Кіріспе
Жапон тілінде әдепті сөйлеудің формалары Жапон тілі құрметтеу сөзі жүйесін қолданады, ол (敬称) деп аталады, әңгімелесу кезінде басқаларға қатысты құрметтеулі жұрнақтар мен префикстерді қамтиды. Кейбір есімдердің соңында жұрнақтар жынысына байланысты болады, ал көптеген есімдердің басында жұрнақтар болады. Құрметті жұрнақтар сөйлеушінің деңгейін көрсетеді және жеке адамның қарым-қатынасын білдіреді және көбінесе жапондық құрмет сөзінің басқа компоненттерімен бірге қолданылады. Құрметті жұрнақтар әдетте сөйлесіп жатқан адамға немесе туысы жоқ адамдарға қатысты қолданылады және өзіне қатысты қолданылмайды. Қосымшалар жоқ болғандықтан, бұл жақын достық немесе жақын қарым-қатынас дегенді білдіреді.
The Japanese language makes use of a system of honorific speech, called (敬称), which includes honorific suffixes and prefixes when referring to others in a conversation. Suffixes are often gender specific at the end of names, while prefixes are attached to the beginning of many nouns. Honorific suffixes also indicate the speaker's level and refer an individual's relationship and are often used alongside other components of Japanese honorific speech. Honorific suffixes are generally used when referring to the person one is talking to or unrelated people and are not used when referring to oneself. The omission of suffixes implies a high degree of intimacy or close friendship.
Сан
(さん), кейде Кансай диалектісінде (はん) деп айтылады, бұл ең көп таралған құрмет белгісі және кез-келген жастағы теңдер арасында әдетте қолданылатын құрмет белгісі. Ағылшын тіліндегі ең жақын аналог "Mr"., "Miss", "Ms"., немесе "Mrs". деген құрметті атаулар болса да, сан адамның атына жалпыға бірдей қосылады; сан адамның жынысына қарамастан, ресми және бейресми жағдайларда қолданылуы мүмкін. Ол, сондай-ақ, төмендегідей қарастырылғандай, жалпы есімдерді меншікті есімдерге аудару үшін қолданылады. Сан жұмыс орны есімдерімен бірге қолданылуы мүмкін, сондықтан кітап сатушыны немесе касапка Сан деп атауға болады, өйткені Сан кейде компания атауларымен қолданылады. Мысалы, Кодзима Денки деп аталатын компанияның кеңсесі немесе дүкенін басқа жақын маңдағы компания "Кодзима Денки сан" деп атайды. Бұл Жапониядағы телефон кітапшалары мен визит карточкаларында жиі қолданылатын кішкентай карталарда көрінеді, онда қоршаған компаниялардың есімдері санмен жазылады. Санды жануарлардың атына немесе тіпті тамақ пісіруге қосады; "балық" деп аталуы мүмкін, бірақ екеуі де балалық деп саналады ("Mr. Fish" немесе "Mr. Fishy" ағылшын тілінде) және ресми сөйлеуде одан аулақ болады. Ерлі-зайыптылар әңгімелескенде жұбайына үшінші адам ретінде қарайды. Сан жыныстық бейтарап және кеңінен қолданылғандықтан, ол досы ретінде көрінбейтін кез-келген бейтаныс немесе таныс адамға сілтеме жасай алады. Алайда, жақын адамдарыңызға немесе басқа құрмет атаулары керек болғанда, оны қолдану орынсыз болуы мүмкін.
San is sometimes used with company names. For example, the offices or shop of a company called Kojima Denki might be referred to as "Kojima Denki san" by another nearby company. This may be seen on small maps often used in phone books and business cards in Japan, where the names of surrounding companies are written using san. San can be attached to the names of animals or even for cooking; "fish" can be referred to as , but both would be considered childish (akin to "Mr. Fish" or "Mr. Fishy" in English) and would be avoided in formal speech. When referring to their spouse as a third party in a conversation, married people often refer to them with san. Due to san being gender neutral and commonly used, it can refer to any stranger or acquaintance whom one does not see as a friend. However, it may not be appropriate when using it on someone close or when it is clear that other honorifics should be used.
