Кіріспе
Ұлы шегіну, сондай-ақ Монстан шегіну деп те аталады, 1914 жылдың тамыз және қыркүйек айларында Ұлыбритания экспедициялық корпусы (ҰЭК) және француздық Бесінші армияның Марна өзеніне жасаған ұзақ шегінуі болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстағы франко-британдық күштері Шарлеруа шайқасында (21 тамыз) және Монс шайқасында (23 тамыз) Германия империясының армияларынан жеңіліске ұшырады. ҰЭК-тің де көмегімен Бесінші армияның Гиздің бірінші шайқасында (29-30 тамыз, Сент-Квентин шайқасы) жасаған қарсы шабуылы неміс әскерлерінің ілгерілеуін тоқтатуға мүмкіндік бермеді, ал шегіну Марнаға қарай жалғасты. 5-12 қыркүйек аралығында Марнаның бірінші шайқасы одақтастардың шегінуін аяқтады және неміс армияларын Эна өзеніне қарай шегінуге және Энаның бірінші шайқасында (13-28 қыркүйек) күресуге мәжбүр етті. Қарсыластардың әскерлерін айналып өту үшін жасалған өзара әрекеттер, «Теңізге қарай бәсеке» деп белгілі болды, 17 қыркүйектен 17 қазанға дейін жалғасты.
The Great Retreat , also known as the retreat from Mons, was the long withdrawal to the River Marne in August and September 1914 by the British Expeditionary Force (BEF) and the French Fifth Army. The Franco British forces on the Western Front in the First World War had been defeated by the armies of the German Empire at the Battle of Charleroi (21 August) and the Battle of Mons (23 August). A counter offensive by the Fifth Army, with some assistance from the BEF, at the First Battle of Guise (Battle of St. Quentin 29–30 August) failed to end the German advance and the retreat continued over the Marne. From 5 to 12 September, the First Battle of the Marne ended the Allied retreat and forced the German armies to retire towards the Aisne River and to fight the First Battle of the Aisne (13–28 September). Reciprocal attempts to outflank the opposing armies to the north known as the Race to the Sea followed from (17 September to 17 October).
Шекаралар шайқасы, 7 тамыз 13 қыркүйек
Шекаралар шайқасы – француз армиясының Марна шайқасына дейінгі барлық операцияларының жалпы атауы. 1914 жылдың 4 тамызында неміс, француз және бельгиялық әскерлері арасында неміс-француз шекарасында және Оңтүстік Бельгияда бірқатар кездесу шайқастары басталды. Мюльхаус шайқасы (Эльзас шайқасы, 7-10 тамыз) – Бірінші дүниежүзілік соғыста Германияға қарсы француз армиясының алғашқы шабуылы. Француздар Мюльхаусты 11 тамыздағы неміс қарсы шабуылына дейін басып алды, содан кейін Белфортқа қарай шегінді. Негізгі француз шабуылы, Лотарингия шайқасы (14-25 тамыз), Морханге мен Сарребург шайқастарымен (14-20 тамыз) басталды – Бірінші армияның Сарребургке және Екінші армияның Морхангеге қарай ілгерілеуі. 17 тамызда Морхангеге жақын орналасқан Шато Салинс, келесі күні Сарребург басып алынды. Неміс 6-шы және 7-ші армиялары 20 тамызда қарсы шабуыл жасады, Екінші армия Морхангеден шегінуге мәжбүр болды, ал Бірінші армия Сарребургтегі шабуылды тойтарды. Неміс әскерлері шекараны кесіп өтіп, Нансиге қарай жылды, бірақ қаланың шығысында тоқтатылды. Оңтүстікте француздар 19 тамызда Мюльхаусты қайта басып алды, бірақ кейін шегінді. 