Кіріспе

Жоғары модернизм (соңғы заманғылық деп те аталады) - ғылым мен технологияға деген сенімнің әлеуметтік және табиғи әлемді қайта реттеуге мүмкіндік беретін түрі. Жоғары модернистік қозғалыс, әсіресе, 1950-1960 жылдардағы "салқын соғыс" кезінде кең таралған.

Қазіргі заманмен қарым-қатынасы

Қазіргі заманғы заманға және модернизмнің эстетикалық қасиеттеріне қатысты; дегенмен, қазіргі заманғы заман, әдетте, капитализм мен индустрияландыру нәтижесінде пайда болған әлеуметтік жағдайлар мен қарым-қатынастарды білдіреді. Осылайша, заманауилықты қоғамның заманауиландыру процесінде және одан кейін қалыптасқан жағдайы деп түсінуге болады. Қазіргі заманғы және жоғары заманауилық адамзат прогресімен және қоғам құрылымында оң өзгерістерді енгізуге адам араласуының мүмкіндігімен байланысты; дегенмен, жоғары заманауилықтың қоғамдық өзгерістер туралы көзқарастары зиялылардың тәжірибесіне және ғылыми инновацияларға сүйенеді, бұл жоғары заманауилықты оның алдыңғысына қарағанда элиталық жобаға айналдырады. Бұл екі ұғым да қоғамның соңғы сатысы қандай болатынын екіжақты түсінуде. Қазіргі заманғы болашаққа арналған рецептілер ретроспективті және органикалық өсуді ынталандырады, ал жоғары заманауилық қазіргі жағдайларды толық өзгертуге және бос шифра құруға шақырады. Бұл тарихи және географиялық контексттен үзілу әртүрлі жерлерде стандартталған модельдерді қолданумен, көбінесе әлеуметтік бұзылу салдарларымен (төмендегі мысалдарды қараңыз) байланысты. Қазіргі заман мен жаңғыру капиталистік және өнеркәсіптік дамумен байланысты және тауарлардың, адамдардың, капиталдың және ақпараттың көбейген қозғалысына баса назар аударады (глобализацияны қараңыз). Экономикалық еркіндік пен капитализмге басымдық беру қоғамның дәстүрлі формаларының құлдырауымен және ұлттық мемлекеттің өсуімен бірге жүреді. Керісінше, жоғары модернизм қоғамды утопиялық идеалға қарай қайта реттеуде дәстүрлі саяси идеологиялық бөліністерден асып түседі, өйткені мұндай идеалдық қоғамдар саяси спектрде өте субъективті. Сонымен қатар, жоғары заманауилыққа тән жобалар авторитарлық және технократиялық режим жағдайында ең жақсы жүзеге асырылады, өйткені халықты оңай бақылауға және өзгертуге болады.

Тарихи прецеденттер

Жоғары модернизм атауына қарамастан, ол тек қана қазіргі заманның құбылысы емес. Жоғары модернизмнің алғашқы көріністерінің бірі қала құрылысы болып табылады. Б.з.д. V ғасырда грек философы Гипподам қала құрылысы бойынша желілік жоспарды ұсынды және осы күнге дейін өзгермеген Пирейдің (Афина порты) құрылысында желілік жоспарды жүзеге асырды. Айта кетерлігі, біздің Гипподам туралы негізгі көзіміз - Аристотель, ол оның желілік жоспарын саясатта II.8-де сынға алды. Осылайша, жоғары модернизмді сынға алудың да ұзақ тарихы бар. Өнеркәсіптік революция жоғары модернизмнің басты қозғаушы күші болды. Өнеркәсіптік өндірісте стандарттау масштабтық үнемдеу үшін қажет, ал стандарттау міндетті түрде оқымдылықты арттырады және жергілікті контекстті біркелкі етеді. Стандарттаудың қозғаушы күші Генри Фордтың Ford Model T тұтынушысының таңдауы туралы сөзінен көрінеді: "Қара болғанша, сіз қалаған түсті ала аласыз". Жоғары модернисттік басқару әдісі Шығыс Азияның мәдени саласында да мыңжылдықтар бойы қолданылып келеді. Бұл идея Цинь династиясы қабылдаған заңгерлікте пайда болды (б.з.д. 221-206). Цинь әулеті өлшеу стандарттарын, валютаны, жазу жүйесін, бюрократияны (Чжоу әулетінің феодализмін алмастырған) және арба остарының ұзындығы сияқты практикалық егжей-тегжейлі мәліметтерді қоса алғанда, бүкіл ел үшін ірі стандарттау жобаларын қолға алды. Тағы да даулы, Цинь әулеті философияны да біріктірді, заңгерлікті насихаттап, басқа философияларды жойды. Цинь режиміне қатыгездік оның тез құлдырауына ықпал еткенмен, оның біріктіру жобаларының нәтижесі тарих бойына негізінен сақталып қалды. Философияның бірігуі де сақталып қалды, бірақ конфуциандық заңгерліктің орнын ауыстырды. Торлы жоспар - бұл Қытай мен Жапония астаналарында жиі кездесетін мотив, ол Чанъань, Пекин және Хэйан-кё карталарында көрінеді.

