Кіріспе
Венгрия мен Хорватия патшасы (11331165) IV Стефан (IV. 113311 сәуір, 1165), - Венгрия мен Хорватияның патшасы, 1163 және 1165 жылдар аралығында таққа отырды, ол өзінің немере інісі ІІІ Стефанның тажын тартып алды. Ол Венгрияның Бела II-нің үшінші ұлы болды. Оның ағасы Геза II-ге қарсы құрған айласы сәтсіз аяқталып, 1157 жылы жазда Венгриядан жер аударылды. Ол ең алдымен Киелі Рим империясынан бас сауғалауды сұрады, бірақ император Фридрих І-ден қолдау таппады. Көп ұзамай ол Византия империясына көшіп барды, онда император Мануэль I Комненнің немересі Мария Комненге үйленді және Шығыс православие шіркеуіне кірді. 1162 жылы 31 мамырда Геза II қайтыс болғаннан кейін император Мануэль Стефанға оның немере інісі мен есімін алған Стефан III-ге қарсы таққа қол жеткізуге көмектесуге тырысты. Венгрияның әміршілері жас монархты тастап кетуге дайын болса да, олар Стефанға қатты қарсы шығып, оның інісі Ладислав ІІ-ді патша етіп сайлады. Ладислав II Стефанға патшалықтың үштен бір бөлігін құрайтын дукатусты берді. Ладислав II 1163 жылы 14 қаңтарда қайтыс болды, ал оның орнын Стефан басқарды. Естергомның архиепискобы Лукас, сөгілген жас Степан III-ді берік қолдаған, оны таққа отырғызудан бас тартты және оны қауымнан шығарып салды. Степан IV-тің Венгрияның әміршілері арасында танымалдылығы сақталып, оның немере інісі әскер жинауға мүмкіндік алды. 1163 жылы 19 маусымда Секешфехерварда болған шешуші шайқаста жас Стефан ағасын жеңіп, оны тағы да Венгриядан қашуға мәжбүр етті. Степан Мануэль I мен Фридрих I көмегімен тағын қайта алуға тырысты, бірақ екі император да оны тастап кетті. Император Мануэль оны Венгриядан сатып алынған Сирмиум провинциясына қоныстандырды. Ол Сербиядағы Зимонияны қоршау кезінде немере інісінің партизандарынан уланып қайтыс болды.
Stephen IV (IV. István, , ; 113311 April 1165) was King of Hungary and Croatia, ascending to the throne between 1163 and 1165, when he usurped the crown of his nephew, Stephen III. He was the third son of Béla II of Hungary, and when his conspiracy against his brother Géza II failed, he was exiled from Hungary in the summer of 1157. He first sought refuge in the Holy Roman Empire, but received no support from Emperor Frederick I. Shortly afterwards he moved to the Byzantine Empire, where he married a niece of Emperor Manuel I Komnenos, Maria Komnene, and converted to the Eastern Orthodox Church. After Géza II died on 31 May 1162, Emperor Manuel attempted to assist Stephen against his nephew and namesake, Stephen III, in seizing the crown. Although the Hungarian lords were willing to leave their young monarch, they sharply opposed Stephen and elected his brother, Ladislaus II, king. Ladislaus II granted the ducatus, or duchy, which included one third of the kingdom, to Stephen. Ladislaus II died on 14 January 1163, and Stephen succeeded him. Lucas, Archbishop of Esztergom, who remained a staunch supporter of the expelled young Stephen III, denied to crown him and excommunicated him. Stephen IV remained unpopular among the Hungarian lords, enabling his nephew to muster an army. In the decisive battle, which was fought at Székesfehérvár on 19 June 1163, the younger Stephen routed his uncle, forcing him once again to flee Hungary. Stephen attempted to regain his crown with the assistance of Manuel I and Frederick I, but both emperors abandoned him. Emperor Manuel settled him in Syrmium, a province acquired from Hungary. He died of poisoning by his nephew's partisans during the siege of Zimony (now Zemun in Serbia).
Балалық шағы мен жастық шағы (11331157)
1133 жылы туған Стефан патша Бела Соқырдың және оның әйелі Расиялық Еленаның үшінші ұлы еді. Стивеннің өміріндегі ең алғашқы оқиға оның ағасы Геза II билік құрған кезде болды, ол 1141 жылы 13 ақпанда әкесі орнына отырды. "Аңғалдар хроникасы" кітабында Геза патшаның "қарындастары Ладислав пен Стефанға герцогтық табыстар бергені" жазылған. Бұл оқиғаның қай жылы болғаны туралы мәлімет жоқ, бірақ тарихшы Балинт Хоман оны 1146 жылы болғанын жазған. Алайда ғалымдар Ференц Макк пен Гюла Кристо бұл оқиғаның 1152 жылы, яғни Геза II өз ұлы Стефанды мұрагер етіп тағайындаған кезде болғанын айтады. Рахевиннің айтуынша, Степанның достары, әсіресе олардың ағасы Белошпен бірге "патша алдында патша билігіне ұмтылуда" айыпталды. Степан ағасының қолынан қамалып, өлтіруінен қорқып, 1157 жылы жазда Киелі Рим империясына бас сауғалап кетті.
