5-15 ғасырлар аралығындағы тарихи оқиғалар шежіресі

Кіріспе

5-15 ғасырлар аралығындағы оқиғалардың кестесі (біздің заманымыздан бұрын)

Ертедегі оқиғалар

Бұл – 5-15 ғасырлардағы постклассикалық тарихтың маңызды оқиғаларының уақыт кестесі. Ол шартты түрде Ескі әлемнің орта ғасырына, соңғы антик дәуірі мен жаңа заманның аралық кезеңіне сәйкес келеді.

V және VI ғасырлар

Жыл Күні Оқиға Маңызы 400 ж. Таулы жерлердегі майялар Теотиуакан қаласына тәуелділікке түседі. Бұл майя мәдениеті мен тілінің кейбір аймақтарда құлдырауын бастайды. 405 ж. Киелі Жером Вульгатаның жұмысын аяқтайды. Христиандық Ізгі хабар латын тіліне аударылады. 410 ж. 24 тамыз Вестготтар патшасы Аларик Римді тоналайды. Батыс Рим империясының құлдырауындағы шешуші оқиға. 431 ж. 22 маусым – 31 шілде Ефес соборы Никеялық сенімді растайды және Константинополь патриархы Несторийдің ілімдерін айыптап, оның Шығыс шіркеуінен бөлінуіне себеп болады. 455 ж. 2 маусым Вандалдар патшасы Гензерик Римді тоналайды. Римнің құлдырауындағы тағы бір шешуші оқиға, кейбір тарихшылар оны «Рим империясының соңы» деп санайды. 476 ж. 4 қыркүйек Одоакр Рим императоры Ромул Августусты тақтан түсіреді. Кейбір тарихшылар орта ғасырлардың басталуы деп санайды. 480 ж. 25 сәуір Рим Сенаты мен Византия империясы соңғы Рим императоры деп мойындаған Юлий Непос қайтыс болады. Кейбір тарихшылар орта ғасырлардың басталуы деп санайды. 493 ж. 15 наурыз Ұлы Теодорих Равенна қоршауынан кейін (490–493) банкетте Одоакрды өлтіреді. Остготтар патшалығы 493 жылдан 553 жылға дейін Италияны билейді. 500 ж. шамамен Тикаль алғашқы ірі майя қаласына айналады. Тикаль майялары мен Теотиуакан тұрғындары арасында маңызды мәдени алмасу жүзеге асырылады. 507 ж. Көктемде Клодвиг бастаған франктер Вуйе шайқасында вестготтарды жеңеді. Вестготтар Испанияға қашып кетеді. 524 ж. Боэций «Философиялық тыныштық» еңбегін жазады. Бұл еңбек орта ғасырлық және ерте Ренессанс христиандығындағы ең маңызды және ықпалды туынды деп есептеледі. 525 ж. Дионисий Экзигус Пасха кестесін жариялайды. Бұл Грегориан және Юлиан күнтізбелерінде қолданылатын «Anno Domini» дәуірін бастайды. 527 ж. 1 тамыз Юстиниан I Шығыс Рим императоры болады. Юстиниан Азаматтық құқық кодексімен (529) және Римді остготтардан қайтарып алып, империялық аумақты кеңейтуімен есімдері тарихта қалды. 529–534 ж. Юстиниан I Азаматтық құқық кодексін жариялайды. Бұл кодекс ғасырлар бойы жиналған заңдық жазбалар мен императорлық жарлықтарды біріктіріп, бір заңның үш бөлімін құрайды. 529 ж. Нурсиялық Бенедикт Монте-Кассинода монастырь салады. Бұл Әйірім Бенедикт орденінің бастауы болған он екі монастырьдың алғашқысы. 532 ж. 1 қаңтар Константинопольде Ника көтерілісі болады. Қаланың жартысы өртеліп, ондаған мың адам қаза табады. 533 ж. 15 желтоқсан Византиялықтар Белисарий басшылығымен вандалдардан Солтүстік Африканы қайтарып алады. Вандалдар патшалығы құлайды және Солтүстік Африканы қайта басып алу аяқталады. 535–554 ж. Италияда Готика соғысы Юстинианның қайта басып алуының бір бөлігі ретінде жүзеге асырылады. Византиялықтар Италияны қайтарып алғанымен, Византия экономикасын қиратты және Италияны алдағы Ломбардтарға қарсы тұруға бейімдемеді. 563 ж. Әйірім Колумба Ионада миссионерлік орталық құрады. 794 жылы викингтер шабуыл жасағанға дейін пиктілерді христиан дініне көшіруге көмектескен аббатхана салынды. 568 ж. Италияда Ломбардтар патшалығы құрылады. 774 жылы Карл Великий басшылығымен франктардың басып кіруіне дейін Италияда сақталды. 570 ж. Мұхаммед пайғамбар дүниеге келеді. Ол Құранда жазылған Құдайдан аяндар алғанын мойындады, ол Ислам теологиясының негізі және соңғы пайғамбар ретінде есептеледі. 577 ж. Батыс саксондар Деорхам шайқасында алға жылжуын жалғастырады. Англияның Корнуолл аймағын Уэльстен толық бөліп шығарды. 