbyggja saga (тарау. 29) және Книтлинг сагасы (тарау. 2), Саксоның Gesta Danorum (Кітап 10, тарау. 2), Стирбьёрннің жеңілгенін айтады, бірақ Эирбиггиа сағасына сәйкес, кейбір Йомсвикингтер аман қалып, орман арқылы кері шегінді, ал Книтлинга сағасына сәйкес, король Харальдр мен даниялықтар Стирбьёрн өз кемелерін өртеп жібергеннен кейін шайқастан бұрын кетіп қалды. Бұл жазбалардың ешқайсысында Одиннің араласқаны айтылмаған.
When King Eric learned that the navy had entered Mälaren, he sent the fiery cross in all directions and amassed the leidang at Uppsala. Torgny the Lawspeaker advised him to block the waterway leading to Uppsala with a palisade of stakes. When Styrbjörn's navy arrived and saw that they could not sail further, Styrbjörn vowed never to leave Sweden, but to win or die. To encourage his men to fight to the death, he set the ships on fire. Styrbjörn's forces marched towards Uppsala. When the Swedes attempted to stop their advance in the forest, he threatened to start a forest fire, and this convinced the Swedes to let him and his men pass. Þorgnýr told King Eric to tie together cattle and harness them with spears and swords. When the enemy approached on the Fýrisvellir plain, thralls pushed the herd towards the Jomsvikings, which caused havoc among their ranks. However, Styrbjörn was an excellent warchief and restored order. The fight lasted all that day and the next without either side gaining the upper hand, even though King Eric had received large reinforcements. According to Styrbjarnar þáttr Svíakappa, during the second night, Styrbjörn sacrificed to Thor, but later a red bearded man appeared in his camp and spoke a skaldic verse declaring that he was angry at being disturbed by Styrbjörn and foretelling defeat. Eric, on the other hand, went to Odin's hof and sacrificed for victory, promising himself to Odin after ten years. Later that night, a tall man wearing a hat low over his face appeared in his camp and gave Eric a reed; he told him to shoot it over the opposing army and to say Óðinn á yðr alla ("May Odin have you all"). The next day, Eric obeyed Odin's command; the reed appeared to become a javelin as it flew over Styrbjörn's forces, who were all struck blind. Then an avalanche came down from the hillside and buried them all, killing all the Jomsvikings, including Styrbjörn. King Haraldr and the Danes fled back to their ships and sailed home; as they went they saw a spear flying overhead. The earlier Odds saga munks praises Sturbiornus and states that King Eric killed two thirds of the large force arrayed against him and that people credited it to "great power of the devil", because he had promised himself to Oddinus after ten years. Hervarar saga ok Heiðreks (ch. 15), Eyrbyggja saga (ch. 29) and Knýtlinga saga (ch. 2), like Saxo's Gesta Danorum (Book 10, ch. 2), mention Styrbjörn's defeat, but according to Eyrbyggja saga, some Jomsvikings survived, retreating through the forest, and according to Knýtlinga saga, King Haraldr and the Danes left before the battle after Styrbjörn burned his ships. None of these accounts mentions intervention by Odin.
Салдары
Жеңістен кейін Эрик патша бір патшалық төбеге шығып, жеңіске арналған өлең жазған адамға үлкен сыйлық уәде етті. Оның қатарында Исландиялық шкалд Торвалдр Хяльтасон болды, ол бірден жеңіске қатысты өлең жазды, патша оны алтын білезікпен марапаттады.
After the victory, King Eric mounted one of the royal mounds and promised a great reward to whoever could compose a poem about the victory. Among his ranks was an Icelandic skald named Þórvaldr Hjaltason, who immediately composed a poem about the victory, for which the king rewarded him with a golden bracelet.
Рун тастарындағы атаулар
Руникалық тастар Скандинавиядағы викингтер дәуірі туралы тарихи құжаттар ретінде саналады. Келесі төрт рун тасында соғыста қаза тапқан адамдар туралы айтылған. Бұл рун жазуларына қатысты тарихшы Дик Харрисон Скандинавияда Уппсала деп аталатын көптеген жерлер бар екенін атап өтті, бірақ археолог sv жазулар сол кездегі бүкіл Солтүстік Еуропада әйгілі болған патшалық орыннан басқа жерге сілтеме жасай алмайды деп түсіндіреді. Сканьедегі Hällestad Runestone DR 295 тасында былай делінген: "Аскелл бұл тасты Токи Гормрдің ұлы, оған адал мырзаның есіне қойды. Ол Упсаладан қашып кетпеген. Батырлар ағайындыларының есіне тасты рундармен бекітіп, төбеге қалады. Олар ең жақын жерде Гормр Токиге барды". Сёруп рун тасында: "Сакси бұл тасты Асбьёрн Тофидің / Токидің ұлы, оның серіктесі есіне қойды. Ол Упсаладан қашып кетпеді, бірақ қару-жарағы болғанша сойылды". Хогбидегі рун тасында былай деп жазылған: "Жақсы ер азамат Гуллидің бес ұлы болды. Батыл батыр Асмунд Фёридің басына түсті". Оланд аралының батыс жағалауында орналасқан Карлеви рун тасын даниялық жауынгерлер Упсаладан келе жатқанда, өздерінің қолбасшысы Сиббидің есіне көтеріп қойған болуы мүмкін.