24 тамыздағы Мортань шайқасында (14-25 тамыз), Вогездердегі неміс әскерлерінің шектеулі шабуылы кезінде, немістер француздардың қарсы шабуылына дейін шағын ілгерілеуге қол жеткізді. 20 тамызға қарай Лотарингияда неміс қарсы шабуылдары басталды, ал неміс 4-ші және 5-ші армиялары 19 тамызда Арденнен Нойфшатоға қарай жылды. Француздық Үшінші және Төртінші армияларының Арден арқылы шабуылы 20 тамызда Лотарингияға француз шабуылына қолдау көрсету мақсатымен басталды. Қарсылас әскерлер қалың тұманға тап болды, ал француздар неміс әскерлерін тыл күштері деп жаңылыстырды. 22 тамызда Арден шайқасы (21-28 тамыз) француз шабуылымен басталды, бұл екі тарапқа да ауыр шығын әкелді және француздарды 23 тамыздың кешінде тәртіпсіз шегінуге мәжбүр етті. Үшінші армия Верденге қарай шегінді, 5-ші армия оларды қуалады, ал 4-ші армия Седан мен Стенэйге шегінді. Мюльхаус қайтадан неміс күштеріне өтті, ал Маза шайқасы (26-28 тамыз) неміс әскерлерінің ілгерілеуін уақытша тоқтатты. 7 тамызда немістер Льежді басып алды, ал BEF-тің алғашқы бөлімшелері Францияға келді, француз әскерлері неміс шекарасын кесіп өтті. 12 тамызда неміс және бельгиялық атты және жаяу әскерлері Хейлен шайқасын өткізді, бұл бельгиялықтар үшін жеңіс болды. 16 тамызда BEF Францияға төрт дивизия және атты әскер дивизиясын жеткізді, Лиеждің бекінілген позициясының соңғы бельгиялық форты капитуляциялады. 18 тамызда бельгия үкіметі Брюссельден кетіп, Гете шайқасында неміс армиясы бельгиялық дала әскеріне шабуыл жасады. Келесі күні бельгиялық әскер Антверпенге қарай шегінуді бастады, бұл Намурға жол ашты; 20 тамызда Лонгви мен Намур қоршауға алынды. Батысқа қарай, 20 тамызға қарай Бесінші армия Самбрада шоғырланды, Шарлероидің екі жағында солтүстікке және шығысқа қарай Бельгияның Намур бекінісіне қарай бет алды. Сол жақта Монста BEF-пен байланысқан кавалерия корпусы (генерал Андре Сордет) болды.
Шарлероу шайқасы, 21 тамыз
20 тамызға дейін Бесінші армия Самбр бойындағы майданға шоғырлана бастады, оның орталығы Шарлеруа қаласында орналасты және шығысқа қарай Бельгияның Намюр бекінісіне дейін созылды. Сол жақтан Сорде атқыштар корпусы Бесінші армияны Мон қаласындағы Британ экспедициялық күштерімен (БЭК) байланыстырды. Генерал Жозеф Жоффре Ланрезаққа Самбрдан шабуыл жасауға бұйрық берді, бірақ 21 тамыз күні таңертең Германияның 2-ші армиясы бұл шабуылды болдырмады, Самбрдан өтіп, екі плацдарм құрды, француздардың артиллериясы жеткіліксіз болғандықтан оларды талқандай алмады. 22 тамызда Бюлов үш корпусымен Бесінші армияның бүкіл майданына қарсы қайта шабуыл жасады. 23 тамызда шайқас жалғасты, осы күні француздардың Шарлеруа маңындағы орталық бөлігі кері шегіне бастады. Германияның 3-ші армиясы Муаз өзенін кесіп өтіп, генерал Луи Франше д’Эсперей басқаратын I корпус ұстап тұрған француздардың оң жақ қанатына шабуыл жасады. Француздар неміс шабуылын тоқтатып, қарсы шабуылға көшті. Бесінші армия шығыстан және солтүстіктен Германияның 3-ші және 2-ші армияларымен бетпе-бет келді. Бесінші армия Самбрдан шабуыл жасауға үлкермес бұрын, 2-ші армия 21 тамызда Шарлеруа және Намюр шайқастарында шабуылдады. 3-ші армия Муаз өзенін кесіп өтіп, француздардың оң жақ қанатына шабуыл жасады, ал 23 тамызда Бесінші армия қоршаудан қашу үшін оңтүстікке қарай шегінуді бастады.
