Кіріспе

Адам тілінің психологиялық теориясы Реляциялық кадр теориясы (РКТ) – адамның тілі, таным және мінез-құлқының психологиялық теориясы. Оны бастапқыда Невада университетінің (Рино) Стивен С. Хейз әзірледі, ал зерттеулерінде, әсіресе Дермот Барнс Холмс және Гент университетінің әріптестері оны кеңейтті. Реляциялық кадр теориясы адам тілі мен жоғары танымның негізгі құрылыс бөлігі – қарым-қатынас, яғни адамның нәрселер арасында екі жақты байланыстар құру қабілеті екенін айтады. Оны ассоциативтік оқытумен салыстыруға болады, ол жануарлардың есте сақтаудағы ассоциациялардың күші арқылы стимулдар арасындағы байланыстарды қалай қалыптастыратынын қарастырады. Дегенмен, реляциялық кадр теориясы адамның табиғи тілі көбінесе стимулдар арасындағы байланыстың күшін ғана емес, сонымен қатар қарым-қатынастың типін және олардың салыстырылатын өлшемдерін анықтайды деп санайды. Мысалы, теннис допшасы пішіні жағынан апельсинмен байланысты болуы мүмкін, бірақ олар жеуге жарамдылығы және түсі жағынан ерекшеленеді. Алдыңғы сөйлемде «бірдей», «әртүрлі» және «жоқ» сөздері – стимулдар арасындағы қарым-қатынастың типін анықтайтын ортадағы белгілер, ал «пішін», «түс» және «жеуге болатындығы» – әр қарым-қатынастың қандай өлшемде екенін көрсетеді. Реляциялық кадр теориясы стимулдардың байланысты болуы мүмкін қарым-қатынастар мен өлшемдердің саны шексіз болғанымен, қарым-қатынастың негізгі бірлігі адам тілі немесе жоғары таным деп аталатын көптеген нәрселердің құрылыс бөлігі болып табылады деп тұжырымдайды. Жүздеген зерттеулер теорияның көптеген тексерілетін аспектілерін және салдарларын зерттеді, мысалы, бала кезінде нақты кадрлардың қалыптасуы, жеке кадрларды метафоралар мен аналогиялар сияқты ауызша күрделі құбылыстарды жасау үшін қалай біріктіруге болады, және белгілі бір салалардағы қарым-қатынастың қатаңдығы немесе автоматтылығы психопатологиямен қалай байланысты. Адам тілі мен жоғары танымның негізгі құрылыс бөлігін сипаттауға тырысып, РКТ өзінің мақсаты психологияның жалпы теориясын ұсыну екенін, ол көптеген салалар мен талдау деңгейлеріне негіз бола алатынын нақты айтады. Реляциялық кадр теориясы адамдардың тілді (яғни, қарым-қатынасты) ортамен өзара әрекеттесу арқылы қалай үйренетініне назар аударады және функционалдық контекстуализм деп аталатын философиялық көзқарасқа негізделген.

Кіріспе

Реляциялық кадрлар теориясы (РКТ) – адам тілінің мінез-құлық теориясы. Ол функционалдық контекстуализмге негізделген және сөздік мінез-құлықты дәлдікпен, кеңдігімен және тереңдігімен болжауға және оған әсер етуге бағытталған. Реляциялық фрейминг – кездейсоқ қолданылатын қатынастар мен кездейсоқ стимул функцияларына негізделген реляциялық жауап беру. Реляциялық жауап беру өзара байланыс, комбинаторлық өзара байланыс және стимул функцияларының өзгеруіне бағынады. Қатынастар мен стимул функциялары контексттік шамалармен басқарылады.

Контексттік белгілер мен ынталандыру функциялары

Адам тілінде сөз, сөйлем немесе символ (мысалы, тітіркендіргіш) контекстке байланысты әртүрлі мағынаға (мысалы, қызметтерге) ие болуы мүмкін. RFT тұрғысынан алғанда, адам тілінде тітіркендіргіш контексттік түйсіндіргіштерге байланысты әртүрлі тітіркендіргіштік қызметтерге ие болуы мүмкін.

Қарым-қатынастық жауап беру

Қатынастық жауап беру – басқа қолжетімді ынталандырулармен салыстырғанда бір ынталандыруға берілетін жауап. Мысалы, еттің ең үлкен бөлігін таңдайтын арыстан. Елік тобындағы ең күшті еркекті таңдайтын елік. Ал егер жануар әрқашан бір су ішетін жерді таңдаса, онда ол қатынастық жауап беру емес (ол жақсы/жаман, үлкен/кіші сияқты мағынада басқа ынталандырулармен байланысты емес). Осы қатынастық жауап беру мысалдары ынталандырулардың физикалық қасиеттеріне негізделген. Егер қатынастық жауап беру ынталандырулардың пішін, мөлшер, саны сияқты физикалық қасиеттеріне негізделсе, онда ол қатынастық емес жауап беру (NARR) деп аталады.

