Кіріспе
Теңіз әдет-ғұрыптары – ашық теңізде кемелердің офицерлері мен экипажы тарапынан ресми емес түрде орындалатын дәстүр. Теңіз әдет-ғұрыптары теңіз құқығынан өзгеше, ол теңіздік мәселелер мен құқық бұзушылықтарды реттейтін жеке және тұтас заң жүйесі болып табылады. Осы әдет-ғұрыптардың арасында кеме апатынан аман қалғандардың арасында кім өлтіріліп желетінін лотерея арқылы шешіп, қалғандарының тірі қалуын қамтамасыз ету сияқты каннибализм практикасы да болған.
A custom of the sea is a custom said to be practiced by the officers and crew of ships and boats in the open sea, as distinguished from maritime law, which is a distinct and coherent body of law governing maritime questions and offenses. Among these customs was the practice of cannibalism among shipwrecked survivors, by the drawing of lots to decide who would be killed and eaten so that the others might survive.
Теңізшілер арасында тіршілік етудің дәстүрлі ережесі
Бұл әдет "қате мәселе" немесе "теңіздің дәстүрі" деп белгілі болған. Апат болғанда, аман қалғандарға жеткілікті тамақ болмаса, денелерді жеуге рұхсат етілген. Егер жеуге дене болмаса, "басқаларға тамақ үшін кімді құрбан ету керектігін" анықтау үшін жеребе тасталатын. Лотерея әділ болғанда, яғни әркімнің басқаларға тамақ болу үшін өлу қаупі тең болса, бұл "толыққанды заңды" және жағдайға сәйкес деп есептелген. "Теңізшілер мен жалпы халық кеме апатынан аман қалу үшін осы [ережені] біліп, қабылдаған". Тарихшы А. В. Брайан Симпсон Уильям Аренстің танымал "Адам жеу мифі" кітабына сілтеме жасап, "теңізде аман қалу үшін жеребе тастау және өлтіру арқылы жасалған адам жеушілік, желкенді кемелер дәуірінің соңына дейін теңізшілер арасында әлеуметтік жағынан қабылданған тәжірибе болғандықтан, бұл ерекшелік емес, керісінше, Аренстің "әлеуметтік жағынан қабылданған тәжірибе ретінде адам жеу – миф" деген тезисіне қарсы мысал" дейді. Теңіз апаттарындағы адам жеушілік кейде сотқа дейін жеткен жағдайлар "лотереялар бұрмаланған немесе мүлдем болмаған" кезде ғана болған, бұл қабылданған әдет-ғұрыпты бұзу болып саналған. Дегенмен, мұндай бұзушылықтар жиі кездесетін. Капитандар мен экипаж мүшелері көбінесе өз өмірін қауіпке тігуге дайын болмай, "құрбандыққа шалуға болатын (құлдар, жас балалар және жолаушылар сияқты)" деп санайтындарды таңдап, оларды басқа аман қалғандарға тамақ ретінде пайдаланған.
Referring to William Arens' widely read book The Man Eating Myth, he added that, since "maritime survival cannibalism, preceded by the drawing of lots and killing, was a socially accepted practice among seamen until the end of the days of sail it is not an exception but a counterexample" to Arens' thesis "that cannibalism, as a socially accepted practice, is a myth". The only cases when cannibalism in maritime disasters sometimes led to legal prosecution was "when the lotteries were fixed or absent altogether", in violation of the accepted custom. Such violations were nevertheless common enough. Captains and other crew members were often unwilling to put their own lives at risk, as the rules of the custom demanded, instead choosing to sacrifice those they considered "more expendable (such as slaves, young boys, and passengers)" to serve as food for the other survivors.