Монс шайқасы, 23 тамыз
Монс шайқасы – Шекаралар шайқасының қосалқы шарасы болды, BEF Монс-Конде каналының бойында алға жылжып келе жатқан неміс 1-ші армиясына қарсы тұруға тырысты. 23 тамызда немістер каналдың иілісінен пайда болған шығыңқы бөліктегі британдықтарға қарсы күштерін шоғырландырды. Сағат 9:00-де немістер каналдың үстінен төрт көпір арқылы өтуге тырысты. Түске дейін британдықтардың шығыңқыдағы позициясы тұрақсыз болып кетті; шығыс жақта неміс IX корпусының бөлімдері каналдан өте бастап, британдықтардың оң фланкіна қауіп төндірді. Сағат 15:00-де 3-дивизияға Монстан оңтүстікке қарай аз ғана қашықтыққа шегінуге бұйрық берілді. Кешке қарай 5-дивизияға да солай жасауға бұйрық берілді, ал түнде II корпус Монтройль, Буссу, Васмес, Патураж және Фрамери ауылдары арқылы өтетін жаңа қорғаныс шебін құрды. Немістер каналға понтондық көпірлер салып, британдық позицияларына үлкен күшпен жақындап келе жатты. 24 тамызға қарай түнде британдықтар Валенсиен-Маубеж тас жолындағы қорғаныс шебіне шегінді. 1-ші армиядан сандар жағынан кем және француз 5-ші армиясы да шегініп жатқанда, BEF шегінуін жалғастырды. I корпус Ланкресиге, ал II корпус Ле-Катоға шегінді. Британдықтар 1642 адам, ал немістер 2000 адам қаза тапты.
Ле-Като шайқасы
25 тамыздың кешкісін британдық ІІ корпусының қолбасшысы генерал Хорас Смит Дорриен корпусына тұрып, немістерге тоқтау соққысын беру үшін шайқасуға бұйрық берді. Одақтастар қаланың жанында қорғаныс позицияларын құрды; I корпус келмегендіктен, Смит Дорриеннің оң жақ қанаты қорғалмады. 26 тамыздың таңында немістер екі жаяу әскер және үш атқыштар дивизиясымен үш жаяу әскер дивизиясы, жаяу әскер бригадасы және атқыштар дивизиясынан құралған британдық күштерге шабуыл жасады. Ле-Като шайқасындағы 40 мың Антанта әскерінің 5212-і қаза тапты немесе жараланды, шамамен 2600 әскері тұтқынға алынды және отыз сегіз британдық зеңбірек жоғалды. Немістер 2900 адамдық шығынға ұшырады. Британдықтардың Париж бағытында оңтүстікке қарай шегінуі жалғасқанда, британдық тылдың түрлі бөлімдері шағын, қарқынды қарсы шаралар жасады.
Ле Гранд Файт арғы сап оқиғасы
Неміс 2-ші армиясының қолбасшысы генерал Карл фон Бюлов 21-24 тамыздағы француз 5-ші армиясы мен BEF-ке қарсы шайқастардан кейін жылдам қууға бұйрық берді. 1-ші және 2-ші армиялар оңтүстік-батысқа жіберілді, одақтас әскерлерінің сол қанатын басып алу үшін. X резервтік корпусы Марбай және Ле-Гранд-Файт қалаларында «өте қарсылық» көрсетті. 1914 жылғы 26 тамыздың таңында подполковник А. У. Аберкромби басқаратын 2-ші Коннаут рейнджерлері (2-ші дивизия) британдық 5-ші жаяу әскер бригадасының Петит Ландесиден шегінуін қамтамасыз етіп тұрды. Аберкромбиге белгілі болмағандай, таңертеңгілікте шегіну орын алған, бірақ Коннаут рейнджерлері бұйрықтарды алмаған. Марбеиге жақын жерден оқ атысының дыбысын естіген Аберкромби екі взводпен бірге оқ атысына қарай бет алды, бірақ ауыр артиллерия мен пулеметтен қатты атысқа түсті. Содан кейін Аберкромби өз күштеріне Ле-Гранд-Файтқа қайтуға бұйрық берді, жергілікті тұрғындар оған немістерден бос екенін айтқан, бірақ Ле-Гранд-Файт тасталып кеткенін анықтады. Аберкромби мен оның әскерлері ауылға тығырылған немістердің қатты атысына ұшырады, содан кейін айналасындағы далалар арқылы шегінуге бұйрық берілді. Ауыр неміс атысына және жақын жердегі байланыс қиындықтарына қарамастан, шегіну ұқыпты түрде жүзеге асырылды, бірақ 29 тамызда алты офицер мен 280 сарбаз, соның ішінде Аберкромби де, жоғалып кеткені хабарланды. Кешке қарай X резервтік корпусы Марбай және Авес маңында болды. 2-ші армияның қуғыны 27 тамызда Ландеси және Трелон арқылы жалғасты, ал X резервтік корпусы Вассиньиге қарай жылжыды.