Стандартталған заңды атаулар

Адамзат тарихының басым бөлігінде атау беру жергілікті және бейресми іс болып келді. Мысалы, географиялық ерекшеліктердің жергілікті атаулары жергілікті тұрғындарға қалай көрінетініне айтарлықтай тәуелді. Коннектикут штатындағы Дурхам және Гилфорд қалалары бір жолмен байланысты, Дурхамда тұратын адамдар оны "Гилфорд жолы" деп атайды, ал Гилфордта тұратын адамдар оны "Дурхам жолы" деп атайды. Мысалы, 1700 жылы Англияда ер адамдардың 90 пайызының есімдері сегізге тең болатын [Джон, Эдвард, Уильям, Генри, Чарльз, Джеймс, Ричард, Роберт]. Бұл жергілікті тұрғындарға қиындық тудырмады, олар түсініктілігі үшін аты-жөндерімен бейресми ( Джон Миллер, Джон Пастор) қосатын. Сондай-ақ, адамның есімі уақыт өте келе өзгеріп, жаңа қасиеттер пайда болып, ескі қасиеттерінен айырылып қалуы мүмкін. Ол әр түрлі жағдайларда, мысалы лақап есімдер, сахналық есімдер және т.б. әртүрлі болуы мүмкін. Қазіргі заманғы мемлекет құрылысымен оқылмайтын атау мәселесі өзекті болды. Нәтижесінде, ресми емес жергілікті атау жүйелерінің есебінен Патронимикалық тегінің жалпы атау жүйесі ілгерілетілді. Еуропада 14 ғасырда патронимия ерекшелік болса, 19 ғасырда ол қалыпқа айналды. Бұл процесс өзінің логикалық қорытындысына ұлттық сәйкестендіру нөмірімен жетті, ол кез келген азаматты өмір бойы бірегей сәйкестендіруге мүмкіндік береді. Бұл мемлекеттік басқарудың жеке және жергілікті мағынасы жоқ, тек қана атау жүйесі. Бұл мемлекеттік қолдаумен жүргізілетін стандарттау аппараты Исландияда айқын көрінеді, онда Исландияның атау беру комитеті Исландияның бекітілген атауларының ресми тізімін жүргізеді.