581–618 ж. 4 наурыз – 23 мамыр Қытайдағы Суй әулеті. Осы кезеңде Қытай 400 жылдан кейін алғаш рет қайта бірікті. 590 ж. 3 қыркүйек Грегорий I папа болады. Оның понтификаты кезінде миссионерлік жұмыс жаңа деңгейге көтерілді, католик шіркеуінің ғибадат ету тәсілі (Грегориан әндері), литургия және т.б. өзгертілді, ал қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай қасиетті деп жарияланды. 597 ж. Августин Кентке келеді. Англияны (Англосакстарды) христиан дініне көшіру басталады. 598–668 ж. Кореяның Гогурёға қарсы қытайлық (Суй және Тан) әскерлерінің жаппай шабуылдары. Бұл Суй әулетінің құлауына ықпал етті, ал Гогурё Тан және Силла әскерлерінің қолына түсті. 600 ж. шамамен Теотиуакан қаласында белгісіз себептермен қасақана өрт шығып, ірі ғимараттар қиратылады. Теотиуакан өркениеті мен империясы құлайды. Тикаль қазіргі кезде Мезоамерикадағы ең ірі қала-мемлекетке айналады. Оның негізгі рөлі – астық тасымалдау. 618–907 ж. 18 маусым – 1 маусым Қытайдағы Тан әулеті. Бұл әулеттің әкімшілік жүйесі 286 жыл бойы сақталды. 622 ж. 9 қыркүйек – 23 қыркүйек Мұхаммед Меккеден Мединаға көшіп келеді. Бұл оқиға ислам күнтізбесінің бірінші жылы – Хижра жылы деп белгіленеді. 626 ж. Парсылар, аварлар және славяндардың Константинопольді бірлескен қоршауы. Константинополь құтқарылды, аварлардың күші жойылды, ал парсылар қорғанысқа көшті. 627 ж. 12 желтоқсан Ниневия шайқасы. Византиялықтар, Геркулий басшылығымен, парсыларды жеңіске жетеді. 632 ж. 8 маусым Мұхаммед қайтыс болады. Осы кезде Арабияның барлық аймағы Ислам дініне өткен. 632–668 ж. Ескі Ұлы Болгарияның құрылуы және кеңеюі. Ескі Ұлы Болгарияның құлауынан кейін оның ұлдары Бірінші Болгар империясын және Волга Болгариясын құрды. 632 ж. 8 маусым Әбу Бакр бірінші халифа болады. Оның халифаты ұзақ болмаса да, сол кездегі ең күшті екі империяға сәтті шабуылдар жасалды. 633–634 ж. Аспан шайқасы. Осуальд басшылығындағы Нортумбрия армиясы Уэльс армиясын жеңеді. 638 ж. Иерусалим араб армиясының, көбінесе мұсылмандардың, бірақ Сириялық христиан контингенттерімен бірге басып алынады. 642 ж. Нахаванд шайқасы. Мұсылмандар Парсыны жаулап алады. 643 ж. Амр ибн әл-Ас басшылығындағы араб армиясы Александрияны басып алады. 645 ж. Жапонияда Сога кланы құлайды. Бұл Қытай мәдениетін үлгі алу кезеңін бастайды, ал Нара дәуірі бір жылдан кейін басталады. 650 ж. Балқандағы славян оккупациясы аяқталады. 650 ж. шамамен Ольмека–Шикалланка тайпаларының құрылысымен Хочикалько қала-мемлекеті құрылады. Маңызды мәдени және сауда орталығына айналады. 663 ж. Уитби соборы. Англияда Рим христиандығы Кельт христиандығынан басымдық алады. 668 ж. Кореяда Үш патшалық дәуірі аяқталады. Біріктірілген Силла құрылды, ол 30 жылдан кейін Солтүстік-Оңтүстік мемлекеттер дәуіріне әкелді. 674–678 ж. Константинопольге арабтардың бірінші қоршауы. Ислам армиялары алғаш рет жеңіліске ұшырады, бұл Исламның Еуропаны басып алуына кедергі келтірді. 680 ж. 10 қазан Мұхаммед пайғамбардың немересі Хусейн ибн Али Умайя әулетімен Карбала шайқасында өлтіріледі. Осылайша Язид I Мұхаммедтің ұрпақтарынан Умайя билігін 60 жылдан астам сақтады. 681 ж. Болгар империясы құрылады. Орта ғасырларда Еуропа тарихында үлкен ықпалға ие болған ел. 685 ж. Дан Нехтейн шайқасы. Пиктілер Нортумбриялықтарды жеңіп, олардың үстемдігін аяқтайды. 687 ж. Тертри шайқасы. Герстал Пипин Неустрия және Аустразияның барлық аймақтарындағы мэр болып тағайындалды, бұл Меровингтер билігін әлсіретті. 698 ж. Араб армиясы Карфагенді басып алады. Солтүстік Африкадағы Византия билігінің соңы. 698 ж. Кореяда Солтүстік-Оңтүстік мемлекеттер дәуірі басталады. Силла және Балхае түбектің оңтүстігінде және солтүстігінде, тиісінше, 926 жылға дейін өмір сүрді.

