Евпатория шайқасы: Қырым соғысының бір беті

Кіріспе

1855 жылғы Қырым соғысының шайқасы

Евпатория шайқасы (ресейше: Евпаторияға шабуыл, түрікше: Gözleve Muharebesi) 1855 жылдың 17 ақпанында Қырым соғысы барысында Ресей империясының әскері Осман империясының күштері бақылауындағы Қырым порты Евпаторияны жаулап алуға сәтсіз тырысқан кезде болды.

Өмірбаян

1854 жылғы 28 наурызда Ұлыбритания мен Франция Ресейге қарсы соғыс жариялап, Осман империясының одақтастары ретінде Қырым соғысына ресми түрде қатысты. 1854 жылдың қыркүйегінде одақтас әскерлер Ресейдің Қара теңіздегі маңызды әскери-теңіз базасы – Севастопольді шабуылдап, басып алу мақсатында Қырым түбегінің жағалауына түсті. Қазанның ортасына қарай одақтастар Севастопольді қоршап, қаланың портын блокадаға алды. 1854 және 1855 жылдардың күзі мен қысында соғысқан тараптар Қырымдағы әскерлерін күшейтті. Ресейліктер құрлық арқылы Қырымға әскерін жеткізсе, одақтастар Қара теңіз арқылы көлік кемелерімен күшін әкелді. Евпатория одақтастардың Қырымдағы екі маңызды түсіру нүктесінің бірі болды. 1855 жылдың желтоқсанында патша Николай I Крым соғысының бас қолбасшысы, князь Александр Меншиковқа хат жолдап, Қырымға жіберілген күштерді тиімді пайдалануды талап етті және Евпаторияға жау әскерінің қонуы қауіпті екенін білдірді. Патша, негізінен, Севастопольден 75 шақырым солтүстікке орналасқан Евпаториядағы қосымша одақтас күштер Қырымды Ресейден Перекоп мойнағы арқылы бөліп, байланыс, материалдық-техникалық жабдықтау және күштердің келуін тоқтата алады деп қорқынышпен қарады. Біраз уақыттан кейін князь Меншиков Крымдағы офицерлеріне патша Николайдың Евпаторияны басып алып, мүмкін болмаса, жоюды бұйырғанын хабарлады. Шабуылды жүргізу үшін Меншиков, қазір Қырымға жол тартқан күштерді, соның ішінде 8-ші жаяу әскер дивизиясын пайдалануға рұқсат алғанын қосты. Содан кейін Меншиков шабуылға жетекшілік етуге офицерді іздеді, бірақ алғашқы екі үміткері тапсырмадан бас тарды, нәтижесі сәтті болмайды деп ойлағандықтан, сылтау келтіріп, бас тартуға тырысты. Ақырында, Меншиков артиллерия штабының офицері, генерал-лейтенант Степан Хрулевті таңдады, оны "не айтсаң, соны істейтін" адал адам ретінде сипаттады және оған шараның жалпы жауапкершілігін жүктеді.

On 28 March 1854, the United Kingdom and France formally entered the Crimean War as allies of the Ottoman Empire by declaring war against Russia. In September 1854, Allied forces landed on the coast of the Crimean Peninsula as a part of a military offensive to attack and capture Russia's primary Black Sea naval base at Sevastopol. By mid October, the Allies had surrounded Sevastopol and put the port city under siege. During the fall and winter of 1854 1855, the belligerents reinforced their armies on Crimea. While the Russians brought troops to Crimea overland from the mainland, the Allies brought in their reinforcements by means of transports across the Black Sea with Eupatoria being one of two major disembarkation points for the Allies on Crimea. In December 1855, Tsar Nicholas I wrote to Prince Alexander Menshikov, the Russian Commander in chief for the Crimean War, demanding that the reinforcements being sent to Crimea be put to a useful purpose and expressing a fear that enemy landings at Eupatoria were a danger. The Tsar feared rightfully so that additional Allied forces at Eupatoria, located 75 kilometers north of Sebastopol, could sever Crimea from Russia at the Isthmus of Perekop cutting off the flow of communications, materials, and reinforcements. Shortly thereafter, Prince Menshikov informed his officers on Crimea that Tsar Nicholas insisted that Eupatoria be captured and destroyed if it could not be held. To conduct the attack, Menshikov added that he had been authorized to use the reinforcements currently en route to Crimea including the 8th Infantry Division. Menshikov then acted to select a commanding officer for the attack to which his first and second choices both declined the assignment, making excuses to avoid leading an offensive that neither believed would have a successful outcome. Ultimately, Menshikov selected Lieutenant General Stepan Khrulev, an artillery staff officer described as willing to "do exactly what you tell him," as the officer in overall charge of the undertaking.

