Кіріспе

Египетологтардың көпшілігі ежелгі Египеттің хронологиясының негізгі жоспары мен көптеген егжей-тегжейлері бойынша келіседі. Бұл ғылыми консенсус дәстүрлі египеттік хронология деп аталады, ол Ескі Патшалықтың басталуын б.з.д. 27 ғасырда, Орта Патшалықтың басталуын б.з.д. 21 ғасырда және Жаңа Патшалықтың басталуын б.з.д. 16 ғасырдың ортасында белгілейді. Осы консенсусқа қарамастан, ғылыми қауымдастықта пікір келіспеушіліктер сақталады, нәтижесінде ерте династиялық кезең үшін шамамен 300 жылға, Жаңа Патшалықта 30 жылға дейін және Кейінгі кезеңде бірнеше жылға дейін ауытқулар туындайды. Сонымен қатар, ғылыми консенсусқа кірмейтін бірнеше "балама хронологиялар" бар, мысалы, 1990 жылдары ұсынылған "Жаңа хронология", ол Жаңа Патшалық мерзімін 350 жылға дейін төмендетеді, немесе 1978–1982 жылдары ұсынылған "Глазго хронологиясы", ол Жаңа Патшалық мерзімін 500 жылға дейін төмендетеді.

Жаңбырлы жылдар

Мысыр тарихының хронологиялық негізін ежелгі Мысыр патшаларының тізімдерінде жазылған билік жылдары құрайды. Сақталған патшалар тізімдері толық болғанымен, мәтіндерінде маңызды олқылықтар бар (мысалы, Турин патшалар тізімі), немесе мәтіндік тұрғыдан толық, бірақ билеушілердің толық тізімін ұсынбайды (мысалы, Абидос патшалар тізімі және Палермо тасы), тіпті Мысыр тарихының қысқа мерзімі үшін де. Жағдайды одан әрі қиындататыны – бір мәтіннің әртүрлі нұсқаларындағы бір үкімет кезеңі туралы кейдегі қарама-қайшылықты ақпараттар. Сондықтан, Мысыр тарихшысы Манетонның Мысыр тарихы бізге тек Евсевий мен Секст Юлий Африкан сияқты кейінгі авторлардың қысқаша мазмұндамалары мен сілтемелері арқылы ғана белгілі, ал бір фараонның билік мерзімі аралық көздерге байланысты айтарлықтай өзгереді. Билік кезеңдерін жазулардан жинап, біріктіру қажет. Бірақ бұл тек билік етудің ең төменгі ұзақтығын ғана көрсетеді және ол алдыңғы немесе кейінгі билеушімен бірлесіп билеуді қамтуы мүмкін немесе қамтамайды. Сонымен қатар, кейбір Мысыр династиялары бір-бірімен тоғысқан болуы мүмкін, бір уақытта әртүрлі фараондар әртүрлі аймақтарда билік еткен, бірінен соң бірі емес. Монархиялардың бір мезгілде немесе кезең-кезеңімен болғанын білмеу хронологиялық түсіндірулерде үлкен айырмашылықтарға әкеледі. Белгілі бір билеушінің билік еткен жылдарының жалпы саны белгісіз болған жағдайда, египтологтар осы жалпы санды анықтау үшін екі индикаторды анықтады: Ескі Патшалық үшін мал санағының саны; ал кейінгі кезеңдер үшін Сед мерекесінің тойлануы. Ескі Патшалықтағы бірқатар жазулар малды мерзімді санауға сілтеме жасайды, сарапшылар алғашқыда оның екі жылда бір рет өткізілетінін есептеді; сондықтан 24 мал санауы туралы жазбалар Снеферудың 48 жыл билік еткенін көрсетеді. Алайда, қосымша зерттеулер осы санақтар кейде бір-бірінен кейін немесе екі немесе одан да көп жыл өткеннен кейін жүргізілгенін көрсетті. Сед мерекесі әдетте фараонның билікке көтерілуінің отызыншы жылдығында тойланды, сондықтан оны тойлаған билеушілер кем дегенде 30 жыл билік еткен деп есептеуге болады. Бірақ бұл әрқашан стандартты практика болмауы мүмкін. Египтологияның алғашқы кезеңдерінде билік мерзімдерін құрастыруға египтологтардың діни кітапқа қатысты терең көзқарасы кедергі келтірді. Бұл 19 ғасырдың ортасына дейін кеңінен таралған, онда Манетонның көрсеткіштері Ескі өсиетке сүйенген Мысыр хронологиясымен қайшы келетіні анықталды (Құдайлық кітаптардағы фараондарды қараңыз). 20 ғасырда мұндай діни көзқарас көбінесе ғылыми қауымдастықтың негізгі ағымынан тыс баламалы хронологиялармен шектелді.