Year Date Event Significance c. 400Highland Maya fall to the lowland city of TeotihuacanBegins the decline of Maya culture and language in some parts of the highlands. 405 St. Jerome finished the Vulgate. The Christian Gospel is translated into Latin. 410 August 24 Rome is sacked by Alaric, King of the Visigoths Decisive event in the decline of the Western Roman Empire. 431 June 22 – July 31 Council of Ephesus Confirmed the original Nicene Creed, and condemned the teachings of Nestorius, Patriarch of Constantinople, that led to his exile and separation with the Church of the East. 455 June 2 Rome is sacked by Genseric, King of the Vandals. Another decisive event in the Fall of Rome and held by some historians to mark the "end of the Roman Empire". 476 September 4 Odoacer deposes the Roman Emperor Romulus Augustulus Considered by some historians to be the starting point of the Middle Ages. 480 April 25 Death of Julius Nepos, last Roman Emperor to be recognized as such by the Roman Senate and the Byzantine Empire Considered by some historians to be the starting point of the Middle Ages. 493 March 15 Theodoric the Great killed Odoacer at a banquet after the Siege of Ravenna (490–493). The Ostrogothic Kingdom ruled Italy from 493 to 553. c. 500Tikal becomes the first great Maya citySignificant cultural exchange between the Maya of Tikal and the citizens of Teotihuacan. 507 Spring The Franks under Clovis defeat the Visigoths in the Battle of Vouillé. The Visigoths retreated into Spain. c. 524 Boethius writes his Consolation of Philosophy It has been described as the single most important and influential work in the West on Medieval and early Renaissance Christianity. 525 Dionysius Exiguus publishes the Dionysius Exiguus' Easter table. This initiated the Anno Domini era, used for the Gregorian and Julian calendars. 527 August 1 Justinian I becomes Eastern Roman Emperor. Justinian is best remembered for his Code of Civil Law (529), and expansion of imperial territory retaking Rome from the Ostrogoths. 529–534 Justinian I publishes the Code of Civil Law. This compiled centuries of legal writings and imperial pronouncements into three parts of one body of law. 529 Benedict of Nursia founds monastery at Monte Cassino. The first of twelve monasteries founded by Saint Benedict, beginning the Order of Saint Benedict. 532 January 1 Nika riots in Constantinople. Nearly half the city being burned or destroyed and tens of thousands of people killed. 533 December 15 Byzantines, under Belisarius, retake North Africa from the Vandals. Vandal kingdom ends and the Reconquest of North Africa is completed. 535–554 Gothic War in Italy as a part of Justinian's Reconquest. Byzantines retook Italy but crippled the Byzantine economy and left Italy unable to cope against the oncoming Lombards. 563 Saint Columba founds mission in Iona. Constructed an abbey which helped convert the Picts to Christianity until it was destroyed and raided by the Vikings in 794. 568 The Kingdom of the Lombards is founded in Italy. Survived in Italy until the invasion of the Franks in 774 under Charlemagne. c. 570 Muhammad is born. Professed receiving revelations from God, which were recorded in the Quran, the basis of Islamic theology, in which he is regarded as the last of the sent prophets. 577 The West Saxons continue their advance at the Battle of Deorham. Led to the permanent separation of Cornwall, England from Wales. 