Этреустің арткы саптық оқиғасы
Бюлов Ле-Гранд-Файттағы шайқасқаннан кейін X резервтік корпусына оңтүстік-батыс бағытта жорыққа түсуді бұйырды. 2-ші Корольдік Мюнстер фузилерлері Франциядағы алғашқы ұрысында өз орнын қорғауға, кез келген құнмен тұруға бұйрық алды. Батальоннан кем күш, яғни 2-ші батальонның үш ротасы, бірнеше далалық зеңбірекпен бірге, неміс шабуылшыларымен қақтығысты. Мюнстерлер Этреу маңындағы бау-шабаққа шегінді және 27 тамыз күні түн құлпыра бастағанда, қоршауға түсті. Оқ-дәрісі таусылғаннан кейін олар қарсыластарына бағынды. Этреу шайқасында 2-ші Мюнстер батальонынан тек төрт офицер мен 240 сарбаз ғана аман қалды, бірақ батальон BEF I корпусының немістерден қашуына мүмкіндік берді, соның арқасында BEF-ке қашу үшін құнды уақыт ұсынылды. Олар 6:1 есебімен басымдыққа ұшырады, ал жеңілгеннен кейін аман қалғандар немістер тарапынан құттықтау алды. X резервтік корпусы 27 тамызда Вассиньи және Этреуге қарай жорыққа түсуін жалғастырды, онда 19-шы резервтік дивизия "бір британдық батальонды таратып жібергенін" хабарлады.
Шереңнің ісі
Таңертең 5-ші кавалерия бригадасы Серизиден (Моя-де-л'Айснен) шығысқа қарай шамамен 3 км жердегі Уаз өзенінің батыс жағалауына жылжыды. Түске таяу Сент-Квентиннен келген жолмен неміс кавалериясы пайда болды және олар Серизидің шығысына қарай 1 км (0,5 миль) жерде, Корольдік ат артиллериясының бір бөлімімен бірге автоматты мылтықпен қаруланған кавалерия тобымен шайқасты. Кавалерия тобы кері шегінуге мәжбүр болды, бірақ немістердің Ла Гингует шаруашылығына кіру әрекеттері тойтарылды. Кешке қарай екі неміс кавалерия эскадрильясы шабуылға шықты; немістер аттан түсіп, содан кейін аттары қорқып қашты, ал олардың артынан салт атты әскерлер ілесіп кетті. Британдықтар дереу шығыс жақтан қуып жете бастады және Мой маңында атты кавалериямен кездесті; 12-ші Корольдік лансерлер немістерді мылтықпен атып, аттарын шашыратып жіберді. Атты лансерлердің бір эскадрильясы жақынға жетіп, шабуыл жасады және семсер мен найзамен 70-80 адамға зиян келтірді, өзі 5 адамды жоғалтты. Британдықтар шамамен 30 жараланғандарды жинады және немістердің жалпы шығыны 300 адамға жуық деп есептеді. Немістер әлсіз жаяу әскер тобына кездесетінін күткен және тағы үш эскадрильямен шабуылдауды жоспарлаған. Немістер ақырында орманның солтүстігіндегі төбеге шегініп, қайта орналасты; кешкісін британдықтар оңтүстікке қайтарылды.
