Кіріспе
Ұлыбритания мен Жапония арасындағы алғашқы шарт Англо-жапондық достық шарты (日英和親条約) болды, сол кезде Токугава сёгунатының басқаруында болған Жапониямен жасалған. 1854 жылдың 14 қазанында қол қойылған бұл шарт, алты ай бұрын Жапония мен АҚШ арасында жасалған Канагава конвенциясына ұқсас болды, ол тиімді түрде Жапонияның 220 жылдық ұлттық оқшаулану саясатына (сакоку) нүкте қойды. Шарттың нәтижесінде Нагасаки және Хакодате порттары британдық кемелерге ашылды, сондай-ақ Ұлыбританияға басқа батыс елдерімен салыстырылатын ең артықшылықты ұлт мәртебесі берілді.
The Anglo Japanese Friendship Treaty (日英和親条約) was the first treaty between Great Britain and Japan, then under the administration of the Tokugawa shogunate. Signed on October 14, 1854, it paralleled the Convention of Kanagawa, a similar agreement between Japan and the United States six months earlier which effectively ended Japan's 220 year old policy of national seclusion (sakoku). As a result of the treaty, the ports of Nagasaki and Hakodate were opened to British vessels, and Britain was granted most favored nation status with other western powers.
Жапонияның оқшаулануы
Англо-жапон қарым-қатынастары 1600 жылы Токугава сёгунатының басталуымен, Кент графтығының Гиллингхэм қаласынан келген теңізші Уильям Адамстың келуімен басталды. Ол Токугава Иэясудың кеңесшісі болды және 1613 жылы Хирадода ағылшын капитаны Джон Сарис басқарған британдық сауда бекетін құруға ықпал етті. Сарис Жапонияда "тұруға, сатып алуға, сатуға және айырбастауға еркін рұқсат" беретін Қызыл мөр рұқсатын алды. Алайда, 1613-1623 жылдар аралығындағы компанияның он жылдық қызметі барысында, алғашқы кемеден (1613 жылғы «Кловтан») басқа үш ағылшын кемесі ғана Лондоннан Жапонияға тікелей жүк жеткізді. 1623 жылы ағылшындар жапондықтардан рұқсат алмай елден шығып кетті. 1639 жылы Токугава сёгунаты елді сыртқы ықпалдардан оқшаулау саясатын жариялады, сыртқы сауда тек Голландия және Қытаймен ғана Нагасакиде қатаң мемлекеттік монополияда жүзеге асырылатын болды. Британдықтар оқшаулау саясатына бірнеше рет қарсылық көрсетті, әсіресе 1673 жылы «Returner» атты ағылшын кемесі Нагасаки портына келгенде сауда қатынастарын жаңартуға рұқсат берілмеді. 1808 жылы Наполеон соғысы кезінде соғыс кемесі голландиялық кемелерге шабуыл жасау үшін Нагасакиге кірді және қалаға жабдықтамалар берілмесе, оны қиратумен қорқытты. XIX ғасырдың басында оқшаулау саясатына қарсылық күшейді. 1844 жылы Нидерланд королі Вильгельм II Жапонияны сыртқы күштердің әрекетінен бұрын, өз еркімен оқшаулау саясатын тоқтатуға шақыратын хат жіберді. 1852 жылы АҚШ Әскери-теңіз күштерінің коммодоры Мэтью Перриді АҚШ президенті Миллард Филлмор американдық сауда үшін жапон порттарын ашуға мәжбүрлеу үшін, қажет болған жағдайда канонерлік дипломатияны қолдану арқылы әскери кемелер флотымен жіберді. Жапонияның экономикалық және саяси егемендігіне төнген бұл қауіпке қалай ең жақсы қарсы тұру керектігі туралы Жапонияда қызу пікірталас болды. Бірақ Перри елдің астанасы Эдоға тікелей барып, қажет болса оны өртеп жіберуге дайын екенін мәлімдегеннен кейін, оған 14 шілдеде Курихамаға қонуға және хатты жеткізуге рұқсат берілді. Бұл сапар 1854 жылғы 31 наурызда қол қойылған Канагава шартына әкеп соқты, ол американдық кемелерге Шимода және Хакодате порттарын ашты, американдық кемеден құлағандардың қауіпсіздігін қамтамасыз етті және Жапонияда американдық консулдығының орнатылуын бекітті.