581–618 March 4 – May 23 Sui dynasty in China. China unified once again during this period for the first time in almost 400 years. 590 September 3 Gregory the Great becomes Pope. The missionary work reached new levels during his pontificate, revolutionized the way of worship for the Catholic Church (Gregorian chant), liturgy, etc., and was soon canonized after his death. 597 Augustine arrives in Kent. Christianization of England (Anglo Saxons) begins. 598–668 Massive Chinese (Sui and Tang) invasions against Korean Goguryeo. Contributed to the fall of the Sui dynasty, and Goguryeo fell under the forces of the Tang and Silla. c. 600Deliberate fires set for unknown reasons destroy major buildings in Teotihuacan. Destroys the Teotihuacan civilization and empire. Tikal is now the largest city state in Mesoamerica. Its main role throughout its history was the transport of grain to the capital. 618–907 June 18 – June 1 Tang dynasty in China. The essential administrative system of this dynasty lasts for 286 years. 622 9 September – 23 September Muhammad migrates from Mecca to Medina. Event will have designated first year of the Islamic calendar, as Anno Hegirae. 626 Joint Persian–Avar–Slav Siege of ConstantinopleConstantinople saved, Avar power broken, and Persians henceforth on the defensive 627 December 12 Battle of Nineveh. The Byzantines, under Heraclius, crush the Persians. 632 June 8 Death of Muhammad By this point, all of Arabia is under the religion of Islam. 632–668 Establishment and expansion of Old Great Bulgaria. The demise of Old Great Bulgaria lead to the founding of the First Bulgarian Empire and Volga Bulgaria by the sons of Kubrat. 632 June 8 Accession of Abu Bakr as first Caliph. Though the period of his caliphate was not long, it included successful invasions of the two most powerful empires of the time. 633–634 Battle of Heavenfield. Northumbrian army under Oswald defeat Welsh army. 638 Jerusalem captured by the Arab army, mostly Muslims, but with contingents of Syrian Christians. 642 Battle of Nahavand. Muslims conquer Persia. 643 Arab Army led by Amr ibn al As takes Alexandria. 645 In Japan, the Soga clan falls. This initiates a period of imitation of Chinese culture, The Nara period begins a year later. 650 Slav occupation of Balkans complete. c. 650The city state Xochicalco is founded by the Olmeca–Xicallanca. Becomes an important cultural and commercial center. 663 Synod of Whitby. Roman Christianity triumphs over Celtic Christianity in England. 668 End of the Three Kingdoms period in Korea. Established a Unified Silla which led to the North–South States Period 30 years later. 674–678 First Arab siege of Constantinople. First time Islamic armies defeated, forestalling Islamic conquest of Europe.680October 10Slaughter of Hussain Ibn Ali, grandson of Muhammad by Umayyad Dynasty in Battle of Karbala. Thus Yazid I secured Umayyad rule form line of Muhammad for more than 60 years. 681 Establishment of the Bulgarian Empire. A country with great influence in European history in the Middle Ages. 685 Battle of Dun Nechtain. Picts defeat Northumbrians, whose dominance ends. 687 Battle of Tertry. Established Pepin of Herstal as mayor over the entire realms of Neustria and Austrasia, which further dwindled Merovingian power. 698 Arab army takes Carthage. End of Byzantine rule in North Africa 698 North–South States Period begins in Korea. Silla and Balhae coexisted in the south and north of the peninsula, respectively, until 926