Нери ісі
1 қыркүйекте тығыз тұман басында британдық 1-ші кавалерия бригадасы бивақтағы орнынан кетуге дайындалып жатқанда, таң атып келген соң 4-ші кавалерия дивизиясы күтпеген шабуыл жасады. Екі тарап та жаяу әскер ретінде шайқасты; британдық артиллерияның көп бөлігі алғашқы минуттарда оқтан шығарылды, бірақ Корольдік ат артиллериясының L батареясы 2,5 сағат бойы үздіксіз атып, 12 неміс далалық зеңбірегінің батареясына қарсы тұрды. Британдық күштер шамамен сағат 8:00-де келді, сол кезде неміс кавалериясы британдық артиллерияның бір бөлігін басып алмақ түсті. Неридің шығыс жағында үш британдық кавалерия полкі жиналып, жаяу әскерге түскен неміс кавалериясы жақындағаннан кейін, пулеметтен оқ жаудырып, неміс шабуылын тоқтатты. Сағат 6:00-де 5-ші драгун гвардиясының екі эскадроны неміс оң фланкіне шабуыл жасады. 4-ші кавалерия бригадасы жаяу әскер батальонымен бірге келіп, 4-ші кавалерия дивизиясының солтүстік фланкіне айналып өтуге кірісті, олар оқ-дәрі жеткізілімі кешіккенде және оқ-дәрісі таусылғанда қиын жағдайға түсті. Немістер 12 далалық зеңбіректі алып кетуге тырысты, бірақ көптеген әскерлері пулеметтен оққа ұшырап, 8 зеңбіректі қалдырып кетті. 11-ші гусарлар немістерді 2 км (1 миль) қуып, 78 тұтқынға алды. Сағат 9:00-де генерал Отто фон Гарнье Крепи мен Бетисинің басылып алынғаны туралы хабарды естіп, Нерден шығысқа қарай жиналу үшін шайқасты тоқтатты; 4-ші кавалерия дивизиясы содан кейін Роккемон арқылы Розиерге қарай оңтүстікке жылжыды.
Креп-ан-Валуаның арткы бөлімдері
31 тамызда VII корпус және X резервтік корпустың майданындағы әуе барлауы британдықтардың Энаның оңтүстігіне қарай Крепи-ан-Валуаға қарай шегініп жатқанын хабарлады. II атқыштар корпусының бес Ягер батальоны 1 қыркүйекте Крепиге жіберілді және 5-ші дивизияның 13-ші бригадасымен кездесті, ол сағат 10:00-де қайтара бастады. Неміс шабуылы Крепиден шамамен 4 миль (6 км) қашықтықтағы Бетанкурдан басталды және негізінен сол жақ қанатында Батыс Кентпен кездесті. XXVII бригаданың 119-шы батареясы британдық шебінен шамамен 5 минут ішінде 150 снаряд атып, немістер жақындағанда, түске дейін британдықтар кері шегінді, ал неміс атқыштар әскерінің қарауылдары жаяу әскерсіз алға жылжыды. Оң жақ қанатында Рапери маңындағы жол торабындағы Веллингтонның 2-ші герцогі, XXVII бригаданың қалған екі батареясының жамылуымен шегінуге мүмкіндік алды. 1-ші армия британдық арьергардты Крепи және Виллерс-Коттеретте (Виллерс) тұтқындауға тырысты, бірақ олар қашып үлкерді. Әуедегі барлау британдық колонналардың Виллерстің оңтүстік-батысынан, Крепидің оңтүстігінен және Крейлден оңтүстікке қарай жылжып жатқанын көрсетті.
