Кіріспе

Туваретоа – Жаңа Зеландиядағы алтыншы ірі iwi. 2013 жылғы Жаңа Зеландия халық санағы бойынша халқы 35 877 адамды құрайды, соның 40% -ы 15 жасқа дейінгілер. Бұл тайпа 33 мараэ (кездесу орындары) арқылы өкілдік етілетін бірнеше хапу (кіші тайпалар) тұрады. Ұжым Нгаторо и раңгидің мұрасымен байланысты, ол арикиде (жоғарғы басшы), қазіргі уақытта Сэр Туму те Хеухью Тукино VIII тұлғасында бейнеленген.

Ерте тарих

Ngāti Tūwharetoa – Tūwharetoa i te Aupōuri есімді ер қарулы батырдың ұрпақтары. Ол шамамен 1300 жылы Onepu (Kawerau) жерінде дүниеге келген. Оның халқының негізгі тайпалық аймақтары Мататадағы Te Awa o te Atua-дан Tongariro-ға дейін созылады. Ол өзінің манасын негізінен Hawaiki-ден Aotearoa-ға үлкен waka Te Arawa-ны жүргізген күшті tohunga және навигатор Ngātoro i rangi-ден, сондай-ақ Mātaatua waka-сының ұлы навигаторы Toroa-дан алады. Ngātoro i rangi-ді бас батыр Tama te kapua «Te Arawa» кемесіне алдап шақырған, себебі оны кемеге мінгізу сәттілік әкеледі деп саналған. Бұл бастапқыда «Tainui waka» кемесімен саяхаттауға тағайындалған болатын. Бұл Ngātoro i rangi-ді қатты ашуландырды және Te Arawa басшысына деген жеккөрушілігі оның топтан көп ұзамай кетіп қалуына себеп болды. Aotearoa-ға келгенде олар Te Awa o Te Atua-ға жағаға тиді, ал Ngātoro i rangi Te Takanga i o Apa (Kawerau аймағы) бағытында ішкі жаққа қарай бет бұрды, содан кейін Ruawahia-ға жетті, онда ол айбынды Tama o Hoi-мен кездесті және ақырында Taupō аймағына жетіп, Tauhara тауына көтерілді. Tauhara-дан Ngātoro i rangi Tongariro-ға ауданды өзіне қаратқан ниетпен шыңына көтерілу үшін жолға шықты. Тауға көтерілгенде, оның бетін күшті оңтүстік жел соқты, мұзды дауылдар денесінен жылуды тартып алды, ал мұздаған жанартау аяқтарын қатты қинады, ақырында оны суықтан тізе бүктірді. Ngātoro i rangi өлім аузында жатқанда, Hawaiki-дегі әпкелері Kuiwai мен Haungaroa-ға шақырды: «Kuiwai e! Haungaroa e! Ka riro au i te tonga! Tukuna mai he ahi!» (Ой, Kuiwai! Ой, Haungaroa! Мен суық оңтүстік желмен қамтылдым! Маған от жіберіңдер!). Олардың шақыруын естіп, екі taniwha – Te Pupu және Te Hoata түрінде от жіберді. Олар жер астымен саяхаттағанда, от алдымен Whakaari-де, содан кейін Rotorua және Taupō-де жанып, ақырында Ngātoro i rangi тауының табанында жарылып, жанартаудың жоғарғы бөлігіндегі үлкен тесіктен шығып, tohunga-ны жылытып, оған мақсатына жетуге мүмкіндік берді. Tongariro тауының шыңында Ngātoro i rangi шүкіршілік айтып, «Te Wharetoa o Tūmatauenga» – «Тудың жауынгер үйі» деген атау берді. Бұл Tūwharetoa-ның мұрасы болды. Ngātoro i rangi Tongariro-да қалмады, оның орнына Mōtītī аралында өмір сүру үшін жағалауға оралды. Оның ұрпақтары Te Awa o Te Atua-ға қоныстанды, Kawerau-ға дейін ұрпақтан-ұрпаққа өсіп, Ngātoro i rangi-дің 8-ші ұрпақ ұрпағы Mawake Taupō заманына дейін жетті. Mawake Taupō Hapuoneone арикі Hahuru-ға үйленді, оның тегі аймақтың алғашқы тұрғындарынан бастау алып, олардың ұлы Manaia ақырында Tūwharetoa атын алды.

Мана

Нгати Туваретоның ғалымы Хемопереки Симон Нгати Туваретоның манасы, әсіресе мана whenua және мана motuhake, Нгаторо и раңгидің келгенімен байланысты екенін, ал бұл Пхуивахиненің "He waiata aroha mo Te Toko" мотеатеясы арқылы, көбінесе "Ka Eke ki Wairaka" деп танылатын, мәдени тұрғыдан ең жақсы көрсетіледі деп жазды. Осы мотеатеядан алынған келесі жолдар Нгаторо и раңги тарихына қатысты.

Медиа

Tuwharetoa FM – Ngāti Tūwharetoa ішіндегі ресми радиостанция. Ол 1991 жылдың ақпан айында Турангидегі Waiariki политехникалық институтында басталып, 1992 жылдың соңында эфирден тоқтатылды, 1993 жылы қайта іске қосылды және Таумарунуиге дейін жететін жиілік қосылды. 1993 жылдың ақпан айында Tahi FM атты қосалқы станция жұмысын бастады, бірақ қазір тоқтатылған. Tuwharetoa FM радиостанциясы Турангиде және Таумарунуи, Ұлттық саябақ, Вакапапа және Раэтихи аймақтарында хабар таратуда.