Модернисттік тұрғын үй

Модернисттік сәулет - бұл қазіргі заманғы құрылыс материалдарына, әсіресе шыныға, болатқа және темір бетонға негізделген сәулет стилі және форма функциядан (функционализм) кейін болуы керек деген идея. Адамның тұруы үшін арналған сәулетке қолданылғанда, оны модернисттік тұрғын үй деп атайды. Архитектуралық модернизмнің басты қолдаушысы Ле Корбюзье Unité d'habitation тұрғын үй қағидатын жобалап, оны алғаш рет 1952 жылы аяқталған Марсельдегі La Cité Radieuse қаласында іске асырды. Оның 337 пәтері 23 түрлі құрылымда, 12 қабаттан астам, барлығы үлкен пілоттарда ілінеді, ол әлі күнге дейін танымал және қолданылуда. 2016 жылы ол модернисттік сәулет өнерінің дамуындағы маңыздылығы үшін ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. Азия қалаларында қалыңдықты тұрғын үйлер көп қабатты пәтерлер түрінде кеңінен жүзеге асырылды. Гонконг пен Сингапурдың мысалдары жақсы дәлел бола алады. 2020 жылы Гонконгта 2,1 миллион тұрғын қоғамдық тұрғын үйде тұрды, бұл жалпы халықтың 28% -ы. Тұрғын үйлер бойынша 0,8 млн. отбасы қоғамдық тұрғын үйде тұрды, бұл барлық отбасылардың 43% құрайды. Сингапурда қоғамдық тұрғын үйді 1960 жылы құрылған Тұрғын үй және даму кеңесі басқарады. Оның бастапқы миссиясы кедейлерге арзан пәтерлер салу болса, кейіннен ол Сингапурдың барлық тұрғындарына қоғамдық тұрғын үйлерді жоспарлау және дамыту миссиясын кеңейтті. 2020 жылы тұрғындардың 78,7% -ы қоғамдық тұрғын үйде тұрады, бұл 2000 жылы 88,0% -ға дейін төмендеді. Сонымен қатар жеке меншік кондоминиумдар мен басқа да пәтерлерде тұратын тұрғындардың саны 6,5% -дан 16,0% -ға дейін өсті. Қалған 5% "жері бар" үйлерде тұрады, бұл көрсеткіш 2000 жылдан бері тұрақты. Батыста пайда болғанға қарамастан, модернисттік тұрғын үй жобалары Батыс елдерінде әлдеқайда аз табысқа жетті. Ең танымал сәтсіздік - Пруит Иго тұрғын үй жобасы, 33 ғимараттан тұратын тұрғын үй кешені, әрқайсысы 11 қабаттан тұрады, алғаш рет 1954 жылы орналасқан. Тұрғындық жағдайлары тез нашарлап, 1972 жылы бұзылды. Ол қалаларды жаңарту, мемлекеттік саясатты жоспарлау және қоғамдық тұрғын үй құрылысының сәтсіздіктерінің символына айналды. Кейбіреулер, мысалы, сәулет тарихшысы Чарльз Дженкс және журналист Том Вольф, бұл сәулет модернизмі қателігін көрсетті деп мәлімдеді. Бұл талаптарды АҚШ-тан тыс модернисттік тұрғын үй жобаларының ұзақ мерзімді жұмыс істеуі, сондай-ақ онда дамыған бірнеше қарсы наративтер, мысалы, жалға алушыларды таңдау процесі қалалық өмірге дайын емес адамдарды таңдады немесе дизайн геометриясы қылмыстың алдын алу үшін тікелей қадағалауды болдырмады. Пруит Игое мұрасы архитектуралық модернизмнің артықшылықтары мен кемшіліктері туралы сәулетшілер арасында да, қоғамдық тұрғын үйдің артықшылықтары мен кемшіліктері туралы жалпы саяси бақылаушылар арасында да талас тудырады.

Кеңес Одағындағы даму

Заманауиландырудың Батыс қоғамымен тығыз байланысына қарамастан, жоғары модернизм Никита Хрущевтің басшылығымен Кеңес партиясында да сатып алынды. Иосиф Сталиннің өлімінен кейін Хрущев кеңестік саясатты батыс жоғары заманауи идеяларының көпшілігін социалистік түстермен қосады, ғылымның игерусіз немесе әлеуметтік теңсіздіксіз прогресс берудегі рөлін атап өтті. Әлеуметтік салада ол бүкіл адамзатты қайта құруға және жаңа совет адамын қалыптастыруға деген ұмтылысқа дейін барды. Кеңес Одағы да, АҚШ та дамушы әлемнің жаңғыруын өздерінің ықпал ету аясын кеңейту және жаңа экономикалық нарықтарды құру жолы ретінде қарастырды; дегенмен, осы кезеңде жоғары модернизмді модернизацияны жүзеге асырудың оңтайлы көрінісі ретінде қабылдаған Кеңес Одағы және басқа да автократиялық режимдер болды.