Қалай қолданылса да реляциялық жауап беру

Арбитраждық түрде қолданылатын реляциялық жауап беру – бұл стимулдар арасындағы кездейсоқ орнатылған қатынастарға негізделген жауап беру. Яғни, стимулдар арасындағы қатынастар аталған стимулдардың физикалық ерекшеліктерімен емес, мысалы, әлеуметтік конвенция немесе әлеуметтік қалау арқылы анықталады. Мысалы, мына реляциялық құрылым: А, B-ден үлкен, ал B, C-ден үлкен. Қазіргі уақытта бұл әріптердің стимулдық функциялары бейтарап. Бірақ егер C «өте құнды» және «иеленгенге ыңғайлы» деп белгіленсе, онда А қатынастарға сәйкес C-ден тартымдырақ болады. C құнды деп айтылғанға дейін, А-ның стимулдық функциясы бейтарап еді. C-ге тартымды стимулдық функция берілгеннен кейін, А тартымды болады. Тартымды стимулдық функция А, B және C арасындағы қатынастар арқылы C-ден А-ға ауыстырылды. Осылайша, А-ның стимулдық функциясы бейтараптан тартымдыға өзгерді. Сол сияқты, егер C «қауіпті» деп белгіленсе, А да қатынастарға сәйкес C-ден қауіптірек болады, бұл аверсивті стимулдық функцияның мысалы.

Даму

RFT – тіл мен жоғары танымның мінез-құлықтық сипаттамасы. Б.Ф. Скиннер 1957 жылы жариялаған «Verbal Behavior» кітабында тілдің түсіндірмесін ұсынды. Дегенмен, бұл еңбек эксперименттік зерттеу бағдарламасы емес, тек түсіндірме ретінде қарастырылды, ал зерттеушілер оның зерттеу нәтижелерінің көлемі шектеулі екенін мойындайды. Мысалы, Скиннердің тілге қатысты мінез-құлықтық интерпретациясы дамуы бұзылған балаларды тілге оқытудың кейбір аспектілерінде тиімді болды, бірақ ол тіл және таным салаларындағы, мәселен, мәселе шешу, ойлау, метафора, логика сияқты кең ауқымды зерттеу бағдарламасына әкелген жоқ. RFT жақтастары өз мақсатының барлық осындай салаларда тәжірибелік мінез-құлықты зерттеу бағдарламасын құру екенін айтуда өте сенімді, және RFT зерттеулері грамматиканы қоса алғанда, көптеген салаларда пайда болды. Скиннердің кітабына шолу жасаған лингвист Ноам Чомский тілдің генеративтілігі оны жай ғана үйренуге болмайтынын, туа біткен «тілді меңгеру құрылғысы» болуы керек екенін көрсетті. Көптеген адамдар бұл шолуды психологиядағы бағыттың мінез-құлықтан когнитивизмге ауысқан шешуші сәті деп санайды. Мінез-құлықты талдаушылар бұл сынды толыққанды дұрыс емес деп қарады, бірақ психология назарын басқа жаққа бұрғаны және бұл шолу когнитивтік психологияның дамуына үлкен әсер еткені даусыз. Негізгі бағыттың назарына ілінбесе де, мінез-құлықты талдау тірі және дамуда. Оның қолданылуы тіл және танымдық оқыту сияқты салаларға кеңейтілді. Мінез-құлықты талдау жануарларды оқыту, бизнес және мектептер, сондай-ақ ауруханалар мен зерттеу салаларына да ұзақ жылдар бойы қолданылып келеді. RFT Скиннердің жұмысынан өзгешелігі оперативтік шарттаудың нақты түрін – қабылдауға қабілетті туынды қатынастарды (ҚТҚТ) анықтау және анықтауда. Қысқасы, теория тілдің қауымдастырылмай, үйренілген және қарым-қатынастық екенін көрсетеді. Мысалы, кішкентай балалар атаулар мен заттар арасындағы үйлесім қатынастарын, содан кейін айырмашылық, қарсылық, бұрын және кейін сияқты қатынастарды үйренеді. Бұл – «қалыптар», себебі мұндай қатынас үйренгеннен кейін, кез келген оқиға осыған ұқсас және басқа қатынастармен біріктіріліп, осылайша байланыстырылуы мүмкін. Бұл қазірге дейін тек тілге қабілетті адамдарда ғана кездесетін оқыту процесі: көптеген әрекеттерге қарамастан, адам емес жануарларда қарым-қатынастық құрылым анық көрсетілген жоқ. ҚТҚТ адам мінез-құлқының барлық аспектілеріне кеңінен әсер етеді деп теорияланады. Бұл теория мінез-құлықты талдаудың натуралистік тәсілін сақтай отырып, күрделі адам мінез-құлқының эмпирикалық прогрессивті сипаттамасын беруге тырысады. RFT жақтастары тіл мен таным саласындағы тәжірибелік бағдарламаны құрудың сәтсіздігін мінез-құлықты талдаудың психологияның негізгі ағынынан шығуының басты себебі деп жиі көрсетеді, оның көптеген үлестеріне қарамастан, және RFT алға жылжудың жолын ұсына алады деп санайды. Алайда, бұл теория мінез-құлық психологиясында әлі де дау туғызып отыр. Қазіргі уақытта даулар негізінен эмпирикалық емес, себебі RFT зерттеулері үнемі мінез-құлық журналдарында жарияланады және RFT нәтижелеріне қайшы келетін эмпирикалық зерттеулердің саны аз. Керісінше, дау RFT-нің оң қадам екендігіне байланысты, әсіресе оның салдары осы интеллектуалды дәстүрдің көптеген қолданыстағы түсіндірмелері мен кеңейтулерінен асып түсетінін ескерсек.