Адам жегіш әдет-ғұрыптың аяқталуы
R v Dudley and Stephens (1884 14 QBD 273 DC) ісі – бұл ағылшын ісі, ол қазіргі заманғы ортақ құқықта қажеттілік туралы маңызды шешім қабылдады, сонымен бірге лотерея тарту және каннибализм әдетін тоқтатты. Айыпталушылар – 1884 жылы Жақсы Үміт мүйісінен шамамен 1600 миль қашықтықта дауылда кемесі құлаған «Миньонетт» атты ағылшын яхтасының екі экипаж мүшесі. Бірнеше аптадан кейін қайықта адасқаннан кейін, 17 жасар Ричард Паркер аштық пен тұзды су ішу салдарынан есінен танып қалды. Қайықтағы үш адамның екеуі оны өлтіріп жеуге шешім қабылдады (үшінші адам бас тартты). Оларды төрт күннен кейін құтқарып алды. Сот қажеттілікті адам өлтіру айыпталуынан қорғану үшін жеткілікті себеп емес деп шешті, және екі айыпталушы да кінәлі деп танылды, бірақ оларға тағайындалған өлім жазасы алты айлық түрме жазасына ауыстырылды. Бұл жағдайда дәстүрлі әдет-ғұрыптар сақталмады, себебі лотерея өткізілмеді. Алайда судьялар, жағдай қандай болмасын, қажеттілікті адам өлтіруді ақтау үшін мүмкін емес деп мәлімдеді, тіпті бұл басқалардың өмірін сақтап қалудың жалғыз жолы болған жағдайда да, оның орнына, ахуалға байланысты, барлығының аштықтан өлгені дұрыс екенін "мақтанды" деп жариялады. Осы үкімнен кейін британдық немесе американдық кемелерде ашықтан-ашық мойындалған каннибализм фактілері тіркелмеді. Бұл олар енді болмағанын міндетті түрде білдірмейді, бірақ теңізшілер енді көбірек сақтық танытуы керек екенін түсінді, себебі бұл әдет «Миньонетт» ісінде заңсыз деп жарияланды. 1890 жылдары теңіздегі аштықтан туған каннибализмге қатысты тағы екі күдікті жағдай тіркелді, бірақ аман қалғандар желінгендердің табиғи өлімге ұшырағанын мәлімдеді. Ешкімнің де оны дәлелдеуге ниеті болған сияқты емес, және сотқа шағымдану болған жоқ. Басқа елдерде кеме апаттарында аштықтан құтылу үшін қажеттілікті қорғау шамалы түрде тұрақтырақ болды. 1890 жылдары Норвегия кемелерінде осындай екі оқиға болды. Бір жағдайда құрбанды таңдау үшін лотерея тартты, ал екінші жағдайда екі теңізші пышақпен өлтіріліп желінді, себебі басқа теңізшілер оларды өлімге жақын деп есептеді. Екі жағдайда да билік тергеу жүргізді, бірақ оларды қажеттілікпен ақталып, айыптаудан бас тартты.
Сент-Кристофер ісі
1629 және 1640 жылдар аралығында Кариб теңізінде жеті ағылшын теңізші Сент-Кристофер аралынан түнгі саяхатқа шықты, бірақ дауылдан теңізге шығып, 17 күн бойы жоғалып кетті. Осы уақыт ішінде ашаршылыққа ұшыраған олар, кім өз өмірін басқалары үшін құрбан ететінін анықтау үшін лотерея тартты. Тағдыр жеребесін ұсынған адамға тиді, ол өз өліміне келісім берді. Оның денесі қалғандарына Сент-Мартинге жеткенше күш берді. Олар Сент-Кристоферге қайтарылып, кісі өлтіру айыбымен сотталды. Жергілікті ағылшын судьясы оларды кешіріп, қылмыстың "басқа амал болмаған қажеттілікпен" шайылып кеткенін мәлімдеді. Бұл оқиға аралдың 1644 жылдан басталатын заңдық тізімдерінде табылмайды, бірақ голланд хирург Николас Тюльп өзінің "Observationes Medicae" (1641) еңбегінде, куәгерлердің айтуынша, осылай сипаттады. Симпсон оның баяндамасын сенімді деп санайды, өйткені ол ақпаратын Сент-Мартендегі голланд билігінен алған болуы мүмкін, олар теңізшілерді сот үшін Сент-Кристоферге қайтаруға шешім қабылдады.
Эсекс
1820 жылы 20 қарашада Нантакеттен шыққан «Эссекс» кит аулау кемесіне кит шауып, кеме батып кеткеннен кейін аман қалғандар үш кішкентай кит аулау қайығында қалды. Ақырында, барлығының келісімімен, кейбіреулерінің тірі қалуы үшін олар каннибализмге (адам жеуге) жүгінді. Жеті экипаж мүшесінің ішінде алтауы аштықтан және суықтан қайтыс болды; ал Оуэн Коффин лотереяда ұтылып, атып өлтірілді. Капитан Коффиннің орнына өзі ерікті болып алғысы келді, бірақ Коффин бас тартты, керісінше, тағдырына мойынсұнып, қаһармен қарсы алды.
