Кіріспе
Батыстың әдеби қозғалысы, XIX ғасырдың аяғында пайда болған модернисттік әдебиет, XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында пайда болды және өлеңде де, прозада да әдебиет жазудың дәстүрлі тәсілдерінен саналы түрде бөлінумен сипатталады. Модернизм әдеби форма мен көріністі тәжірибеден өткізді, Езра Паундтың "Жаңа қылып жаса" деген максимасымен мысалданғандай. Бұл әдеби ағымға дәстүрлі бейнелеу тәсілдерін жою және жаңа сезімталдықты білдіру деген саналы ұмтылыс қозғаушы болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың адамзаттың құнын өте жоғарылатуы қоғам туралы қалыптасқан болжамдарды қайта қарастырды, және көптеген модернисттік жазбалар технологиялық жетістіктермен және 20 ғасырға қарай жылжыған модернизмнің әлеуметтік өзгерістерімен айналысады. Modernist Literature журналында Мэри Энн Гиллис бұл әдеби тақырыптар "өткенмен саналы түрде үзілудің" ортақ екенін, "ағылшыл әлемге құрлықтар мен пәндер бойынша күрделі жауап ретінде пайда болатынын" атап өтті.
Modernist literature, originated in the late 19th and early 20th centuries, and is characterised by a self conscious separation from traditional ways of writing in both poetry and prose fiction writing. Modernism experimented with literary form and expression, as exemplified by Ezra Pound's maxim to "Make it new." This literary movement was driven by a conscious desire to overturn traditional modes of representation and express the new sensibilities of the time. The immense human costs of the First World War saw the prevailing assumptions about society reassessed, and much modernist writing engages with the technological advances and societal changes of modernity moving into the 20th century. In Modernist Literature, Mary Ann Gillies notes that these literary themes share the "centrality of a conscious break with the past", one that "emerges as a complex response across continents and disciplines to a changing world".
Шығу тегі және прекурсорлары
1880 жылдары бұрынғы нормаларды толығымен бір жағына жылжыту керек деген ойға көбірек көңіл бөлінді, тек қазіргі заманғы техникалар негізінде өткен білімді қайта қараудың орнына. Зигмунд Фрейдтің (1856-1939) және Эрнст Махтың (1838-1916) теориялары ертедегі модернисттік әдебиетке әсер етті. Эрнст Мах ақыл-ойының негізгі құрылымы бар екенін және субъективті тәжірибе ақыл-ойының бөліктерінің өзара әрекеттесуіне негізделгенін "Механика ғылымы" (1883) деп дәлелдеді. Фрейдтің алғашқы ірі еңбегі - "Истерия туралы зерттеулер" (Жозеф Брюермен бірге) (1895). Фрейдтің пікірінше, барлық субъективті шындық сыртқы әлемді қабылдау арқылы негізгі қозғалтқыштар мен инстинкттердің ойынына негізделген. Ғылым философы ретінде Эрнст Мах логикалық позитивизмге үлкен ықпал етті және Альберт Эйнштейннің салыстырмалылық теориясының негізін қалаушы Исаак Ньютонды сынға алды. Эпистемология туралы көптеген алдыңғы теориялар сыртқы және абсолютті шындық өзін жеке тұлғаға таңдай алады деп дәлелдеді, мысалы, Джон Локктың (1632-1704) эмпирицизмі, ол ақыл-ойды табула раса, бос тақташа ретінде көрді (Адамның түсінігіне қатысты эссе, 1690). Фрейдтің субъективті күйлерді сипаттауы, бастапқы импульстерге толы санасыз ақыл-ойды және өзін-өзі шектеулерді теңестіретін, Карл Юнг (18751961) ұжымдық санасыз туралы идеямен біріктірді, соны саналы ақыл-ойы күресті немесе қабылдады. Чарльз Дарвиннің еңбегі "адам, жануар" деген Аристотельдік ұғымды халық санасына қайта енгізген кезде, Юнг әлеуметтік нормаларды бұзуға бағытталған адамның импульстері балалық немесе надандықтың нәтижесі емес, керісінше, адам жануардың негізгі табиғатынан туындағанын ұсынды. Модернизмнің тағы бір негізгі іргетасы Фридрих Ницше болды, әсіресе оның психологиялық қозғаулар, атап айтқанда "қуатқа деген ерік" фактілерден немесе заттардан маңыздырақ деген идеясы. Генри Бергсон (18591941), екінші жағынан, ғылыми сағат уақыты мен адамның тікелей, субъективті уақыт тәжірибесі арасындағы айырмашылықты атап өтті. Оның уақыт пен сана туралы еңбектері "жиырмасыншы ғасырдың романдаршыларына үлкен әсер етті", әсіресе сана ағынын қолданған модернисттер, мысалы, Дороти Ричардсон "Шыңқырлы шатырлар" (1915) кітабы үшін, Джеймс Джойс "Улисс" (1922) және Вирджиния Вульф (18821941) "Миссис Даллоуэй" (1925) және "Маяққа" (1927) үшін. Бергсонның философиясында маңызды болып табылатын тағы бір идея - "барлығының шығармашылық эволюциясын әкелетін" өмірлік күш. Оның философиясы интуицияға жоғары баға берді, бірақ ақыл-ойының маңыздылығын жоққа шығармай. Бастапқыда кейбір модернисттер антропология, психология, философия, саяси теория, физика және психоанализдегі жаңалықтардан ынталандырылған утопиялық рухты дамытты. 1912 жылы Езра Паунд жаңа поэтикалық стиль ретінде құрған имидждік қозғалыстың ақындары модернизмге 20 ғасырдың басында бастама берді және бейнелеудің дәлдігін, қысқалығын және еркін өлеңін жақтыратын поэзиямен сипатталды. Модернизм термині көптеген көркем және әдеби ағымдарды қамтиды, оның ішінде имиджизм, символизм, футуризм, вортизм, кубизм, сюрреализм, экспрессионизм және дада.