Қабылдау және міндет терапиясы

RFT қабылдау және міндеттеме терапиясы деп аталатын психотерапиялық дәстүрдің дамуына орталық деп есептеледі, сондай-ақ мінез-құлықтық талдау саласында да маңызды рөл атқарады. Шындығында, психолог Стивен С. Хейс қабылдау және міндеттеме терапиясын және RFT-ді жасауға қатысып, оларды бір-біріне шабыт көзі ретінде мойындаған. Дегенмен, RFT негізгі мінез-құлық ғылымы ретінде және ACT сияқты қолданыстар арасындағы өзара әрекеттесудің дәрежесі мен нақты мәнері осы саладағы үздіксіз талқылау нысаны болып табылады.

Гендерлік құрылымдар

Квир теориясының маманы және ACT терапевті Алекс Стит адамның тіл дамуындағы қарым-қатынас шеңберлерінің, олардың жыныстық идентификациясына, жыныстық рөліне және жыныстық өрнегіне қатысты танымдық байланыстарын қалай қалыптастыратынын байқады. Стит пікірінше, адамның қарым-қатынас шеңберлерінің қаттылығы немесе икемділігі, оның жыныс тұжырымдамасының қаншалықты бейімделуге дайын екендігін және жыныстық әртүрлілікке қаншалықты ашық екендігін анықтайды. Мысалы, балалар "еркектер – ұлдар, ал ұлдардың шашы қысқа" деген қатаң иерархиялық шеңберге сүйеніп, шашы қысқа кез келген адам еркек деген бұрыс қорытындыға келуі мүмкін. Сол сияқты, балалар қарама-қарсы шеңберлерге сүйеніп, лимонның қарама-қарсысы лайм, мысықтың қарама-қарсысы ит, немесе еркектің қарама-қарсысы әйел деген сияқты жалған түсініктерге ие болуы мүмкін. Ститтің айтуынша, өздерімен жыныстық мәселелермен күресіп жүрген ересектер көбінесе жыныстық вариацияны түсіндіру үшін себеп-салдарлық шеңберлерге, немесе салыстыру мен ажырату шеңберлеріне аса назар аударады, бұл оқшалану және шеттету сезіміне әкелуі мүмкін.

Эволюциялық ғылым

Соңғы уақытта RFT эволюциялық биология немесе эволюциялық психология аясында эволюциялық ғылымдағы тіл процестерін талқылауға бағыт берудің бір жолы ретінде ұсынылды, бұл адамның әлеуметтік мінез-құлқының қалыптасуында тілдің ролін түсінуді жақсартуға көмектеседі. RFT-ті эволюциялық ғылымға енгізу жөніндегі жұмысты, басқалармен қатар, RFT-нің бірлескен дамушысы Стивен С. Хейс және Бингемтон университетінің эволюциялық биологы Дэвид Слоан Уилсон жүргізіп жатыр. Мысалы, 2011 жылы Хейс Бинггемтон қаласында өткен семинарда "Символдық мінез-құлық, мінез-құлық психологиясы және эволюциялық ғылымның клиникалық маңыздылығы" тақырыбында баяндама жасады, ал Уилсон Италияның Парма қаласында өткен Контекстік Мінез-құлық Ғылымы қауымдастығының жылдық конференциясындағы симпозиумда "Кез келген адам үшін эволюция, Контекстік психологияны қоса алғанда" тақырыбында баяндама жасады. Хейс, Уилсон және олардың әріптестері жақында RFT-ні симботип тұжырымдамасымен байланыстырды және реляциялық фрейминг қалай дамуы мүмкін екенін көрсететін эволюциялық тұрғыдан негізделген тәсіл сипатталды.