VIII ғасыр

Жыл Күні Оқиға Маңызы 711 Тарик басшылығымен Омейялардың Испанияны жаулауы. Ал-Андалуста (Иберия түбегінің әртүрлі бөліктерімен) мұсылман билігінің кезеңі басталады, ол XV ғасырдың соңына дейін жалғасады. 718 жылы Константинополға екінші араб шабуылы жасалды, сәтсіздікке ұшырады. Бірлескен Византия-Болгар күштерінің көмегімен Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы арабтардың қауіпті ықпалы тоқтатылды. 726 ж. Византия империясында III Лео тұсында иконаға қарсы қозғалыс басталды. Бұл Рим папасы II Григорий қарсылық білдірді және Рим мен Византия шіркеулері арасындағы маңызды айырмашылық болды. 732 қазан Тур шайқасы. Шарль Мартель мұсылмандардың алға жылжуын тоқтатады. Франктар үшін Каролинг империясының құрылуына әкелген және Моорлардың Оңтүстік-Батыс Еуропаға өрлеуін тоқтатқан маңызды сәт. 735 26 мамыр Беде қайтыс болды. Кейін Беде «Англия тарихының әкесі» деп аталды. 750 25 қаңтар Аббасид халифатының басталуы. 1519 жылға дейін ең ұзақ созылған халифатқа айналды, ол Осман империясымен басып алынып, қосылды. 751 жылы Ұсқын Пипин Каролингтер әулетін құрды. 754 жылы Пипин Рим папасына Италияның орталық бөлігін уәде етеді. Бұл Папалық биліктің уақытша билігінің басталуы деп есептелуі мүмкін. 768 Шарль Ұлының билік етуінің басталуы. 778 ж. 15 тамыз Ронсево өткеліндегі шайқас. Ол Роланның өліміне себеп болды, оны аңызға айналдырды, рыцарьлардың үлгісіне айналды және орта ғасырлардағы рыцарьдық кодекске әсер етті. 786 14 қыркүйек Харун әл-Рашидтің Бағдаттағы халифалыққа кіруі. 793 Линдисфарнның тонауға ұшырауы. Ұлыбританияға викингтердің шабуылдары басталды. Жалпы алғанда, бұл екі ғасырдан астам уақытқа созылатын викинг дәуірінің басталуы деп саналады, ол оңтүстікке қарай Испанияға дейін және шығысқа қарай Византия империясына дейін, қазіргі Ресейге дейін жетті. 794 жылы Жапониядағы Хэйан дәуірі. Жапония тарихының соңғы классикалық кезеңі деп саналады. Қытайдың ықпалы осы дәуірде Жапонияда ең күшті болды. 795 29 шілде Оффаның өлімі. Бұл Англиядағы Мерсияның үстемдігінің аяқталуын білдіреді. 800 25 желтоқсан Шарль Ұлы Киелі Рим императоры болып жарияланды. Оның таққа отырғызылуымен Шарль Ұлының патшалығы Рим империясының құлдырауынан бері Еуропадағы ең ірі патшалық ретінде Папалық ресми түрде мойындалды. 800 Оқ-дәрі Қытайда ойлап табылды (шамамен 9 ғасырда).

Year Date Event Significance 711 Umayyad conquest of Hispania under Tarik. Will begin a period of Muslim rule in the Al Andalus (with various portions of the Iberian peninsula) until nearly the end of the Fifteenth Century. 718 Second Arab attack on Constantinople, ending in failure. The combined Byzantine–Bulgarian forces stop the Arab threat in Southeastern Europe. 726 Iconoclast movement begun in the Byzantine Empire under Leo III. This was opposed by Pope Gregory II, and an important difference between the Roman and Byzantine churches. 732 October Battle of Tours. Charles Martel halts Muslim advance. Significant moment that led to the forming of the Carolingian Empire for the Franks, and halted the advancement of the Moors in southwestern Europe. 735 26 May Death of Bede. Bede was later regarded as "the father of English history". 750 25 January Beginning of Abbasid Caliphate. Would become the longest lasting caliphate, until 1519 when conquered and annexed into the Ottoman Empire. 751 Pepin the Short founds the Carolingian dynasty. 754 Pepin promises the Pope central Italy. This is arguably the beginning of the temporal power of the Papacy. 768 Beginning of Charlemagne's reign. 778 15 August Battle of Roncevaux Pass. Caused the death of Roland, and elevated him into legend, becoming the role model for knights and influencing the code of chivalry in the Middle Ages. 786 14 September Accession of Harun al Rashid to the Caliphate in Baghdad. 793 Sack of Lindisfarne. Viking attacks on Britain begin. Generally considered the beginning of the Viking Age that would span over two centuries, and reach as far south as Hispania and as far east as the Byzantine Empire, and present day Russia. 794 Heian period in Japan. Considered to be the last classical period of History of Japan. Chinese influence was at its strongest during this era in Japan. 795 29 July Death of Offa. Marks the end of Mercian dominance in England. 800 25 December Charlemagne is crowned Holy Roman Emperor. With his crowning, Charlemagne's kingdom is officially recognized by the Papacy as the largest in Europe since the fall of the Roman Empire.800 Gunpowder is invented in China (somewhere around 9th century)

