Кіріспе

Канаданың конституциялық құқығы – Канада Конституциясын соттардың түсіндіруі мен қолдануына қатысты Канада құқығының бір саласы. Канаданың барлық заңдары, провинциялық және федералдық, Конституцияға сәйкес келуі керек, ал Конституцияға қайшы келетін заңдардың күші жоқ. Квебек провинциясының бөлінуіне қатысты сот ісінде Жоғарғы Сот Конституцияның төрт маңызды және негізгі принциптерін анықтады (бірақ бұл тізім толық емес): федерализм; демократия; конституционализм және заң үстемдігі; азшылықтарды қорғау.

Тексеруге жататын мәселелер мен құқықтық тұрғыда

1982 жылғы Конституция Заңының 52(1)-бабына сәйкес, соттар барлық құқықтық мәселелерді қарауға құқылы. Осыған байланысты, соттардың құзыреті кең ауқымды. Конституциялық мәселелер тараптар арасындағы даулар арқылы да, сондай-ақ анықтамалық сұрақтар түрінде де сотқа келіп түседі. Сот, егер мәселенің жеткілікті құқықтық негізі болса, кез келген конституциялық мәселені қарау құқығына ие. АҚШ-тың конституциялық-саяси мәселелер доктринасы қабылданбады, демек мәселенің саяси сипаты сотқа қарауға кедеріс келтірмейді. Соттар анықтамалық сұрақтарды қарастырғанда сақтық танытуы керек. Олар тек болжамдық, таза саяси сипаттағы немесе мерзімі келмеген сұрақтарға ғана жауап беруге мұқият болуы тиіс. Конституциялық шағымды сотқа жолдау үшін тараптың заңдық тұрғызы бар (locus standi) болуы керек. Заңға наразылық білдіргісі келетін азаматтар мұны бірнеше тәсілмен істей алады. Конституцияға қайшы деп есептелетін заңның тікелей әсеріне ұшыраған тараптың наразылық білдіруге құқығы бар. Сондай-ақ, құқық иелері өздерінің кез келген құқығын шектейтін заңға қарсы шыға алады. Құқықпен қорғалмаған, бірақ осы заң бойынша қудаланған адамдар да оған шағымдануға құқылы. Ал қоғамдық мүдделерді қорғайтын ұйымдар Боровски сынағының талаптарын орындаса, сотқа жүгізу құқығын алады. Мұндай ұйым заңның маңызды конституциялық мәселені көтеріп отырғанын, ұйымның бұл мәселеге шын ниетпен қызығушылық танытып отырғанын және мәселені сотқа жеткізудің басқа тиімді жолы жоқ екенін дәлелдеуі керек.

Конституциялық құқықтың жазба аспектілері

Сирек жағдайларда соттар конституциялық құқықтың мазмұндық ережелерін жасады, олар конституциялық мәтіндерде тікелей көрсетілмеген, бірақ бірнеше принциптерден туындайды. Hunt v T&N plc ісінде Канаданың Жоғарғы соты "провинциялар арасындағы қозғалысқа қатысты конституциялық құрылымдардың біріктіруші сипаты" әр провинцияның соттарын басқа провинциялардың соттарының үкімдерін "толық сенімге лайық деп санауға" міндеттейді, тіпті Канаданың конституциясында тікелей Толық Сенім туралы бап болмаса да. Бұл даму кем дегенде бір ғалым тарапынан сынға алынды. Провинциялық судьялар жөніндегі мәселеде Жоғарғы сот провинциялық сот судьяларының жалақы комиссиясына құқығын қорғайтын жазбаша конституциялық принцип бар екенін анықтады.

"Тірі ағаш"

1929 жылы «Эдвардс Канадаға қарсы (AG)» ісі бойынша қабылданған шешімнен бері соттар Конституцияны қоғамдық контекстте түсіндіріп, оның өзгерістерге бейімделуін және оларды көрсетуін қамтамасыз етіп келеді. Виконт Сэнки айтқандай, «Британ Солтүстік Америкасы заңы Канадаға өзінің табиғи шегінде өсіп, дами алатын тірі ағаш егіп берді».

Мақсатты

Канадалық соттар заңдық және конституциялық түсіндіруге либералды көзқарас қабылдады, бұл көзқарас "Бүгінгі күні бір ғана принцип немесе тәсіл бар, атап айтқанда, заңның мәтіні оның толық контекстінде, грамматикалық және жалпы мағынасында, заңның мақсатымен, заңның схемасымен және Парламенттің ниетімен үйлесімді оқылуы тиіс" деген мәлімдемеде ең жақсы көрініс тапқан.