Сама
(様, さま) - өзінен жоғары дәрежелі адамдарға деген құрмет. Тиісті пайдаланулар арасында құдайлық тұлғалар, қонақтар немесе клиенттер (мысалы, спорттық алаңның хабаршысы көрермендерге сөйлейді), кейде адам қатты құрметіне ие адамдарға қатысты. Бұл санның түбір сөзі. Шинтоисттік ками мен Иса Мәсіх сияқты құдайлар "Құрметке бөленген рух" дегенді білдіреді. Өзіне қатысты қолданылғанда, сама шектен тыс менмендікті (немесе өзін-өзі жою ирониясын) білдіреді, мысалы, өзін жоғары дәрежеде мақтағандай (俺様). Sama әдетте адресат клиенті болып табылатын немесе түсіндірілетін барлық ресми хат-хабарлар мен пошта қызметтерінде адресат есімін жалғастырады. Sama , сондай-ақ , немесе сияқты тіркестерде кездеседі .
Қун
(君くん) /k//ʊ//n/ әдетте аға мәртебелі адамдармен сөйлесе немесе кіші мәртебелі адамдарға сілтеме жасай отырып, немесе жалпы ер адамдарға, ер балалар мен ер жасөспірімдерге немесе ер достар арасында қолданылуы мүмкін. Бұл сөзді еркектер немесе әйелдер эмоционалды түрде жақындасқан немесе ұзақ уақыттан бері танысқан еркекпен сөйлескенде қолдана алады. Жұмыс орындарында бұл әдепсіздік болып көрінсе де, бұл қосымшаны аға адамдар академиялық жағдайларда да, жұмыс орындарында да, көбінесе екі адам біріккен кезде, кішілерге қатысты қолданады. "Кун" әдетте ұлдарға қолданылады, бірақ бұл қатаң ереже емес. Мысалы, kun - жақын досы немесе туысы кез келген жынысты атауға болады. Кәсіпкерлік ортада жас әйел қызметкерлерді аға ағалар "кун" деп атайды. Оны еркек ұстаздар әйел оқушыларға арнап қолдана алады. Кун жынысына қарай әр түрлі мағынаны білдіреді. Әйелдерге арналған "кун" - "чан" дегенге қарағанда құрметпен айтылатын сөз, балалық сүйкімділікті білдіреді. "Кун" тек әйелдерге ресми түрде ғана емес, сонымен қатар өте жақын досы немесе туысына да қолданылады. Әйелді "кун" деп атау қорлау емес, сонымен қатар бұл адамды құрметтейтінін білдіреді, бірақ бұл әдеттегідей емес. Бір есімді әйел бауырластарды, мысалы, "Мику" секілді, бірін "Мику-чан", екіншісін "Мику-сан" немесе "сама", кейде" кун" деп атау арқылы ажыратуға болады. Чан мен кун кейде ұқсас нәрселерді білдіреді. "Кун" сөзі әйелдерге қатысты қолданылғанда, бұл сөз құрметпен сүйіспеншілікке ие болуды және аталған адамның тәтті және мейірімді екенін білдіреді. Ұлттық парламентте (заңнамада) Палата Төрағасы парламенттің мүшелері мен министрлерге арнаған сөзінде "кун" сөзін қолданады. Тек Такако Дои төменгі палатаның спикері болған кезде ғана ол сан атауын қолданған.
Чан
(ちゃん) сөйлеушіге сүйкімді адам ұнайды дегенді білдіреді. Жалпы, "чан" деген сөз жас балаларға, жақын достарға, сәбилерге, әже-шешелерге және кейде қыздарға қолданылады. Сондай-ақ, ол әдемі жануарларға, ғашықтар немесе жас әйелдерге қатысты қолданылуы мүмкін. Чан деген сөзді ешқашан бейтаныс немесе жаңа танысқан адамдармен сөйлесу үшін қолданбайды. Дәстүрлі түрде, құрмет сөздер өзіне қолданылмаса да, кейбір адамдар өздерін үшінші тұлғада атаудың балалық әсерін қабылдайды. Мысалы, Канако деген қыз өзін бірінші тұлғалық сын есімнен гөрі Канако-чан деп атайды.