9 ғасыр

Жыл Күні Оқиға Маңызы 814 28 қаңтар Шарль Ұлының қайтысы. Бұл шамамен 30 жылдан кейін оның империясының бөлінуіне себеп болды. 820 Легендарлық викинг Рагнар Лодброктың дүниеге келуі. 820 Algebrae et Alumcabola Алгоритмі Мұхаммед ибн Мұса әл-Хорезми. 825 Элладун шайқасы. Эгберт мерсиялықтарды жеңіп, Уэссекс Англияның жетекші патшалығына айналды. 827 Мұсылмандар Сицилияға шабуыл жасайды. Византиялық Сицилияны басып алуға жасалған алғашқы әрекет, 965 жылы Византияның соңғы бекінісі түскенше жалғасты. 840 Мұсылмандар Бари және Оңтүстік Италияның көп бөлігін басып алады. 843 Верден шартымен Шарль империясы немерелері арасында бөліседі. Бұл Киелі Рим империясы мен Францияның жеке мемлекеттер ретінде құрылуына негіз салады. 843 Кеннет МакАлпин пикттер мен шотландтардың патшасы болып, Альба Корольдігін құрады. 862 Рюрик басшылығымен Ресейде викинг мемлекеті құрылды, алдымен Новгородта, содан кейін Киевте. 864 Болгарияның христиан қабылдауы. Болгария императоры Борис I 864 жылы крещениеден өтіп, Михаил деп аталды. Болгария Византия империясының ықпалына түседі. 866 Жапониядағы Фудзивара дәуірі. Хэйан дәуірінде Жапониядағы ең күшті кланға айналады. 865 Рагнар Лодброктың қайтысы. Викингтердің Ұлы әскері көтеріледі. 866 Ұлы викинг әскері Англияға келеді. Нортумбрия, Шығыс Англия және Мерсия басылып алынды. 868 Қытайда басылған ең көне кітап – Алмаз сутрасы. 871 Ұлы Альфред таққа отырып, біріккен Англияның алғашқы патшасы болады. Ол Англияны викингтерден қорғап, жаңа заңдар шығарды және діни және ғылыми қызметтердің жаңаруына ықпал етті. 872 шамасында Харольд Пәліш Норвегияның патшасы болады. 874 Исландия норвегтермен қоныстандырылады. 882 Киев Русі құрылды. Моңғол шапқыншылығына дейін төрт жарым ғасыр бойы сақталады, ең гүлденген кезеңі XI ғасырдың ортасында Ярослав Мудрый тұсында болды. 885 Кирилл мен Мефодийдің шәкірттері Болгарияға келеді. Кириллица әліпбиі жасалды; келесі онжылдықтарда ел Славян әлемінің Шығыс Православ бөлігінің мәдени және рухани орталығына айналды. 885–886 Викингтер Парижге шабуыл жасайды. 893 Император Симеон I Балқандағы Бірінші Болгария империясының билеушісі болады. Бірінші Болгария империясының алтын ғасыры (896–927). Кириллица әліпбиі Преслав және Охрид әдеби мектептерінде жасалды. 896 Арпад пен мадьярлар Паннонияда болады. 899 27 қазан Ұлы Альфредтің қайтысы. 900 шамасында Оңтүстік Майя қалалары құлайды. Бұл Майя тарихының классикалық кезеңінің аяқталуын білдіреді. Солтүстік Юкатанның Майялары гүлденуді жалғастырады.