Диалог

Хартиялық сот ісінде "диалог принципі" деп заңдарды сот арқылы қарауды заң шығарушы органдар мен соттар арасындағы "диалогтың" бір бөлігі ретінде қарастыруды білдіреді. Бұл принцип үкіметтердің сот шешімдеріне жауап ретінде заңнама әзірлеуімен және жаңа заңнамаға шағым түскен жағдайда соттардың бұл күш-жігерді мойындауымен байланысты.

Сыр мен зат

Ізгілік пен мән доктринасы заң шығарушы орган үшін екінші деңгейдегі үкіметтің құзырына жататын мәселелерге тікелей әсер етпестен, өз құзыретін іс жүзінде тиімді жүзеге асыру мүмкін емес екенін мойындауға негізделген. Сондай-ақ, кейбір мәселелерді бір ғана билік саласына жіктеу мүмкін емес: олар провинциялық және федералдық сипаттамаға ие болуы мүмкін. Осыған байланысты, Парламент пен провинциялық заң шығарушы органдар екі деңгейдегі сайланған заң шығарушылардың саясатын құрметтеу үшін, заңның қарастырылуына (яғни, мәселенің әртүрлі аспектілеріне) байланысты бір тақырып бойынша заңды қабылдауға құқылы. Дегенмен, кейбір жағдайларда, бір деңгейдің өкілеттіктері екінші деңгейдің тіпті кездейсоқ бұзушылығынан қорғалуы керек. Осы мақсатта соттар юрисдикциялық иммунитет және федералдық басымдық доктриналарын қалыптастырды. Канада Парламенті Канаданың және кез келген провинцияның атынан әрекет ететін Ең Көкпар патшасын міндеттеуге құқылы, бірақ провинциялық заңдар өз күшімен федералдық патшаны міндеттемейді. Провинциялар аралық иммунитет бар ма деген мәселеде көп пікірталас бар. "Верхний Черчилль су құқықтарын қайтару туралы істе" Ньюфаундленд заң шығарушы органының заңы түске байланысты конституциялық емес деп танылды. Оның ресми мақсаты ұзақ мерзімді жалға алуды тоқтату және провинцияда орналасқан энергия өндіру активтерін экспроприациялау болғанмен, нақты мақсаты провинциядан тыс жердегі азаматтық құқықтарға араласу болды. Әділет судьясы МакИнтайр атап өткендей:

Конституциялық тұрғыдан жарамды болатын шаралар, егер олар басқа юрисдикцияға конституциялық емес түрде енетін басқа шаралармен біріктірілсе, жарамсыз болып табылады. Бұл шектен шығу деп есептеледі. Висконт Холдейн атап өткендей:

"Көмектесетін адамдық көбейту туралы заңды қарастыруда" федералдық қылмыстық құқық қолданудың кейбір маңызды аспектілері провинциялық ауруханалардың құзырына тым көп араласып, сондай-ақ мүліктік және азаматтық құқықтар саласына да ықпал етті. "Бағалы қағаздар туралы заңды қарастыруда" ұлттық бағалы қағаздарды реттеуші орган құруға бағытталған ұсынылған федералдық заң мүліктік және азаматтық құқықтар саласына тым көп араласып, осылайша толығымен конституциялық емес деп танылды.

"Қосымша қатынас" деген бөлімде "Қосымша қатынас" деген сөз бар.

Multiple Access Ltd v McCutcheon ісінде, егер федералды және провинциялық заңдар бір мәселе бойынша екі жақты аспект доктринасы негізінде қабылданған болса да, басымдық доктринасын міндетті түрде қолдану қажет емес деген шешім қабылданды. Осы ретте, судья Диксон мынаны байқады:

Сондықтан, басымдық қаралып отырған федералды және провинциялық заңдар арасында қайшылық болған жағдайда ғана қолданылуы керек. Егер заңдар қайшылықта болмаса, екі рет өндіріп алу мүмкіндігіне қауіп жоқ, себебі ешбір сотқа мұндайға рұқсат етілмейді.

Лакомбтің қосалқы өкілеттіктері

Квебек (AG) v Lacombe ісінде мәселенің мәні мен мазмұнынан туындайтын кез келген қосымша өкілеттіктердің сипаты қарастырылды. Бас судья МакЛачлин атап өткендей:

Еншілес шараның ауырлығы арта келе, қажетті интеграция деңгейі де арта түседі. Егер даулы шара басқа деңгейдегі үкіметтің құзыретіне аз ғана нұқсан келтірсе, рационалды және функционалды байланыс жеткілікті. Бірақ ену деңгейі артқан сайын, қажетті интеграция деңгейі қажеттіліктің сынағына жақындайды. Бұл сынақтың шартын орындау үшін, күмәнді шара заңдық жүйені толықтырып қана қоймай, оның мақсаттарына қолдау көрсетуі керек. Ол рационалды түрде де, функциясы бойынша да, өзінің бір бөлігі болып саналатын заңдық жүйенің мақсаттарын ілгерілетуі тиіс.