Виллер-Коттереттің арткы бөлімдері
31 тамызда неміс әуе барлауы британдық колонналардың Виллерге қарай жорып келе жатқанын көрді және 1-ші армия штабы Оаз өзені аңғарындағы әскерлердің британдықтар, ал Соссонға қарай шегінгендердің француздар екенін болжады. Клюк британдықтарды тұзаққа түсіру мүмкін емес, бірақ Соссонға қарай қуып жету француздарды ұстап алуға мүмкіндік беретінін қорытындылады. II кавалерия корпусына оңтүстікке қарай ілгерілеуге бұйрық берілді, себебі британдықтар Виллерге жеткен деп есептелді. Түстен кейін тағы бір әуе барлауында ауылға көптеген әскерлер келгені және олардың кейбіреулерін тұтқынға алуға болатыны туралы хабарлама келіп түсті. Клюк 1-ші армияға оңтүстікке қарай шексіз мақсаттармен ілгерілеуге бұйырды. III корпустың 6-дивизиясы 1 қыркүйекте Вик тұсында Эйн өзенінен өтіп, Виллерден солтүстік-батысқа қарай шамамен 8 км жердегі Тайлефонтейнде 3-ші атқыштар бригадасымен шайқасты және оларды ауылға қарай баяу кері шегіндірді. Сағат 10:00-де 4-ші гвардиялық бригадаға атты әскер, жаяу әскер және артиллериядан құралған күш шабуыл жасады, ол 10:45-те жасалған келесі шабуылға дейін тойтарылды. Содан кейін олар батыс жақтан айналып өтіп, Ронд-де-ла-Рэйннен Круа-де-Белле-Вьюге дейінгі ашық жерге шабуыл жасады және 3-ші Холодный гвардияның қатарындағы бос орындардан өтіп, олар баяу кері шегінді, ал оң жақта 2-ші Гренадиер гвардиясы орналасқан еді. Түскі сағат 14:00-ге дейін британдықтар ауылдың солтүстік жиегіне кері шегінді. Британдықтардың кері шегінуі кешкі сағат 18:00-де қайта басталды және Виллер түнде, британдықтар оңтүстікке және оңтүстік-батысқа шегінгеннен кейін басып алынды. Күннің соңына қарай 1-ші армия штабы Вербери, Крепи-ан-Валуа және Виллердің оңтүстігінде үлкен британдық күштерді тоқтату үмітінен бас тартты.
Сент-Квентин шайқасы
Джоффр 29 тамызда Сент-Квентинде Бесінші армияға қарсы шабуылға түсуді бұйырды, бірақ бұйрықтың көшірмесі немістердің қолына тиді, бұл Бюлоға дайындалуға уақыт берді. XVIII корпустың қалаға жасаған шабуылдары қымбатқа түсті, бірақ оң флангдағы X және III корпустары алға жылжып, Гиз маңындағы немістерді кері шегінуге мәжбүр етті. Француздар 30 тамызда таңертең қайтадан шабуыл жасады, бірақ шабуылдар үйлесімсіз болды және тойтарылды; немістер түске дейін қарсы шабуыл жасады. Неміс жаяу әскері екі тараптан да артиллериялық оқ жаудыруға қарамастан, Оза батпақтарынан баяу жылды. Түстен кейін әуе барлауы француздардың шегінуді бастағанын көрсетті. Бюлов шағын жаяу әскер бөлімдеріне, майдан артиллериясымен бірге қуып жете беруді бұйырды, ал бас күш шаршағандықтан және Ла-Фер бекінісінің жалпы алға жылжуға кедергі келтіріп, оны жасыру қажеттігіне байланысты тоқтап, демалды. 1-ші армия француздарды батыстан айналып, 1 қыркүйекте шабуыл жасады. 2-ші армияның қуғыны нәтижесінде 4 зеңбірек, 16 пулемет және шамамен 1700 тұтқын алынды. 31 тамызда Бесінші армия Марнаға шегінуді жалғастырды.