Стирлинг экспедициясы
1853 жылдың тамыз айының басында орыс адмиралы Евфимий Путятин төрт кемеден тұратын флотымен Нагасакиге келді, Перридің Урагаға сапарынан бір ай өткен соң, Жапонияны ашуға күш көрсетуге тырысты. Ол кезде Ресей Ұлыбританиямен соғысқан (Қырым соғысы), және Ресейдің Жапонияда үстемдікке ие болу мүмкін екеніне алаңдаған Корольдік теңіз күштерінің вице-адмиралы сэр Джеймс Стирлинг, Шығыс Үндістан мен Қытайдағы әскери-теңіз күштерінің қолбасшысы, британдық соғыс кемелерінің флотын бастап келді. Стирлингтің флагманы желкенді фрегат болды, оған бұрандалы корвет және екі парлық кеме қосылды. Стирлингке келісімшарт жасауға уәкілеттік берілмеген еді, ал конвенцияға қол қою бірқатар қате түсініктердің нәтижесінде болды. Стирлингтің бастапқы екі мақсаты болды: жапон суларында болса да, орыс флотын тауып шабуылдау және Жапонияның соғыста бейтараптығын растау. Осы мақсатта ол королева Виктория қол қойған Ресейге қарсы соғыс жариялау туралы британдық декларацияның көшірмесін алып келді. Алайда, Опиум соғысы және американдықтармен болған соңғы келіссөздерден кейін британдықтарға күдікпен қараған Токугава сёгунаты, британдықтардың Нагасакиде де сол сияқты жеңілдіктерді талап ету үшін келгенін болжады. Стирлинг өзімен білім деңгейі шектеулі, кемеден құлаған жапондық Ямамото Отокичини аудармашы ретінде алып келді, сондай-ақ Нагасакидегі Голландтік Шығыс Үндістан компаниясының аға факторы Ян Хендрик Донкер Куртиустың көмегіне сүйенді. Жапондықтарға голланд тіліндегі аудармашы Ниши Кичибей қызмет етті, ол аударманың мазмұнын немесе мәнерін өзгертуге бейім болды. Стирлинг, ең болмағанда соғыс аяқталғанға дейін, жапон порттары ресейлік кемелерге жабық екенін растауды сұрады, тіпті бұл британдық кемелерге де жөндеу және жабдықтау үшін Жапонияға кіруге рұқсат берілмеуіне әкелсе де. Стирлингтің Нагасакиде Перри сияқты жеңілдіктерді талап ету үшін келгенін болжай отырып, Эдодағы талқылаулар барысында Токугава сёгунатының шенеуніктері британдықтармен келісім жасау тек қана қажет емес, сонымен қатар британдықтар Курил аралдарындағы ресейлік жоспарларды тежеуге қабілетті күш бола алатынына келісті. Осының нәтижесінде Стирлингті Нагасаки бугёсы Мизуно Таданори қабылдады, оны Токугава сёгунаты Перримен келіссөздер жүргізу үшін Нагасакиге жіберген еді және ол американдықтармен жасалған келісімшартты білген. Нишидің дұрыс емес аудармалары Мизуноның британдықтардың ниеті туралы алдын ала болжамдарын күшейтті, және үш келіссөз сессиясы (4 қазан, 9 қазан және 14 қазан) барысында келісімшарттың жобасы жасалды, оған Мизуно және метсуке Нагай Наоюки 14 қазанда қол қойды.
Stirling was not actually authorized to negotiate a treaty, and the signing of the convention came about due to a series of miscommunications. Stirling initially had two objectives: to find and attack the Russian fleet even if it were in Japanese waters, and to reaffirm Japan's neutrality in the conflict. To this end, he carried a copy of the British declaration of war on Russia, signed by Queen Victoria. However, the Tokugawa shogunate, already cautious of the British in light of the Opium War and recent negotiations with the Americans, assumed that the British were in Nagasaki to demand similar concessions. Stirling brought his own interpreter, Yamamoto Otokichi a Japanese castaway of limited education, and also relied on the assistance of Jan Hendrik Donker Curtius, the senior Dutch East Indies Company factor at Nagasaki. The Japanese were served by Nishi Kichibei, a Dutch language interpreter who had a predilection for altering the tone or content of what he was interpreting. Specifically, Sterling sought confirmation that Japanese ports would continue to be denied to Russian vessels, at least for the duration of the war, even if this meant that damaged British ships would also be denied permission to dock in Japan for repairs and re provision. Assuming that Stirling was in Nagasaki to demand the same concessions as Perry, during discussions in Edo, officials in the Tokugawa shogunate agreed that forming an agreement with the British was not only unavoidable, but that the British could be a powerful force to offset Russian designs on the Kuril islands. Consequently, Stirling was received by the Nagasaki bugyō, Mizuno Tadanori, who had originally been sent by the Tokugawa shogunate to Nagasaki to negotiate with Perry, and who was familiar with the treaty which had already been signed with the Americans. Mizuno's preconceptions on the British intentions were bolstered by Nishi's mistranslations, and over the course of three sessions of negotiations (October 4, October 9 and October 14) the outline of a treaty was drafted, which Mizuno, together with metsuke Nagai Naoyuki signed on October 14.
Шарттың салдары
Қысқа мерзімде жапондықтар келісімге қанағаттанды, ол америкалықтарға бұрын берілмеген ешқандай жеңілдіктер бермеді және кем дегенде уақытша әскери қақтығыс мүмкіндігін болдырмады. Алайда, британдық тараптан Стирлинг дереу сынға ұшырады, себебі келісім-шарт Жапониямен ресми сауда қатынастарын қарастырмады, ал шетелдіктерге қатысты экстратериториалдық мәселе бұлыңғыр айтылған. Сонымен қатар, келісімшарттың соңғы бабы одан әрі келіссөздер жүргізу мүмкіндігін жоққа шығарғандай болды. Ұлыбританияға қалған жалғыз мүмкіндік – Жапонияның шогунына сыйлық ретінде бу яхтасын жіберемін деген бейресми уәде болды. Виктория патшайымы 1858 жылы Лорд Элгинді сауда келісімін жүргізу үшін жіберді, ол яхтаның тапсырылуын талқылауды бастау үшін сылтау ретінде пайдаланды. Бұл 1858 жылғы Англия-Жапония достық және сауда шартына әкелді, ол шетелдік концессияларды, шетелдіктерге экстратериториалдылықты және шетелдік тауарларға минималды импорттық салықтарды орнатуға мүмкіндік берді. Жапондықтар осы кезеңде Азия мен Батыс арасындағы қатынастарды сипаттайтын «теңсіз келісімдер жүйесінен» наразылық білдірді. Англо-жапондық достық шартын ресейліктермен де ұқсас келісімдер ілесуі мүмкін (Шимода шарты, 7 ақпан 1855 жыл).