Жасыл
(たん) - ханның тіпті сүйкімді немесе сүйкімді нұсқасы. Бұл сөз баланың осы сөйлеу түрін дұрыс емес айтылуын немесе баланың сөйлеуін еске салады мысалы, ағылшын тілінде сөйлеуші сәбиге сөйлегенде "кішкентай" дегеннің орнына "widdle" деп қолданады. Мое антропоморфизмдері көбінесе "тан" деп белгіленеді, мысалы, коммерциялық талисман "Хабанеро тан", манга фигурасы "Афган" тан немесе операциялық жүйелерді білдіретін OS тан. Құрбандық атаудың көбірек танымал түрі - бұл Невадада қоңырау шалушы кісі өлтіруші.
Бо
(坊、ぼう) сондай-ақ сүйіспеншілікті білдіреді. Chan сияқты, оны кішкентай балаларға қолдануға болады, бірақ қыздар емес, тек ұлдарға арналған. Бұл тілдік құбылыс туралы көбірек ақпарат алу үшін қараңыз.
Сенпай және кохай
(先輩、せんぱい) мектепте, жұмыс орнында, додзода немесе спорттық клубта өзінен үлкен немесе жоғары санаттағы әріптестер мен студенттерге жүгіну немесе оларға сілтеме жасау үшін қолданылады. Мұғалімдер сенпай емес, сенсей. Олар бір немесе төменгі сыныптың оқушылары емес: оларға (後輩、こうはい) деп аталады, бірақ ешқашан сөйленбейді. Бизнес ортасында тәжірибелі адамдар сенпай болып саналады.
Сенсей мен хакасе
(先生、せんせい) - мұғалімдерге, дәрігерлерге, саясаткерлерге, заңгерлерге және басқа да беделді тұлғаларға сілтеме жасау немесе оларға сөйлеу үшін қолданылады. Бұл сөз өнердің бір түрін немесе басқа да бір шеберлікті меңгерген адамға, мысалы, жақсы жазушы, музыкант, суретші, жекпе-жекші сияқты адамдарға құрмет көрсету үшін қолданылады. Жапондық жекпе-жек өнерінде сенсей - додзёның басшысы. Сенпай сияқты сенсей де тек қосымша ретінде ғана емес, жеке атақ ретінде де қолданылуы мүмкін. Бұл термин әдетте өте жоғары академиялық біліктілігі бар адамға сөйлегенде қолданылмайды; оның орнына (博士はかせ) қолданылады.
Ши
(氏、し) - ресми жазуда, кейде өте ресми сөйлеуде сөйлеушіге таныс емес адамды, әдетте, сөйлеуші ешқашан кездеспеген басылымдар арқылы таныс адамды білдіру үшін қолданылады. Мысалы, shi атағы жаңалықтар оқығандардың сөйлеуінде жиі кездеседі. Бұл заңдық құжаттарда, академиялық журналдарда және басқа да ресми жазба стильдерде артықшылық беріледі. Адамның есімі shi-мен қолданылғаннан кейін, тек бір адамға ғана сілтеме жасалатын болса, оны тек shi-мен, аты жоқ кездестіруге болады.