Көшіп кету (11571162)
Фридрих I - Киелі Рим императоры Геза II мен Стефан арасындағы қақтығысты төрелік етуге дайын болды және өзінің елшілерін Венгрияға жіберді. Геза патшаға өкілдерін жіберді. Фридрих І бастапқыда "тартысты патшалықты бөлу арқылы немесе біреуін немесе екіншісін айыптау арқылы тоқтату керек" деп ойлады, бірақ ақырында "бұл дауды шешуді қолайлы уақытқа қалдыруға шешім қабылдады", өйткені ол Италияға шабуыл жасауды жоспарлап отырды. Нәтижесінде, Фридрих І-нің рұқсатымен Степан Константинополға кетіп қалды. Византия императоры Мануэль I Комнен оны қарсы алып, Стефанның немересі Мария Комненге үйленуін ұйымдастырды. Рейхерсбергтік Герхоның айтуынша, Степан осы кезде Шығыс православие шіркеуіне айналды. Степанның ағасы Ладислав та 1160 жылы Константинополға келген, бірақ императордың туысына үйленуден бас тартты. Сол кезде империясының шығыс шекарасының қауіпсіздігіне алаңдайтын Мануэль I Стефанға көмектеспеді, сондықтан Стефан 1160 жылдың аяғында немесе 1161 жылдың басында Пармадағы император Фредерик I-ге тағы да барып қайтты. Ол Фридрихке егер император оған Венгрияны алуға көмектессе, "жыл сайын оған 3000 марка төлейтінін" уәде етті. Миланды қоршауға алуды жоспарлап отырған Фридрих Стефанға ешқандай көмек көрсетпейтінін білген соң, көп ұзамай Константинополға қайта оралды. (Тарихшы Пол Стивенсонның айтуынша, бұл оқиға 1164 жылдың наурыз айында болған.) Геза II 1162 жылы 31 мамырда қайтыс болды. Бірнеше күннің ішінде оның 15 жасар ұлы Стефан III-ді Эстергом архиепискобы Лука патша етіп тағайындады. Император Мануэль I Венгрияға елшілерін жіберіп, аға Стефанның жас патшаға қарсы таққа деген талабын алға тартты, алайда венгр иелері оған қарсы болды, өйткені "олар императормен некеге тұрып туысқан адаммен қосылуды қолайсыз деп санады және мажарлар ретінде олар император Мануэль билік еткен кезде патша ретінде оған билік етеді деп қорқыды". Степан Венгрияға Алексий Контостефаностың қолбасшылығындағы Византия әскерімен бірге оралды. Византия әскері Харамға (қазіргі Сербия) дейін жүріп, онда Византия елшілері мен венгр иелері арасында жаңа келіссөздер басталды. Олар келісімге келіп, Венгрияның иелері Стивеннің аға ағасы Ладиславтың таққа деген талабын мойындады, Стивен III таққа отырғаннан кейін алты аптадан кейін Австрияға қашуға мәжбүр болды.