Синхронизмдер

Пайдалы тәсілдердің бірі – осы білімдегі олқылықтарды жою үшін хронологиялық синхронизмдерді табу, олар нақты датаға алып келуі мүмкін. Соңғы онжылдықтарда олардың бірнешеуі табылды, бірақ олардың пайдалылығы мен сенімділігі әртүрлі. Сериялау, яғни археологиялық тізбектер. Бұл белгілі бір тұлғаны немесе оқиғаны нақты бір жылға бекітпейді, бірақ оқиғалардың тізбегін анықтау нақты датаны ұсынуға немесе қолдауға көмектесетін тікелей дәлел бола алады. Мысалы, алғашқы екі династияның билеушілеріне тиесілі жазулы тас ыдыстар жиналып, үшінші династияның фараоны Джосердің қадамды пирамидасы салынған кезде астындағы сақтау галереяларына қойылып, жабылып қалды. Тағы бір мысал – Орта патшалық пирамидалық храмдарының құрылысында Лиштте қайта қолданылған бірнеше патшалардың есімдері жазылған Ескі патшалық блоктары. Сол сияқты, Аменхотеп III салған Карнақтағы үшінші пилонға Сезострис I-нің киоскінен алынған материал «толтыру» ретінде, сондай-ақ Екінші аралық кезең мен Жаңа патшалықтың он сегізінші династиясының түрлі стелалары қосылды. Басқа хронологиялармен синхронизмдер, олардың ең маңыздысы – Ассирия және Вавилон хронологияларымен, сонымен қатар хеттер, ежелгі Палестина және соңғы кезеңде ежелгі Грекиямен синхронизмдер де қолданылады. Мұндай синхронизмнің ең ерте мысалы – б.з.д. 18 ғасырда Библос губернаторы Янтинудың стеласы, ол фараон Неферхотеп I Мари патшасы Зимри Лим және Вавилон патшасы Хаммурапимен бір замандас болғанын көрсетеді. Басқа ерте синхронизмдер б.з.д. 15 ғасырға, Амарна кезеңіне дейін сақталады, онда Мысыр патшалары Аменхотеп III және Ахенатон (немесе мүмкін Сменхкаре) мен түрлі Таяу Шығыс монархтары арасында кең көлемде дипломатиялық хат алмасу болды. (Ежелгі Таяу Шығыстың хронологиясын қараңыз.) Үшінші аралық кезең үшін Кеннет Киченнің Епонимдік даталау жүйесіне сәйкес Шошенк I-ге Рохабоғаммен байланысты дата берілді. Шошенк I-нің абсолютті күні Эдвин Р. Тиле теориясына негізделіп есептелді. Апис бұқасының жерлеуімен синхронизмдер. Бұл Аменхотеп III билік құрған кезеңнен басталып, Птолемей дәуіріне дейін жалғасады, бірақ Рамсес XI мен Осоркон II-нің 23-ші жылы арасындағы жазбада маңызды олқылық бар. Саққараның Серапеуміндегі осы табылғандардың нашар құжатталуы да осы жазбаларды пайдаланудың қиындықтарын арттырады. Астрономиялық синхронизмдер. Ең танымал мысалы – Сотик циклы, оның мұқият зерттелуі Ричард А. Паркерге он екінші династияның күндерін абсолютті дәлдікпен анықтауға болатынын дәлелдеді. Соңғы зерттеулер бұл сенімді күмәнге түсірді, Сотик циклымен қолданылған көптеген болжамдарға қарсылық білдірді, нәтижесінде сарапшылар осы циклге сүйенуден бас тартты. Мысалы, Дональд Б. Редфорд он сегізінші династияның аяқталу күнін анықтауға тырысқанда, Сотик деректерін мүлдем елемеді, Мысыр мен Ассирия арасындағы синхронизмдерге (хеттер арқылы) және астрономиялық байқауларға сүйенді. Радиокөміртектік талдау. Бұл әсіресе ерте династиялық кезең үшін пайдалы, онда египтологиялық консенсус шамамен үш немесе төрт ғасырдың ішінде ғана мүмкін болды. Радиокөміртектік талдау Шоудың дәстүрлі хронологиясына сәйкес келеді. 2013 жылғы зерттеуде Бірінші династияның 32 немесе 31 ғасырда басталғаны анықталды, бұл 34 және 30 ғасырлар аралығында болған ғалымдардың пікірлерімен сәйкес келеді. Тера жарылысы. Бұл египеттік қана емес, сонымен қатар Эгей (Миной) хронологиясында да танымал мәселе, өйткені жарылыстың радиокөміртектік датасы, б.з.д. 1627 және 1600 жылдар аралығында (p=5%), археологияда дәстүрлі түрде қабылданған б.з.д. 1500 жылға қарағанда толық ғасырға өзгеше. 2012 жылдан бері, шешім екі күнді де б.з.д. 16 ғасырдың ортасындағы «компромистік» датаға қарай түзетуде жатыр деген ұсыныстар болды, бірақ 2023 жылға қарай бұл мәселе толыққанды шешілмеді. Дендрохронология. Египеттік хронологияны қолдау үшін дендрохронологияны пайдалануға кейде мүмкіндік болды, көбінесе Жаңа патшалық кезеңіне, мысалы, Улубурун кемесінің апаттануына. Дендрохронология мен радиокөміртектік талдауды біріктіру арқылы ағаштардың сақиналарын тіпті Орта патшалық кезеңінде де анықтауға болды, мысалы, Ипи ха исхутефтың табытында (б.з.д. 2073±9) немесе Сенусрет III-нің жерлеу қайығында (б.з.д. 1887±11; дәстүрлі билік мерзімі б.з.д. 1878–1839).