Кіріспе

Аралар тайпасы

Апиналар тұқымдасына жататын Euglossini тайпасы, көбінесе орхидея аралары немесе эуглоссина аралары деп аталады, бұл құйрықты аралар тобының жалғыз бөлігі, олардың паразиттік емес мүшелерінің барлығы да әлеуметтік ұйымдасқан мінез-құлыққа ие емес.

Сипаттамасы, таралуы және мінез-құлқы

Бұл тайпаның көптеген түрлері жеке өмір сүреді, бірақ кейбіреулері қауымдастық құрайды немесе эусоциалдықтың қарапайым түрлерін көрсетеді. Бес туысқа бөлінген шамамен 200 түрі сипатталған: Euglossa, Eulaema, Eufriesea, Exaerete және монотиптік Aglae. Барлығы Оңтүстік немесе Орталық Америкада ғана кездеседі (бірақ Euglossa dilemma түрі АҚШ-тың Флорида штатында бекініп алған, ал Eulaema және Eufriesea түрлері тиісінше Аризона және Техас штаттарында кездескен). Exaerete және Aglae туыстары басқа орхидеялық аралардың ұяларында клептопаразиттер болып табылады. Eulaema-дан басқалары жарқыраған металл түстерімен ерекшеленеді, негізінен жасыл, алтын және көк түстерде. Аналықтары ұя салу үшін әртүрлі өсімдіктерден гүл тозаңын және нектарды, сондай-ақ шайыр, саз және басқа материалдарды жинап алады. Еркектері де солардың бір бөлігімен қоректенеді, олар ұядан шыққаннан кейін қайта оралмайды.

Дәмдеуіштер жинағы

Орхидеяның аталық аралары ерекше өзгертілген аяқтарымен ерекшеленеді, олар өмір бойы әртүрлі ұшқыш қосылыстарды (көбінесе эфирлерді) жинап, сақтайды, негізінен Stanhopeinae және Catasetinae субтрибіндегі орхидеялардан, онда барлық түрлер тек евглоссин аталықтарымен тозаңданады. Бұл орхидеялар нектар өндірмейді және тозаңын жалғыз анатеде, анате қақпағының астында жасырады; орхидеяларды аналықтары араламайды, себебі аналықтар ұрпақтарына тамақ ретінде нектар мен тозаңды қажет етеді және осы ресурстарды алу үшін өсімдіктердің басқа түрлеріне барады. Гүлден шыққанда тозаңның барлық бөлігі аталыққа жабысады. Бал аралары басқа өсімдік тұқымдастарына жататын бірнеше гүлдерді де аралайды: Spathiphyllum және Anthurium (Araceae), Drymonia және Gloxinia (Gesneriaceae), Cyphomandra (Solanaceae) және Dalechampia (Euphorbiaceae) аталық евглосиндерді тартатын бір немесе бірнеше түрлерді қамтиды. Бұл "хош иістер" аталықтардың орманның астындағы жұптасу орындарында бөліп шығатыны анық. Жинақталған ұшқыш заттар еркектердің аналықтарды тарту үшін феромон ретінде пайдаланады деп бұрынғыда ойлаған; алайда, аналықтардың еркек иісіне немесе орхидеялардың хош иісіне қызығушылығы мінез-құлық эксперименттерінде ешқашан дәлелденбеген. Керісінше, қазіргі кезде еркек иістерінің қызметі еркектердің "генетикалық сапасын" аналықтарға жеткізу болып табылады деп есептеледі, себебі аталар орхидеяның хош иісін жинау үшін көп күш жұмсайды, сондықтан тек ең жарамды аталар ғана күрделі иіс қоспаларын жинай алады. Бұл Захавидің мүгедектік принципінің ерекше мысалы, ол еркек таусық құйрығына ұқсас. Аталық евглоссин аралары мен ұшқыш химиялық заттар арасындағы байланыс жануарлар әлемінде бірегей. Ғалымдар еркектерді зерттеу үшін тарту және жинау үшін жем ретінде бір синтетикалық қосылыстарды қолданады; олардың арасында адамдарға жағымды деп саналатын көптеген таныс дәмдеуіштер мен иістер бар (мысалы, метил салицилаты, эвгенол, кинеол, бензил ацетаты, метил бензоаты, метил цинаматы) және басқалары (мысалы, скатол). Сондай-ақ, ресурстардың "қызыл нүктелері" жыл бойы өсімдіктер гүлдеп, қурағанда көбейіп, кемиді, бұл негізінен уақыт өзгерістеріне байланысты, әсіресе маусымдардың ауысуы. Бұл көбінесе евглоссин араларының кейбір химиялық заттарға қарағанда басқаларын артық ұнатуына себеп болады. Euglossa imperialis үшін зерттеулер жыл соңында метил салицилатына қарағанда кинеолға деген қалаудың күштірек екенін көрсетті. Жергілікті иіс ортасында желдің бағытының өзгеруі – бұл еуглоссин араларының иіс ағынына басқа иіс ‘қызыл нүктесін’ қосуына себеп болатын тағы бір фактор. Неотропикалық орхидеялардың өзінде аталық орхидеялар арасында ғана өсетін тозаңдаудың тиімділігін қамтамасыз ететін тозаң пакеттерінің (поллиния) өте ерекше орналасуына қатысты күрделі бейімделулер байқалады. Әр түрлі аталық орхидеялар әр түрлі химиялық заттарға тартылады, сондықтан қандай орхидеялар аралары қандай орхидея түрлеріне барады деген ерекшелік бар. Бұл тозаңдану жүйесін алғашқы рет сипаттаған Чарльз Дарвин, бірақ ол кезде аралардың аналық екеніне сенген. Әрине, барлық орхидеялар евглосиндерді тозаң тасымалдаушылар ретінде пайдаланбайды; басқа жәндіктер де пайдаланылады, мысалы, басқа аралар, қоңыздар, шыбықтар, құмырсқалар және көбелектер. Eufriesea purpurata аталығы инсектицидтің үлкен мөлшерін іздеп, жинап алуда жәндіктер арасында ерекше. Дресслер (1967) E. purpurata альдринді жинағанын, ал Робертс (1982) Бразилиядағы үйлерден DDT-ді үлкен мөлшерде жинағанын байқады, бұл араның салмағының бірнеше пайызын құрайды, бірақ бұл әрекеттен ешқандай зиян шекпеді.