Герцог және патша (1162 1163)
Ладиславты 1162 жылдың шілдесінде Калокса архиепискобы Мико патша етіп тағайындады, өйткені архиепископ Лукас қуылған патшаға адал болып қалды және Ладиславты узурпатор деп санады. Степан ағасынан "урум" ("Мырзам") атағын алды, өйткені "венгрлер арасында бұл атау патша билігіне ие болатын адамды білдіреді". Генрих Мюгельннің хроникасында жаңадан патша тағына отырған король Венгрия корольдігінің үштен бір бөлігін Стефанға герцог атағын бергені туралы жазылған, ал тарихшы Флорин Курта Стефанның герцогтігіне патшалықтың оңтүстік аймақтары кіргенін нақтылады. Ладислав II 1163 жылы 14 қаңтарда қайтыс болды. Степан он үш күннен кейін патша тағына отырды. Калоксаның Мико тағы да рәсімді өткізді, өйткені Естергомның Лукас оны тәжге тағайындайтыннан бас тартты. Лукас тіпті Степанды қауымнан шығарып, оның билігін заңсыз деп жариялады. Рейхерсберг Герхоның айтуынша, Стефан венгрлік прелаттарға папа Александр III-ге елші жіберуге немесе папаның легаттарымен кездесуге тыйым салған. Кинамостың айтуынша, өзін Үшінші Стефан деп атаған Стефан өзінің сақталған жалғыз жарғысында "оңайсыз болып көрінді және Венгрияның басты тұлғаларына тым қысымшылық танытты". Венгрияның бір топ әміршілері Штефанға қарсы оның қуылған немере інісінің пайдасына сөз байластыра бастады. Стивеннің өтініші бойынша император Мануэль наурыз айында Венгрияға әскер жіберді, алайда император әскерінің жақындауы туралы хабар Стивеннің позициясын күшейтті, сондықтан ол Византиялықтарды кері жіберді. Бірақ бұл тым кеш болды, және Византия әскерлері Венгриядан шыққаннан кейін, көтеріліс болды. Император Фридрих І-нің рұқсатымен, қуылған жас Стефан неміс жалдамалы әскерін және қанағаттанбаған венгр иелерін жинап, ағасына қарсы науқанға аттанды. Шешуші шайқас 1163 жылы 19 маусымда Секешфехерварда өтті, ақсақал Стивен өзінің немере інісімен жеңілді. Степан IV ұрыста тұтқынға алынды, бірақ оның немере інісі көп ұзамай оны архиепископ Лукастың кеңесіне сүйене отырып босатты.
Соңғы жылдары (11631165)
Шеттелгенде, Степан Византия империясына кетер алдында император Фредерикке барды немесе император Мануэлмен кездесу үшін Сардикаға (қазіргі Болгариядағы София) асықты. Сардикада ол императордың өзіне тажын қайтарып алуға көмектесуімен Мануэль І-нің билігін қабылдауға ұсыныс жасады. Император Мануэль оған "ақша сыйлады" және өзінің әскерін Венгрияға басып кіруге жұмылдырды. Алайда, император көп ұзамай "Стефанның венгр жерін басқаруы мүмкін емес екенін түсінді" және Белградта Стефанның немере інісімен бейбіт келісім жасасты. Осы келісімге сәйкес жас патша Византияға Сырмиумды және оның патшалығының басқа бөліктерін алуға рұқсат берді, ал Мануэль өзінің ағайындысына одан әрі қолдау көрсетуден бас тартты. Қорғаушысынан бас тартқан Степан IV 1163 және 1164 жылдар аралығында император Фридрих І-ге елшілерін жіберді, бірақ ол да көмек алудан бас тартты. Степанның немере інісі көп ұзамай Мануэль І-мен келісімін бұзды. Степан Қара теңіздегі Анхиалуста (қазіргі Болгариядағы Поморье) тұрып, 1164 жылдың жазында Сирмиумға шабуыл жасап, аймақтан жүріп-тұрып көптеген тұрғындарды жеңіп алды. Император Мануэль Стефанға Венгрияны басып алуда қосылды. Жас Степан III шетелден әскери көмек алды, император Мануэль онымен бейбітшілік келісімін жасасуға және болашақта Степан IV-ті қолдамайтынына уәде беруге мәжбүр болды. Сөйтіп, 1165 жылы көктемде Степан III Венгрияға шабуыл жасап, Сирмиумды басып алды. Степан III қамалға қоршау салды, ал кейбір деректерге сәйкес қоршаушылар "Степанға қызмет еткен кейбір венгрлерге" оны баяу умен уландыру үшін пара берді, нәтижесінде 11 сәуірде таққа отырған корольдің өлімі болды. Көп ұзамай қамал құлап, Степанның мәйіті жерленбей "қала қақпасының сыртына лақтырылды".
Отбасы
Стефанның әйелі Мария император Мануэль І-нің кіші інісі, себастократ Исаак Комненнің қызы болды. Оның анасы Исаак Комненнің тұңғыш әйелі Теодора болды, оның туысы белгісіз. Олардың некелерінде бала тумаған.
Негізгі дереккөздер
Джон Киннамостың "Джон мен Мануэль Комненнің іс-әрекеттері" (Чарльз М. Брэнд аударған) (1976). Колумбия университетінің баспасы. О Византия қаласы, Никетас Хониятес жылнамалары (Гарри Дж. Магулиас аударған) (1984). Уэйн мемлекеттік университетінің баспасы. Фредерик Барбароссаның істері Отто Фрейзинг және оның жалғастырушысы Рахэвин (Ричард Эмеридің қатысуымен Чарльз Кристофер Мироудың кіріспесімен аударылған және түсіндірілген) (2004). Колумбия университетінің баспасы. Венгриялық жарық жылнамасы: Chronica de Gestis Hungarorum (Dezső Dercsényi редакторы) (1970). Корвина, Таплингер баспасы. .