Марна шайқасы
Жоффре француз әскерлерін Германия шекарасына тасымалдаған темір жолдарды Лотарингия мен Эльзастан әскерлерді кері жылжыту үшін пайдаланды. Ол генерал Мишель Жозеф Мауноридің басқаруымен тоғыз дивизия және екі кавалерия дивизиясынан тұратын жаңа Алтыншы армияны құрды. 10 қыркүйекке дейін жиырма дивизия және үш кавалерия дивизиясы Германия шекарасынан батысқа, француз орталығына және сол жағына жылжытылды. Осының нәтижесінде Германияның 1-3-ші армиялары мен Үшінші, Төртінші, Тоғызыншы, Бесінші армиялар, BEF және Алтыншы армия арасындағы күштер арақатынасы 44:56-ға өзгерді. 4 қыркүйекте Жоффре Алтыншы армияға шығысқа қарай Урк өзенінен Шато-Тьерриге қарай шабуыл жасауға бұйрық берді, ал BEF Монмирайге қарай жылжыды, Бесінші армия солтүстікке қарай шабуылдады, оның оң жақ фланкі Сент-Гонд батпақтарындағы Тоғызыншы армиямен қорғалды. Француздық Бірінші-Төртінші армиялары шығыста Верден мен Туль арасында неміс 5-7-ші армияларының шабуылына қарсы тұрып, солтүстіктен Нансидің оңтүстігіндегі қорғанысқа жасалған шабуылды тойтарды. 6-шы және 7-ші армиялар Метстен келген ауыр артиллериямен күшейтілді және 4 қыркүйекте Мозель бойымен қайтадан шабуыл жасады. 5 қыркүйекте Алтыншы армия сол күні таңертең аймаққа келген неміс IV резервтік корпусына қарсы Парижден шығысқа қарай жылды. Француздар Меоның солтүстігіндегі биік жерге жетпей тоқтатылды. Түнде IV резервтік корпус шығысқа қарай жақсырақ позицияға көшті, ал француз әуе барлауы неміс күштерінің Солтүстікке қарай 6-армияға қарсы қозғалысын байқады. 1-ші армияның қолбасшысы генерал Александр фон Клюк II корпусына Марнаның солтүстік жағалауына қайтуға бұйрық берді, бұл 8 қыркүйекке дейін 1-ші армияның барлық төрт корпусының солтүстік жағалауға қайта орналасуын бастады. Солтүстік жағалауға жылдам қозғалу Алтыншы армияның Урк өзенін кесіп өтуіне кедергі келтірді, бірақ 1-ші және 2-ші армиялар арасында олқылық туды. BEF 6-8 қыркүйекте алға жылды, Пети Моренды кесіп өтіп, Марнадағы көпірлерді басып алды және терең көпір басын құрды. Бесінші армия да олқылыққа еніп, 8 қыркүйекте Пети Моренды кесіп өтті, бұл Бюлоны 2-ші армияның оң фланкін кері қайтаруға мәжбүр етті. Келесі күні Бесінші армия Марнаны қайтадан кесіп өтті, ал неміс 1-ші және 2-ші армиялары француздық Тоғызыншы, Төртінші және Үшінші армияларының 3-ші армияға қарсы қорғаныс шайқастарынан кейін 9 қыркүйекте 1-ші және 2-ші армиялармен бірге шегіне бастады. +BEF қазасы, 1914 жыл. Тамыз – 14 409, қыркүйек – 15 189. Шығыс жақта Үшінші армия Верденнің батысына кері шегінді, өйткені неміс шабуылдары оңтүстік-шығыста Моз биіктіктеріне жасалды, бірақ Верденмен және батыстағы Төртінші армиямен байланысын сақтап қалды. 5 қыркүйектен бастап Верденнің оңтүстігіндегі Екінші армияға қарсы неміс шабуылдары француздарды шегінуге жақындатты, бірақ 8 қыркүйекте жағдай жеңілдеді. 10 қыркүйекке қарай Верденнің батысындағы неміс әскерлері Эйнге қарай шегінді, ал франко-британдық әскерлер артта қалғандар мен жабдықтарды жинап, олардың соңынан ілесіп кетті. 12 қыркүйекте Жоффре батысқа қарай фланктік маневр жасауға және үшінші армияның солтүстікке қарай шабуыл жасап, неміс әскерлерінің шегінуін кесуге бұйрық берді. Бірақ қуу тым баяу болды; 14 қыркүйекте неміс әскерлері Эйннің солтүстігінде бекініп, одақтастар артқы жасақтарға емес, траншеялық желілерге тап болды. 15-16 қыркүйекте Тоғызыншы, Бесінші және Алтыншы армиялардың алдыңғы шабуылдары сәтсіз аяқталды, бұл Жоффрені Екінші армияны батысқа, Алтыншы армияның сол жақ фланкіне ауыстыруды бастауға итерді. Бұл операциялардың бірінші кезеңі болды, ол 17 қыркүйектен 17-19 қазанға дейін қарсы әскерлерді Пикардия және Фландрия арқылы Солтүстік теңіз жағалауына жылжытты.