Күші мен орналасуы

Шабуылға дайындалу үшін Хрулев Евпаторияны көптеген барлау миссиялары арқылы тексерді. Ресейлік қолбасшының пікірінше, қала мықты бекітілген, өйткені оны арықпен шектелген, сазды қабырға қоршап алған. Дегенмен, қабырғаның кейбір бөліктері аяқталмаған және құрылыс жүріп жатқандай көрінді. Қабырғалар бойында 34 зеңбірекке арналған артиллериялық батареялар орналасқан. Оңтүстік жақтағы Қара теңіз жағалауына жақын орналасқандықтан, қаланы порттағы одақтас әскери кемелердің қарулары да қорғады. Қабырғаның сыртындағы жер көбінесе шөлді болды, себебі отынға деген қажеттілік айналасындағы ғимараттар мен құрылыстардың көпшілігін жойды. Қаланың ішінде шамамен 33 000 адам болды, оның ішінде бес түрік жаяу әскер дивизиясы, екі түрік атты әскер эскадрильясы, 1000 татар, 276 француз теңізшісі және француз жаяу әскерінің шағын отряды болды. Түрік әскерлері Евпаториядағы тәжірибелі әскери шенеунік Омар Пашаның басқаруында болды. Қаланы басып алу үшін Хрулев үш колоннамен шабуыл жасауды жоспарлады. Басты шабуыл солтүстік қабырғаның ортасында, ықтимал теңізден бомбалаудың әсері аз болатын жерде жасалатын еді. Қорғаушыларды орталықтан ауыртпалы ету үшін Хрулев қалған екі колоннаны қала қабырғаларына шабуыл жасау үшін пайдаланатын еді. Сол жақтанғы қаптама шабуылы бірінші болып басталады, содан кейін оң жақтанғы қаптама шабуылы басталады. Егер жоспар сәтті аяқталса, қорғаушылардың назары қаптамаларға ауысады және ресейліктер ортадан бұзып өтуге көшеді. Әр үш колоннаның құрамында шамамен 5000 жаяу әскер және 36 зеңбірек болады. Қаптама шабуылын жүргізуге тағайындалған колонналарға 2200-ден астам атты әскер де қолдау көрсетуі керек еді. Екі драгун полкі, жеңіл атты әскер батареясы және бір ланцер бригадасы резервте тұруға тиіс еді. Артиллерия мен оның экипажын қорғау үшін 76 ағаш эпаулет соғыстан бұрын салынып, соғыс басталғанда қала қабырғаларынан 500 метр қашықтықта орналастырылуы керек еді. Хрулевтің ұрысқа орналасу жоспарына 22 жаяу әскер батальоны, 24 атты әскер эскадрильясы және бес казак сотниясы, барлығы шамамен 19 000 адам кіретін еді.

To prepare for the attack, Khrulev inspected Eupatoria by means of numerous reconnaissance missions. In the opinion of the Russian commander, the town was strongly fortified as it was surrounded by a continuous earthen wall bordered by a ditch. There were some portions of the wall, however, that seemed unfinished and under construction. Along the walls were gun batteries supporting 34 cannons. Given its position bordering the shore of the Black Sea to the south, the city was also protected by the guns of Allied warships in the harbor. Outside the fortified walls, the landscape was largely barren as the need for firewood had resulted in the destruction of most of the surrounding buildings and structures. Inside the city there were approximately 33,000 men including nearly five Turkish infantry divisions, two Turkish cavalry squadrons, 1,000 Tatars, 276 French sailors, and a small French infantry detachment. The Turkish forces at Eupatoria were under the command of Omar Pasha an experienced military officer. To capture the city, Khrulev planned to attack in three columns. The primary thrust would be in the center at the north wall where the impact of a potential naval bombardment would be less. In order to draw the defenders away from the center, Khrulev would use the other two columns to attack on the flanking walls of the city. The flanking attack on the left would begin first followed by the flanking attack on the right. If the plan went well, the focus of the defenders would shift to the flanks and the Russians would move to break through at the center. Each of the three columns was to be composed of approximately 5,000 foot soldiers and 36 cannons. The columns charged with conducting the flanking attacks were also to be supported by over 2,200 cavalry troopers. Two dragoon regiments with a light horse battery and a brigade of lancers were to be held behind the lines in reserve. To provide cover for the artillery and their crews, 76 wooden epaulements were to be built before the battle and moved to a position 500 yards from the town walls when the battle began. Khrulev's total deployment for the battle was planned to include 22 infantry battalions, 24 cavalry squadrons, and five Cossack sotnias, a total of nearly 19,000 men.