O- және go- префиксі
О (お) және go (ご) - есімдерді жоғарылату үшін қолданылатын құрметтеу префикстері. Олар бақша (お庭, oniwa) сияқты нәрселерге немесе дәрігер (お医者さん, oishasan) сияқты жұрнақпен бірге адамдарға қолданылуы мүмкін. Мысалы, 1986 жылы жапон әйелдерінің ерлерге қарағанда әдепті сөйлеуі туралы зерттеу жүргізілген. Әр жыныстың құрметтеу сөздерін қолдануын зерттеген кезде, әйелдер ерлерге қарағанда орташа алғанда әдепті сөйлеген кезде, екі жыныстың да бірдей жағдайда бірдей әдептілік деңгейін қолданғаны анықталды. Осылайша, әдептілік айырмашылығы ерлерге қарағанда әйелдердің орташа әлеуметтік жағдайының нәтижесі болды, бұл табиғи сипаттамаға қарсы. Бұл тұрғыда қолданылу уақытымен өзгерді. Кобе Шоин әйелдер университетінің 2012 жылғы зерттеуінде құрметті қосымшалар мен басқа да сыпайы сөйлеу белгілерін қолдану уақыт өте келе айтарлықтай өскенін, ал жас, жыныс және басқа да әлеуметтік айнымалылар маңыздылығы төмендеп кеткенін анықтады. Бұл мақалада құрмет сөздері билік динамикасының негізінде емес, жеке ара қашықтықтағы сөздердің негізінде қалыптасқан деген қорытындыға келді. Олар бірінші немесе соңғы аты-жөніне байланысты қолданылуы мүмкін. Бірінші және соңғы есімдер айтылған жағдайларда сөз реті бойынша соңғысы қайсы болса, соған жұрнақ қосылады. Жапондық атаулар дәстүрлі түрде шығыс атаулар ретіне сәйкес келеді. Құрметті сөз әдетте сөйлесіп жатқан адамға (сөйлесушіге) немесе сөйлеуде туысы жоқ үшінші тұлғаға қатысты қолданылады. Алайда, кейбір басшылар оны топтық немесе бейресми жазуға қатысты кезде тастайды. Ол драмалық әсер немесе кейбір ерекше жағдайларда болмаса, ешқашан өзіне қатысты қолданылмайды. Әдетте, біреумен сөйлескенде, егер оның атын білсеңіз, сол адамға 'сіз' деп сілтеме жасау бұзылады немесе тіпті әдепсіз болады. Сізге олардың есімдерін және құрметті атауларын атап айту қажет. Әңгімелесушіге (呼び捨て) қатысты құрметті жалғауды тастау жоғары дәрежедегі жақындықты білдіреді және әдетте жұбайы, жас отбасы мүшелері, әлеуметтік төменгілер (әдеттегі өнердегі мұғалім студенттерге сөйлегенде), жақын достары мен сенімді адамдары үшін сақталады. Спорттық командалар немесе сыныптастар арасында, сөйлесушілер шамамен бірдей жаста немесе қызмет өтілімен кездесетін болса, құрметті атаусыз отбасы аттарын қолдану қолайлы болуы мүмкін. Жапония монархы император болса да, ол әдетте "Императорлық Ұлылық" деп аталмайды, алайда императорлық отбасының басқа мүшелері әдетте "Императорлық билігі" деп аталады, ал императордың ағылшын тіліндегі стилі жай ғана "Императорлық Ұлылық" деп аталады.
Доно / тоно
(殿 と の), атымен қосылғанда (どの) деп айтылады, шамамен "егеміз" немесе "шебер" дегенді білдіреді. Бұл атақ-даңқты білдірмейді. Керісінше, бұл "милорд" немесе француз "монсейнер" немесе португал / испан / итальян "дон" деген терминге ұқсас термин және құрмет деңгейінде самадан төмен. Бұл атау күнделікті әңгімеде жиі қолданылмайды, бірақ ол әлі де кейбір түрдегі жазбаша іскерлік хат-хабарларда, сондай-ақ сертификаттар мен марапаттарда және шай рәсімдерінде қолданылады. Бұл сөз сондай-ақ, аталған адамның (жоғары) атағы, атаушымен бірдей екенін, бірақ сөйлеушіден құрметке ие екенін білдіреді.
Жоқ , Қими
(の君) - жапон тарихынан шыққан тағы бір жұрнақ. Ол әсіресе Хэйан дәуірінде соттағы мырзалар мен ханымдарды атау үшін қолданылған. Ең танымал мысал - Гендзидің әңгімесінің басты кейіпкері ханзада Хикару Гендзи (光の君). Қазіргі кезде бұл қосымшаны ежелгі заманнан шыққан ханзада немесе ханшайым сияқты әрекет ететін адамға метафора ретінде қолдануға болады, бірақ оны қолдану өте сирек кездеседі. Оның негізгі қолданылуы тарихи драмаларда сақталған. Бұл жұрнақ сондай-ақ еркектің әйелге жазған хатында ғашықтармен сөйлескенде де пайда болады.
Ағ
(上) сөзбе-сөз "жоғарыда" дегенді білдіреді және жоғары деңгейдегі құрметті білдіреді. Оның қолданылуы енді жиі кездеспейді, бірақ ол әлі де (父上), (母上) және (姉上) сияқты конструкцияларда кездеседі, бұл "әке", "ана" және "ағасы" деген құрметті терминдер. Төлеушінің атын көрсетуді талап етпейтін қолхаттар көбінесе ue sama арқылы толтырылады.