Күмәнді жағдайлар
1736 жылы суға батқан "Мэри" және 1874 жылы кеме апатына ұшыраған "Эксин" кемелерінде кімді өлтіру және жеу үшін лотерея арқылы таңдау жасалған деп айтылады. Алайда, екі жағдайдың екеуінде де лотереяның әділдігіне (немесе оның вообще өткеніне) күмән туады, себебі таңдау, негізгі экипаж үшін ыңғайлы жағдаймен, "көзге түсетін құрбандыққа" тиді. "Мэри" кемесінде жолаушы таңдалып алынса, "Эксин" кемесінде 20 шамасындағы итальяндық "бала" қаза тапты, ол шетелдік (ағылшын тілін нашар білген) және соңғы тірі қалған ең жас экипаж мүшесі болды.
Әділ лотерея өткізілмеген жағдайлар
Басқа жағдайларда біреуді әділ лотереясыз тіршілік үшін өлтіргені белгілі. Мұндай жағдайларда құрбан болған адам көбінесе қара нәсілді құл немесе жасөспірім бала сияқты төмен дәрежелі адам болған. 1765/66 жылдардың қысында американдық "Пегги" кемесі қатты дауылдан кейін навигация құралдары жойылғаннан кейін айлар бойы адасып жүрді. Барлық азық-түліктерін, сондай-ақ қалған "тәмәкі, шам майы, шамдар және былғары" тамақтанғаннан кейін, экипаж капитанына кімді союға шешім қабылдау үшін лотерея тартуды ұсынды. Бірақ олар өздері кемедегі жалғыз қара құлды өлтіруге келісіп, содан кейін жалған лотереядан кейін оны "басына атып өлтірді. Экипаждың бірі құрбанның шикі бауырларын жеді, ал денесінің қалған бөлігі пісіріліп, қалғаны тұздалды". Шамамен сол уақытта, 1766 жылы, "Тигр" атты кеме құлап кетті. Азық-түлік біткеннен кейін, теңізшілер лотерея тартудың орнына кемедегі бір "қара жігітті" (вероятно, құлды) өлтіруге шешім қабылдады, кейін бірі осы туралы еркін айтты. Кейін денесін ұзақ сақтау үшін түтінге шалды. 1836 жылдың желтоқсанында ирландтық "Франсис Спайт" кемесі Канада жағалауында құлап, жартылай батып кетті. Барлық азық-түлік жоғалды немесе бұзылды. 15 құтқарылғанның төртеуі жасөспірімдер болды. Апаттан екі апта өткен соң, капитан "төрт жігіт арасында лотерея тарту керек деп шешті, себебі олардың отбасылары жоқ еді және олар әйелдері мен балалары бар адамдар сияқты достары үшін үлкен шығын деп есептелмейді". Жігіттер бұл әділетсіз шешімге қарсылық көрсетті, бірақ бәсеңдеді. Лотерея 14 жастағы Патрик О'Брайенге тиді, оны кеме аспазы өлтірді. Келесі күндері теңізшілер оның қанын ішіп, етін жеп аман қалды. 19 ғасырдың соңында британдық судья Ансон есімді капитанмен кездесті, оның экипажы "Англиядан Австралияға яхта әкеліп бара жатып азық-түліктері таусылып қалған". Сәйкесінше, олар "кабина мальшығын" өлтіріп жеп қойған. Лотерея туралы ештеңе айтылмаған, бірақ олар бірқалай заңдық жазадан құтылып қалған, "вероятно, өзін-өзі сақтау туралы айтқандықтан".
Көркем әдебиеттердегі сілтемелер
Эдгар Аллан Поның жалғыз романы – «Нантакеттік Артур Гордон Пимнің хикаясы» (1838) – кеме апатынан аман қалғандардың жеген кішігірім кейіпкері Ричард Паркер туралы айтады. 50 жылдан астам уақыттан кейін болған «Миньонет» оқиғасымен қызықты үлкен ұқсастық бар, екеуі де бірдей есімді адамдарды жеген. 1866 жылы У.С. Гилберт «Нэнси Беллдің әңгімесі» атты ән жазды, онда кеме апатынан аман қалған соңғы адам, жеребе тастап, кемедегі әріптестерін жеп болғаннан кейін, ол бүкіл экипаж екенін айтады. Нақты және ойдан шығарылған Ричард Паркердің оқиғалары Янн Мартелдің «Пай өмірі» романындағы жолбарыстың атына әсер етті, онда кеме апатына байланысты каннибализм талқыланады. 2019 жылғы «Харпун» фильмінде үш дос теңіздегі яхтада қалып қояды, бұл оқиға «Миньонет» оқиғасына да, Эдгар Аллан Поның хикаясына да сілтеме жасайды. Кейіпкерлердің бірі де Ричард Паркер деп аталды.