Шайқас

16 ақпан күні кешке Хрулев жоспарын іске қосып, күштерін Евпатория қабырғаларынан шамамен 3½ километрдей қашықтықтағы позицияларға жылжытты. Сол кезде, мылтықшылар мен казактардың қатарлары алдыңғы қадамға жылжытылып, қалғандары үнсіз түрде пуля батареялары үшін эпаулементтерді салуға кірісті. Түннің қараңғылығы мен жердің бедері олардың іс-қимылын түрік күзетшілерінен жасырды. Таң атқанда Хрулев атына мініп, сол жақтанғы колоннаны бірінші шабуылға дейін, Евпатория қабырғаларынан шамамен 1300 метр қашықтыққа жетектеді. Хрулевтің артынан рота командирлері батальондарын алға бастап кетті. Бірақ, алға жылжу барысында, күзеттегі татарлар оларды байқап, қалаға қарай шегініп, дабыл қақты. Хрулев шабуылды күтпеген жерден бастауды жоспарлағанмен, түрік әскері шабуыл жақындап келе жатқанын біліп, қамалдың қабырғасына орналасты. Шамамен сағат 6-да түрік әскері жалпыға бірдей оқ атуды бастағанда, алғашқы оқтар атылды. Орыс әскері де өз артиллериялық отын дереу бастады. Шамамен бір сағат бойы екі тарап та бір-бірін бомбалауды жалғастырды. Осы уақыт ішінде Хрулев сол жақтағы колоннасын күшейтіп, артиллериясын қала қабырғаларынан 500 метрге жақындатып, зеңбірек отын түрік орталығына шоғырландырды. Түрік қаруларының калибрі үлкен болғанымен, орыс артиллериясы канонадада біршама табысқа қол жеткізе бастады. Содан кейін түрік оты басылғанда, орыстар сол жақтан бес батальон жаяу әскерін қала қабырғаларына қарай жылжыта бастады. Бұл күштердің арасында ақпан айының басында орыстарға қосылған грек еріктілерінің батальоны да болды. Жаяу әскер батальондары, қираған зираттың қалдықтарын пайдаланып, қала қабырғаларының алдындағы қорғаныс белдеуіне дейін 400 метрге жетті. Фассиндармен, баспалдақтармен және басқа да жабдықтармен жабдықталған жаяу әскер батальондары соңғы шабуылда арыққа жылдам жетті, олар қала қабырғаларынан шашылған оқтар мен пулялардың және порттағы одақтас кемелердің бомбалауының астында болды. Осы сәтте шабуыл тоқтады. Арықтар сумен толғандықтан, шабуылдаушылар қабырғаға көтеріле алмады. Арықтарды кесіп өтуге және баспалдақтармен қабырғаға көтерілуге көптеген әрекеттер жасалғаннан кейін, орыстар шегініп, зират аумағына қайтаруға мәжбүр болды. Жаудың қиындықтарын көріп, түрік әскері жағдайды пайдаланып, қаладан жаяу әскер батальоны мен екі эскадрон кавалерия жіберіп, шегінетін орыстарды қуды. Хрулев арықтарды еңсерілмейтін кедергі деп санап, Евпаторияны оның қорғанысы мен әскерінің саны ескеріле отырып, алу мүмкін емес деген қорытындыға келді. Келесі қадамдар туралы сұрағанда, Хрулев күштеріне шегінуге бұйрық берді. Бұйрық оң және орталық колонналардың командирлеріне жеткізілді, олардың ешқайсысы сол жақ колоннаның көрсеткен күшіне тең күреске қатыспаған еді. Көптеген орыс командирлері шабуылды жалғастыруды қаласа да, Хрулев оларды қабылдамады және сол күні сағат 10-да реттелген шегіну басталды. Хрулев жеңілген әскерін шығысқа қарайғы төбелерге алып барып, үш колоннаға бөліп орналастырды. Омар паша жаяу әскер мен кавалерияны қууға жіберді, бірақ олардың іс-қимылын бақылаумен шектеліп қалды. Орыс әскерінің шығыны түрік әскерінен шамамен екі есе көп болды. Орыстар 168 адамды өлтіріп, 583 адамды жаралады, 18 адам жоғалып кетті. Түрік әскері 91 адамды өлтіріп, 286 адамды жаралады. Осман әскерінің арасында генерал Селим-паша да қаза тапты.