Жалғастыру: 1920-шы және 1930-шы жылдар
1920-1930 жылдары маңызды модернисттік шығармалар, оның ішінде Марсель Пруст, Вирджиния Вульф, Роберт Мусил (Сыйсыз адам) және Дороти Ричардсонның романдары жазылды. Американдық модернист драматург Юджин О'Ниллдің мансабы 1914 жылы басталды, бірақ оның негізгі еңбектері 1920-шы, 1930-шы және 1940-шы жылдардың басында пайда болды. 1920-1930 жылдары жазған тағы екі маңызды модернист драматург - Бертольд Брехт пен Федерико Гарсия Лорка. Д.Х.Лоуренстің "Леди Чаттерлидің ғашығы" романы 1928 жылы жарық көрді, ал қазіргі роман тарихындағы тағы бір маңызды оқиға 1929 жылы Уильям Фолкнердің "Диалог және ашу" романының жарық көруімен болды. 1920 жылдар модернисттік поэзияның ажырамас жылдары болып табылады. Осы кезеңде Т. С. Элиот өзінің ең көрнекті поэтикалық шығармаларын жариялады, соның ішінде "Қалдық жері", "Құқық еркектері" және "Ас шаршау". 1930 жылдары Уильям Фолкнердің (As I Lay Dying, Light in August) басқа да ірі шығармаларынан басқа, Сэмюэл Беккет өзінің алғашқы ірі шығармасын, "Мерфи" романын (1938) жариялады, ал 1932 жылы Джон Коупер Поуис "Гластонбери романсын" жариялады, сол жылы Герман Брохтың "Сонжушылар". 1935 жылы Э. ду Перрон өзінің "Тұрып шығу елі" атты еңбегін жариялады. Джуна Барнс өзінің "Найтвуд" романын 1936 жылы, Мирослав Крлежаның "Петрика Керпутеннің балладалары" романымен бір жылы жариялады. 1939 жылы Джеймс Джойстің "Финнеганс Уэйк" кітабы жарық көрді. Осы жылы тағы бір ирланд модернисі В. Б. Йейтс қайтыс болды. Поэзияда Е. Е. Каммингс және Уоллес Стивенс 1950 жылдары да жазуын жалғастырды. Осы кезеңде Т. С. Элиот өзінің соңғы ірі поэтикалық шығармасы "Төрт квартет" деп аталатын шығармасын жаза бастады. Эллиот осы кезеңде бірнеше пьеса, соның ішінде "Кафедральдағы кісі өлтіру" пьесасын жазды. Ағылшын тіліндегі модернисттік поэзия көбінесе американдық құбылыс ретінде қарастырылса да, оның жетекші өкілдері Эзра Паунд, Харт Крейн, Марианна Мур, Уильям Карлос Уильямс, Х. Д. және Луи Зукофский, маңызды британдық модернисттік ақындар болды, соның ішінде Т. С. Элиот, Дэвид Джонс, Хью МакДиармид, Базил Бантинг және В. Х. Ауден. Еуропалық модернист ақындар Федерико Гарсия Лорка, Фернандо Пессоа, Анна Ахматова, Константин Кавафи және Пол Валери.
1939 жылдан кейінгі модернисттік әдебиет
Британ әдебиетінің Оксфорд энциклопедиясы модернизмнің 1939 жылы аяқталғанын көрсе де, британдық және американдық әдебиетке қатысты: "Модернизм қашан (егер) жойылып, постмодернизм басталған болса, Викториандықтан модернизмге көшу кезінде болғандай қызу таласқа ұшырады". Клемент Гринберг модернизмді көрнекі және сахналық өнерді қоспағанда, 1930 жылдары аяқтады деп санайды. Шын мәнінде, көптеген әдеби модернисттер 1950 және 1960 жылдары өмір сүрді, бірақ жалпы алғанда олар енді ірі шығармалар шығарған жоқ.