Үшінші әлемдегі даму

Географ Питер Тейлор жоғары модернизм ғылым мен технологияның трансформациялық күшіне жалған оптимизмге негізделгенін, әсіресе үшінші әлем елдерінің батыс модернизациясы қағидаларына сәйкес дамуға тырысқанын айтады. Еуропадағы Маршалл жоспарының табысынан кейін экономистер екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі үшінші әлемнің дамуына назар аударды. Қазіргі заманғы даму теориясы Азия, Африка және Латын Америкасындағы дамымаған елдер дамыған Батыс елдеріне "жету" үшін капитал жинақтау мен жаңғырту қажеттілігін атап көрсетті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі даму жоспарлары экономикаға назар аударумен (өсуге саяси, әлеуметтік және институционалдық кедергілерді елемеумен), сондай-ақ дамушы елдердің жағдайы Маршалл жоспары бойынша табысты болған Еуропадағыдай болды деген болжаммен проблемалы болды. Қазіргі заманғы теориясы өткен ғасырдағы әлеуметтік-мәдени эволюцияның алдыңғы идеяларына негізделіп, экономикалық дамуға негізделген жаһандық иерархияны құрастырды. Бұл дүниетанымда Батыс елдері ең дамыған, ал қалған әлем (әсіресе колониядан шығуды жаңадан бастаған елдер) әлі де дәстүрлі, заманауи экономикаға ие. Сондықтан, осы дәстүрлі мемлекеттен тыс алға жылжу үшін үшінші әлемде оң көзбен қарайтын әлеуметтік инженерия арқылы дамыған батыс елдерін еліктеуге тура келеді. Адам мен табиғат әлемін басқаруда ғылым мен технологияның күш-қуатына деген құлшыныс дамушы елдерді батыс стиліне қарай жылдам жылжытатын елеулі даму жобаларын жүзеге асыруға түрткі болды. Жоғары модернизм кеңістіктік тәртіпті рационалды жобалау ретінде атап көрсетті; физикалық кеңістікті стандарттау, оңайлату және реттеу арқылы, әйтпесе күрделі ұғымдар немесе субъектілер оқуға болатын және оңай бақылана алатын, соның ішінде экономикалар.