In the evening of 16 February, Khrulev put his plan into action, quietly moving his forces to positions approximately 3½ kilometers from the walls of Eupatoria. At that point, lines of riflemen and the Cossacks were moved to the front as forward posts while the remainder of the men silently began to build the epaulements for the gun batteries. The darkness of the night and the contour of the land hid their activities from the Turkish pickets. As dawn approached, Khrulev mounted his horse and personally led the column on the left forward to the point of the first attack, approximately 1,300 meters from Eupatoria's walls. Following immediately behind Khrulev, the company commanders led their battalions forward. As they moved forward, however, they were observed by the Tatars on watch who retreated toward the city sounding the alarm. Although, Khrulev planned his offensive as a surprise attack, the Turks were aware that an attack was forthcoming and were already on the parapets. At approximately 6 am, the first shots were fired when the Turks began a general cannonade supported by rifle fire. As quickly as they could respond, the Russians began their own artillery fire. For about an hour both sides continued to bombard each other. During this time, Khrulev reinforced his column on the left, advanced his artillery to within 500 meters of the city walls, and began to concentrate his cannon fire on the Turkish center. Although the Turkish guns were of a larger caliber, the Russian artillery began to have some success in the cannonade. Shortly thereafter when the Turkish fire slackened, the Russians began to advance five battalions of infantry toward the city walls on the left. A part of this force included a battalion of Greek volunteers who had joined forces with the Russians early in February. Using the ruins of a cemetery, the infantry battalions advanced to a position 400 meters from the ditch which served as a defensive belt in front of the city walls. Equipped with fascines, scaling ladders, and other items, the infantry battalions advanced quickly to the ditch in a final assault all the while in a crossfire of canister shot and rifle fire from the walls of the city plus bombardment from the Allied warships in the harbor. At this point, the attack effectively stopped. The ditches were filled with water at such a depth that the attackers quickly found themselves unable to scale the walls. After numerous failed attempts to cross the ditches and ascend their ladders to the top of the walls, the Russians were forced to retreat and seek shelter back at grounds of the cemetery. Seeing their enemy's difficulties, the Turks took advantage of the situation and sent a battalion of infantry and two squadrons of cavalry out of the city to pursue the Russians as they fell back. Almost immediately, Khrulev deemed the ditches as an obstacle that could not be overcome and came to the conclusion that Eupatoria could not be taken given its defenses and complement of defenders. When asked with regard to the next steps, Khrulev ordered his forces to retreat. The order was communicated to the commanders of the right and center columns, neither of which had engaged in the fight to the degree as the effort of the left column. Although many of the Russian commanders desired to continue the attack, they were overruled by Khrulev and an orderly retreat was begun at about 10 am that morning. Khrulev led his defeated force to a defensive position in the hills to the east and formed them up into three columns. Omar Pasha sent a force of infantry and cavalry in pursuit, but chose only to observe their activities. The Russian casualties were almost twice as great as those of the Turkish defenders. The Russians suffered 168 killed, 583 wounded, and 18 missing. The Turkish casualties were 91 killed and 286 wounded. Among the Ottoman dead was General Selim Pasha.

Салдары

Жеңіліс туралы хабар Санкт-Петербургке жеткенде, патша Николай өте көңілі қалып, қайғыға батты. Бұрыннан ауру болған патша Николайдың рухы сынып, 1855 жылдың 2 наурызында көп ұзамай қайтыс болды. Әкесінің орнына келген патша Александр II Хрулевті қызметтен босатып, Қырым соғысындағы Ресей әскерлерінің бас қолбасшысы ретінде князь Меншиковты алмастырды. Тиран өлді және соғыс жақын арада аяқталады деген пікір болғанымен, патша Александр бірден бейбітшілікке келуге ұмтылмады. Стратегиялық тұрғыдан алғанда, Евпатория шайқасы одақтастардың Қара теңіздегі бақылауы Қырымдағы Ресей әскерлеріне соғыс аяқталғанға дейін қауіп төндіретінін көрсетті. Одақтастар үшін Евпаторияны басып алу Севастопольді қоршау мүмкіндігін сақтап қалуды білдірді.

Жалпы сілтемелер

Блейк, Р. Л. В. Френч, Қырым соғысы (Sphere Books; Лондон: 1973)