Соңғы модернизм
Кейде соңғы модернизм термині 1930 жылдан кейін жарық көрген модернисттік шығармаларға қолданылады. 1945 жылдан кейін әлі де жарияланып жүрген модернисттердің (немесе соңғы модернисттердің) арасында Уоллес Стивенс, Готфрид Бенн, Т. С. Элиот, Анна Ахматова, Уильям Фолькнер, Дороти Ричардсон, Джон Каупер Поуис және Езра Паунд болды. 1901 жылы туған Базиль Бантинг 1965 жылы өзінің ең маңызды модернисттік Briggflatts поэмасын жариялады. Сонымен қатар, Герман Брохтың "Виргилийдің өлімі" 1945 жылы және Томас Маннның "Доктор Фауст" 1947 жылы жарық көрді (Томас Маннның алғашқы еңбектері, "Солдат тау" (1924) және "Венециядағы өлім" (1912) кейде модернист деп саналады). 1989 жылы қайтыс болған Сэмюэл Беккетті "соңы заманғы модернист" деп сипаттаған. Беккет - модернизмнің экспрессионисттік дәстүріне негізделген жазушы, 1930 жылдан бастап 1980 жылға дейін еңбектер жасаған, соның ішінде Моллой (1951), Годоның қызметшісі (1953), Бақытты күндер (1961) және Роккаби (1981). Минимализм және постмодернизм терминдері оның кейінгі шығармаларына да қолданылған. Ақын Чарльз Олсон (1910-1970) және Дж. 1936) соңғы модернисттер деп сипатталған. Соңғы уақытта соңғы модернизм термині кем дегенде бір сыншымен қайта анықталды және 1930 жылдан кейін емес, 1945 жылдан кейін жазылған шығармаларға қатысты қолданылды. Бұл терминнің қолданылуы модернизм идеологиясы Екінші дүниежүзілік соғыс оқиғаларымен, әсіресе Холокост пен атом бомбасының түсірілуімен айтарлықтай өзгерді деген ойды білдіреді.
Абсурд театры
Абсурд театры деген термин негізінен еуропалық драматургтар жазған, адам өмірінің мәні мен мақсаты жоқ деген сенімді білдіретін және сондықтан барлық қарым-қатынас бұзылады деген пьесаларға қолданылады. Логикалық құрылым мен дәлелдену еріксіз және логикасыз сөйлеуге жол ашады және оның түпкілікті қорытындысына, үндемеуге әкеледі. Ал Альфред Джарри (18731907) сияқты елеулі алғыштар болса да, Абсурд театры әдетте 1950 жылдары Сэмюэл Беккеттің пьесаларымен басталған деп саналады. 1960 жылы сыншы Мартин Эслин "Абсурд театры" атты эссесінде бұл терминді қолданған. Ол бұл пьесаларды абсурдтың кең тақырыптарына негіздеп, Альберт Камю бұл терминді 1942 жылы "Сизиф туралы аңыз" атты эссесінде қолданған сияқты. Бұл пьесалардағы абсурд адамның мәнсіз әлемге деген реакциясы түрінде көрінеді және / немесе адам көрінбейтін сыртқы күштердің бақылауында немесе қауіп төндіретін қуыршақ ретінде көрінеді. Бұл термин пьесалардың кең ауқымына қолданылса да, кейбір сипаттамалары көптеген пьесаларда сәйкес келеді: кең комедия, көбінесе вадевильге ұқсас, қорқынышты немесе қайғылы бейнелермен араластырылған; үмітсіз жағдайларға түскен кейіпкерлер қайталанатын немесе мағынасыз әрекеттер жасауға мәжбүр; клишелер, сөз ойындары және ақымақтыққа толы диалогтар; циклдік немесе ақымақтықпен кеңейтілген сюжеттер; реализмді пародиялау немесе жоққа шығару және "жақсы жасалған ойын" ұғымы. Абсурд театрымен жиі байланысты драматургтарға Сэмюэл Бекетт (1906-1989), Эжен Ионеско (1909-1994), Жан Жене (1910-1986), Гарольд Пинтер (1930-2008), Том Стоппард (д. 1937), Александр Введенский (1904-1941), Даниил Хармс (1905-1942), Фридрих Дюренмат (1921-1990), Алехандро Ходоровский (ту. 1929), Фернандо Аррабал (туған. 1932), Вацлав Гавел (1936-2011) және Эдвард Альби (1928-2016).