Runestones are counted as historic documents about the events of the Viking Age in Scandinavia. The following four runestones mention people who may have died in the battle. In respect to these runic inscriptions, historian Dick Harrison notes that there are many locations in Scandinavia named Uppsala, but archaeologist sv comments that the inscriptions can hardly refer to any other location but the then royal seat that was famous all over Northern Europe. The Hällestad Runestone DR 295 in Skåne says: "Áskell placed this stone in memory of Tóki Gormr's son, to him a faithful lord. He did not flee at Uppsala. Valiant men placed in memory of their brother the stone on the hill, steadied by runes. They went closest to Gormr's Tóki". The Sjörup Runestone, also in Skåne, relates: "Saxi placed this stone in memory of Ásbjörn Tófi's/Tóki's son, his partner. He did not flee at Uppsala, but slaughtered as long as he had a weapon". On the Högby Runestone, it says: "The good freeman Gulli had five sons. The brave champion Asmund fell on the Föri". The Karlevi Runestone, near the western shore on the island of Öland, was possibly raised by Danish warriors in memory of their war chief, Sibbi, on their way from Uppsala.
Археология
Упсала қаласында екі ақсүйектің басынан семсер жарақаттары табылған. Бұл адамдар, әрине, Ерік Жеңімпаз патшаның жасағында болған, бірақ Упсала маңындағы шайқаста қаза тапқан. Екі адам үй жануарларымен бірге кеме қабірлеріне жерленді. Жерлеуді зерттеген ғалымдар бұл адамдар Фырисвеллир шайқасында қаза тапқан деген болжам жасайды. Себебі табылған денелер дәл сол уақыт аралығындағы 900-ші жылдардың аяғында табылған. Бұл ер адамдар Батыс Скандинавияда немесе Ұлыбританияда өскен, Уппсалада немесе Шығыс Швецияда емес. Олар Фирсвеллир шайқасына қатысу үшін Упсалаға барған болуы мүмкін. Бұл кемелер Англиядағы викинг кемелеріне тән. Олардың тістеріндегі тіс тіндерінде тек Батыс Скандинавия мен Англияда ғана кездесетін жануарлардың ДНК-сы бар. Егер Упсаладағы қатал қарама-қарсылық болмаса, бұл адамдар өздерінің туған өлкесінде, Англияда, Гёталандта немесе Норвегияда жерленетін еді.
Two men of most likely noble descent in Uppsala have been found suffering from sword wounds on their heads. The men, most likely warriors serving King Eric the Victorious, had suffered a violent death in battle close to Uppsala. Two men were buried in ship graves with their pets. Scientists examining the burial speculate that the men died in the battle of Fyrisvellir. Because the bodies discovered are from the right time period the late 900s. The men were raised in Western Scandinavia or the United Kingdom and not in Uppsala or eastern Sweden. It is probable that they travelled to Uppsala for the battle at Fyrisvellir. The ships are typical for Viking ships in England. The dental tissue in their teeth contain DNA from animals only found in Western Scandinavia and England. The men in question would probably have been buried in their home province in England, Götaland or Norway if not for the violent confrontation at Uppsala.
Тарихилығы
Швед тарихшысы Лориц Вейбулл Исландия сагаларын шайқас оқиғаларының көзі ретінде қабылдамады. Оның бауыры Курт Вейбулл рун тастары мен Торвальдр Хяльтасонның өлеңдерін түсіндіріп, Эриктің Токи Гормсон бастаған негізінен скан викингтерінің басып кіруші күшін сүртіп тастағанын көрсетті. Кейіннен тарихшылар бұл шайқастың шынымен болғанына күмән келтірді. Алайда археолог Свен Росборнның айтуынша, жақында табылған поляк хроникасы Gesta Wulinensis ecclesiae pontificum шайқас болғанын және Хеллестад, Сьёруп, Хогби және Карлебидегі рун тастары соған байланысты екенін растайды; хроникада шайқас Харальд Блютутс өлгеннен кейін болғанын және Штирбьёрнның басты одақтасы Харальдтың ағасы Токи Гормссон болғанын айтады. Геста Вуллиненсидің айтуынша, Штирбьёрн құдайларға Эриктің тамағын кесуге уәде берді. Рун тастары мен Gesta Wulinensis ecclesiae pontificum-да Стирбьёрнның Харальд Блуттутпен емес, Токимен, Дания патшасы Горм І-нің тағы бір ұлы Токи Гормссон ретінде анықталғаны айтылған.
Swedish historian Lauritz Weibull dismissed the Icelandic sagas as sources for the events of the battle. His brother Curt Weibull instead interpreted the runestones and Þórvaldr Hjaltason's verses to indicate that Eric had repelled an invading force of mainly Scanian Vikings led by Tóki Gormsson. Later historians have doubted whether the battle happened at all. Archaeologist Sven Rosborn, however, claims that a recently discovered Polish chronicle, the Gesta Wulinensis ecclesiae pontificum, confirms that there was a battle and that the runestones in Hällestad, Sjörup, Högby and Karleby are connected to it; the chronicle also states the battle took place after Harald Bluetooth's death and that Styrbjörn's main ally was Harald's brother Tóki Gormsson. Styrbjörn, according to Gesta Wulinensis, promised the gods to slit the throat of Erik. The runestones and Gesta Wulinensis ecclesiae pontificum indicate that Styrbjörn was allied not with Harald Bluetooth but with Tóki, who has been identified as Tóki Gormsson, another son of the Danish king Gorm the Old.