Бразилия

ХХ ғасырдың бірінші жартысында Бразилия негізінен Америка Құрама Штаттарына экономикалық тәуелді болған ауыл шаруашылығы елі болды. 1950 жылдардан бастап Бразилия элитасы импортты алмастыру индустрияландыру арқылы Бразилия экономикасын қайта құруға тырысты. Бразилия экономикасының жаңғыруы халық арасында ұлттық агенттіктің жаңа сезімін тудыру үшін білім беру, мәдениет, денсаулық сақтау, көлік жүйелерін, қоғамдастық ұйымдастыруын, мүлік үлестіруін және әкімшілікті жақсартуға бағытталған үлкен жобалармен қатар барды. Бразилияның болашағы туралы осы ұлы көріністің бір бөлігі - елдің астанасын жағалаудағы Рио-де-Жанейродан Бразилия деп аталатын жаңа ішкі аймаққа көшіру болды. Ерекше далаға орналасқан Бразилия "бір функциялы, тек әкімшілік астана" болуы керек еді, дейді саясаттанушы және антрополог Джеймс Скот. Бұл жерде жаңа астананың ұзақ уақыттан бері қарастырылып келе жатқан жоспары, технологияның әлеуетіне деген жаһандық құлшыныс арқасында жүзеге асты. Бразилияның үлкен ауқымы, ұтымды дизайны және мәдени ұсыныстары, барлығы Бразилияның ормандарында құрылған, оны жоғары заманауилықтың түпкілікті көрінісі етті. Жобаның бас архитекторы Оскар Нимейерге жаңа астананы құруға кеңестер билігінің жоғары модернизмі қатты әсер етті, өйткені Кеңес Одағы интернационализмнің жаңа кезеңінде әлемнің қалған бөлігіне баяу ашыла бастады. Мәдениеттік және идеологиялық айырмашылықтарға қарамастан, екі ел де жаңғыруға деген ұмтылыстары, мемлекеттік билік пен жоғары заманауилық ілімдеріне деген сенімдері ортақ. Жаңа Бразилия астанасы төрт жыл ішінде салынып бітті және 1960 жылы ол әлемге қалалық модернизмнің көрінісі ретінде таныстырылды. Қала Бразилияның болашағы ретінде заманауи, индустриалды держава ретінде жоспарланды, ол жаңа қоғамды құратын жаңа қаланы құрады. Халықаралық заманауи сәулет конгресі (CIAM) бас жоспарларына сүйене отырып, Бразилияның қалалық кеңістігі қозғалыс, біркелкілік және функционалдыққа бағытталған, бұл дәліз көшелерін жою арқылы (аурулар мен қылмыстың көзі ретінде қаралады) және суперквадра деп аталатын, кәсіпке негізделген ажыратылмас тұрғын секторларын құру арқылы қол жеткізілді. CIAM-тің утопиялық жоғары модернисттік қалаларды құруы үшін дамудың толық мемлекеттік бақылауы өте маңызды болды, өйткені ол жоспарланған идеалдық қоғам мен осы модельді қолданыстағы шарттарға енгізудің тұтастығы арасындағы қақтығысты болдырмады. Қаланың құрылысы аяқталғаннан кейін, Бразилияның жоғары модернисттік дизайны қалалық кеңістіктің күрделілігін елемейтіндігі және әлеуметтік-саяси тәртіпті жақсарту үшін функционалдық, рационалды дизайнның қабілетін асыра бағалағандығы анық болды. Жоспарлаушылардың автомобиль қозғалысы бойынша қаладағы қозғалысты бағыттауға назар аударуы көшелерді қоғамдық жиналу орны ретінде жоюды; көше бұрыштарын алып тастау және ашық кеңістіктер (Бразилия соборы мен Ұлттық конгресс ғимараты сияқты монументальді мүсіндік және сәулеттік нысандар) жаяу жүргіншілердің қозғалысын, дәстүрлі әлеуметтік желілерді және қоғамдық кеңістіктің органикалық өсуін тежеді. Бразилияның қонысы да осыған ұқсас әлеуметтік кеңістікті шектеу арқылы тұрғындарды суперквадра-да өздерінің кәсібіне сәйкес ұжымдастырып, жеке үйдің жеке саласын жеке тұлғаны символикалық түрде азайтатын кеңістікке айналдырды. Бұл суперквадра қала тұрғындарының кез-келген қажеттілігін қанағаттандыру үшін өздерінің білім беру, ойын-сауық, демалыс және сауда нысандарын ұсынған кезде, бұл қажеттіліктер CIAM және сәулетші Ле Корбюзье еуропалық модельдеріне негізделген. Сонымен қатар, қаладағы тұрмыстық ортаның эстетикалық бірқалыптылығы мен ауқымы тұрғындар арасында оқшаулану, мәжбүрлі сәйкестік және бейбағдарлықты тудырды; сонымен қатар, қала орталығында тұратын бай тұрғындар мен қала шетінде орналасқан кедей тұрғындар арасында айтарлықтай айырмашылық болды.

Инуиттер мен Канада әскері

Салқын соғыс кезінде халықты бақылау үшін жоғары заманауилыққа негізделген мемлекет тек АҚШ-пен шектелмеді. Канадада Алыстағы ерте ескерту желісінің құрылысы солтүстіктегі еуро-канадтық белсенділікті арттырды, бұл процесте жергілікті инуиттердің дәстүрлі өмір салтын және арктикалық ландшафтты бұзды. Премьер-министр Джон Дифенбеккердің "солтүстікке біздің өмір салтымызға сай келетін ұлтты" құру туралы уәдесі Арктиканың мәдени және географиялық мән-жайын елемейтін оңтүстік Канада үлгілеріндегі қалалар мен үйлерді тудырды. Фробишер шығанағы мен Инувик жаңадан салынған қалалары федералды лауазымды адамдар бұрын "тұрғысыз" арктикалық ортаны жеңу және инуиттерді қазіргі заманға тез кіріктіру үшін өршіп-өршіп жобалаған; алайда жергілікті жағдайларды және солтүстік тұрғындардың пікірлерін елемеу екі қаладағы инуиттер мен әскери қызметкерлерді кеңістікте бөлуді әкелді. Қазіргі заманғы, өзін-өзі қамтамасыз ететін солтүстік қоныстың игілігін іздеу үшін мемлекет көшпелі инуиттерді қалаларда тұрақтандыру жобаларын жүргізді, бұл жергілікті ресурстарға негізделген экономиканы бұзды және кеңістіктік бөлінуге, әлеуметтік теңсіздікке, денсаулық мәселелеріне және мәдени ығысуға ықпал етті.