Жауынгерлік өнер атақтары
Жауынгерлер өз ұстаздарына "сенсей" деп жиі сөйлейді. Жас және аға студенттер 後輩 жүйесі арқылы ұйымдастырылады. Сондай-ақ, кейбір каратэ жүйелерінде О Сенсей - стильдің (қайтыс болған) басшысының атағы. Айкидоның негізін қалаушы Морихеи Уэсибаны осылай атаған. "O" префиксі "үлкен" немесе "үлкен" деп аударылады, ол да құрметті сөз. Сондай-ақ, жоғары оқу орындарында қызмет ететін оқытушыларға қатысты түрлі атақтар қолданылады. Қандай атаулар пайдаланылатыны лицензия беру ұйымына байланысты.
Шого
(称号) - Дай Ниппон Бутоку Кай, Кокусай Будоин және Еуропадағы Халықаралық жекпе-жек өнерлері федерациясы әзірлеген жекпе-жек өнерлері. Жапондықтардың көпшілігі жапондық жекпе-жек өнерін шын жүректен зерттеген және оған берілген адамдарға осындай атақтарды береді. Төменде аталған атақтар адамның жекпе-жек өнеріндегі шеберлігін, жекпе-жекті үйрету және түсіну қабілетін, ең бастысы үлгі ретінде және мінез-құлқының кемелділігін байқағаннан кейін беріледі. (錬士れんし): Білікті оқытушы (білікті тұлға немесе сарапшы оқытушы) 4-дан жоғары білімділерге беріледі. (教士きょうし) жоғары оқу орнының оқытушысы (аға оқытушы/сарапшы) болып табылады. 6-дан жоғары білім алушыларға беріледі. (範士はんし) "оқытушылардың мұғалімі" деп саналатын аға сарапшыны білдіреді. Бұл атау көптеген түрлі өнерлер осы стильдің ең үздік бірнеше оқытушыларына қолданылады және кейде "Ұлы шебер" деп аударылады. 8-ші және одан жоғары даражалыларға беріледі. (名人): арнайы сарапшылар алқасы береді.
Дін
(神父,しんぷ), православиелік немесе католик діни қызметкері (лит. Қамқор). Католик діни қызметкері (司祭,しさい) осы атақты алады. (牧師,ぼくし), протестанттық дін қызметкері. Бұл атақ протестанттық діни қызметкерге (司祭,しさい) беріледі.
Эуфоникалық жұрнақтар мен сөз ойындары
Кейбір жапондықтар ресми емес сөйлеуде әдеттегі құрметтеу сөздерінің орнына жасанды жұрнақтар қолданады. Бұл сөз ойнаудың бір түрі, сөйлемнің жұрнақтары дыбысына қарай таңдалады, немесе достық немесе келеке-шөлекелік мағынада. Мұндай жұрнақтардың саны шексіз болса да, кейбіреулері кеңінен қолданылып, қалыптасқан құрмет белгілері мен сөз ойындарының арасындағы шекара біршама бүгіліп қалды. Мұндай жұрнақтардың мысалдары арасында chan (төмендегідей), bee (қазақ) және rin (достық) түрлері бар. Өзгеше, мұндай жұрнақтарды қолдану негізінен белгілі бір есіммен бірге қалай естілетіндігіне және сөйлеушінің қол жеткізуге тырысып жатқан әсеріне байланысты.
Сәбилер сөйлеген сөздің түр-түрлері
Кейбір құрмет сөздерінде нәрестелер сөйлеу нұсқалары бар, олар әдетте кішкентай балалармен және сүйкімділікпен байланысты, және күнделікті сөйлеуден гөрі танымал ойын-сауықта жиі қолданылады. "Sama" сөзінің нәресте тіліндегі нұсқасы (ちゃま) болып табылады. Тіпті, балалық сөйлеудің балалық сөйлеу нұсқалары да бар. Чанды (たん) және сирек кездесетін (ちゃま) -ға (たま) ауыстыруға болады.