Further east the Third Army was forced back to the west of Verdun as German attacks were made on the Meuse Heights to the south east but managed to maintain contact with Verdun and the Fourth Army to the west. German attacks against the Second Army south of Verdun from 5 September almost forced the French to retreat but on 8 September the crisis eased. By 10 September the German armies west of Verdun were retreating towards the Aisne and the Franco British were following up, collecting stragglers and equipment. On 12 September, Joffre ordered an outflanking move to the west and an attack northwards by the Third Army to cut off the German retreat. The pursuit was too slow; on 14 September the German armies had dug in north of the Aisne and the Allies met trench lines rather than rearguards. Frontal attacks by the Ninth, Fifth and Sixth armies were repulsed on 15–16 September, which led Joffre to begin the transfer of the Second Army west to the left flank of the Sixth Army, the first phase of the operations to outflank the German armies, which from 17 September to 17–19 October moved the opposing armies through Picardy and Flanders to the North Sea coast.
Айндағы бірінші шайқас
10 қыркүйекте Жоффре француз армиясына және Ұлыбритания экспедициялық корпусына (BEF) Марна жеңісін пайдалануға бұйрық берді және төрт күн бойы сол жақ фланқтағы армиялар неміс тыл әскерлеріне қарсы ілгеріледі. 11 және 12 қыркүйекте Жоффре сол жақтан айналып өту маневрлерін бұйырды, бірақ ілгерілеу немістерді қуып жете алмай, тым баяу болды, олар 14 қыркүйекте шегінуді тоқтатты. Немістер Энаның солтүстік жағалауындағы биік жерге жетіп, бекініс қазды, бұл 15-16 қыркүйектегі француздың ілгерілеуін шағын табыстармен шектеді. Француз әскерлері 2 қыркүйекте батысқа қарай қозғала бастады, француз майданының артындағы бұзылмаған теміржолдарды пайдаланып, 5-6 күн ішінде корпусты сол жақ фланға жеткізе алды. 17 қыркүйекте француздың алтыншы армиясы Соиссондан Нойонға дейін, француз фланкінің ең батыс нүктесінде XIII және IV корпуспен, 6-шы резервтік дивизиялар тобының 61-ші және 62-ші дивизияларының қолдауымен шабуыл жасады, содан кейін шайқас Ласиньиге дейін солтүстіске қарай жылды және француздар Нампсель маңында бекінді. Француздың екінші армиясы француз желісінің шығыс жағынан қозғалысын аяқтады және алтыншы армияның сол қол корпусының басқаруын қабылдады, себебі неміс әскерлері де шығыс фланғынан жылжып жатқанына хабарлар келді. Немістің IX резервтік корпусы Бельгиядан келді және 16 қыркүйекте 1-ші армияға қосылып, IV корпус және 4-ші және 7-ші атқыштар дивизияларымен француздың айналып өту әрекетіне қарсы шабуыл жасады. Шабуыл жойылды және корпустың 1-ші армияның оң жақ фланкінің артына шегінуіне бұйрық берілді. 2-ші және 9-шы атқыштар дивизиялары келесі күні күштер ретінде жіберілді, бірақ шегіну басталғанға дейін француз шабуылы Карлепонт пен Нойонға жетті, содан кейін 18 қыркүйекте тоқтатылды. Неміс армиясы 20 қыркүйекте Верденнен батысқа қарай Реймске және Энаға шабуыл жасады, Верденнен Парижке дейінгі маңызды теміржолды кесіп, Верден бекініс аймағының оңтүстігінде Сен-Мишель шығыңқысын жасады. Немістің басты күштері батыс фланкінде қалып, оны француздар ұсталған сымсыз хабарлар арқылы анықтады. 28 қыркүйекте Эна майданы тұрақтанды; BEF қазанның 1-і мен 2-і аралығында шегіне бастады, алғашқы әскерлер 8-9 қазанда Аббевиль аймағына келді. BEF Фландрияда операцияларды бастауға және тамыздан бері Бельгияда болған британдық күштерге қосылуға дайындалды.