Year Date Event Significance 814 28 January Death of Charlemagne. Would be a factor towards the splitting of his empire almost 30 years later. 820 Birth of Legendary Viking Ragnar Lodbrok 820 Algebrae et Alumcabola Algorithm Muhammad ibn Musa al Khwarizmi 825 Battle of Ellandun. Egbert defeats Mercians. Wessex becomes the leading kingdom of England. 827 Muslims invade Sicily. First encounter of attempts to conquer Byzantine Sicily, until the last Byzantine outpost was conquered in 965. 840 Muslims capture Bari and much of southern Italy. 843 Division of Charlemagne's Empire between his grandsons with the Treaty of Verdun. Sets the stage for the founding of the Holy Roman Empire and France as separate states. 843 Kenneth McAlpin becomes king of the Picts and Scots, creating the Kingdom of Alba. 862 Viking state in Russia founded under Rurik, first at Novgorod, then Kiev. 864 Christianization of Bulgaria. The emperor of Bulgaria Boris I was baptized in 864 and was named Michael. Bulgaria fall under the influence of Byzantine Empire. 866 Fujiwara period in Japan. Would become the most powerful clan during the Heian period in Japan for around three centuries. 865 Death of Ragnar Lodbrok Viking Great Army rises. 866 Viking Great Army arrives in England. Northumbria, East Anglia, and Mercia were overwhelmed. 868 Earliest known printed book Diamond Sutra in China with a date. 871 Alfred the Great assumes the throne, the first king of a united England. He defended England from Viking invaders, formed new laws and fostered a rebirth of religious and scholarly activities. c. 872 Harold Fairhair becomes King of Norway. 874 Iceland is settled by Norsemen. 882 Kievan Rus' is established. Would be sustained until the Mongol invasion of Rus' over four and a half centuries, despite peaking during the middle 11th century during the reign of Yaroslav the Wise. 885 Arrival of the disciples of Saints Cyril and Methodius in Bulgaria Creation of the Cyrillic script; in the following decades the country became the cultural and spiritual centre of the whole Eastern Orthodox part of the Slavic World. 885–886 Vikings attack Paris. 893 Emperor Simeon I becomes ruler of the First Bulgarian Empire in the Balkans. Golden age of the First Bulgarian Empire (896–927). The Cyrillic alphabet was developed in the Preslav Literary School and Ohrid Literary School. 896 Arpad and the Magyars are present in Pannonia. 899 27 October Death of Alfred the Great. c. 900Lowland Maya cities in the south collapse. Signifies the end of the Classic Period of Maya history. The Maya in northern Yucatán continue to thrive.

10 ғасыр

Жыл Дата Оқиға Маңызы 907 Тан әулеті император Айдың биліктен қуылуымен аяқталады. Қытайда Бес әулет және Он патшалық кезеңі басталады. 910 Англия королі Эдуард Ескі, король Альфредтің ұлы, Теттенхолл шайқасында Нортумбриялық викингтерді жеңіп, Хамбер өзенінен оңтүстікке викингтердің енуіне тосқаузал жасайды. 910 Овернь графы Вильгельм I Клуни аббаттығын құрады. Клуни Батыс монахтығының мойындалған көшбасшысы болды. Аббаттықтың құрылуымен Клюни реформалары басталды. 911 Викинг Ролло және оның тайпасы қазіргі Нормандияға Сен-Клер-сюр-Эпте шарты бойынша қоныстанды, Нормандия герцогтығын құрды. 913 Шри Кесари Вармадева Валидуипада (Бали) билік құрды. 917 Анхиалус шайқасы. Ұлы Симеон I византиялықтарды жеңді. Болгар билеушілерінің императорлық титулын мойындау. 919 Саксония герцогы Генрих Құсшы неміс королі сайланды. Оттон әулетінің алғашқы патшасы. Генрих I ортағасырлық неміс мемлекетінің негізін қалаушы және алғашқы патшасы саналады. 925 Хорватияның алғашқы королі (rex Croatorum), Трпимирович әулетінен Томислав (910–928) тәж киді. Томислав Далмация және Паннония хорваттарын біртұтас корольдікке біріктіріп, үлкен мемлекет құрды. 927 Ұлы Этельстан Англия Корольдігін құру үшін Уэссекс, Суссекс, Эссекс, Кент, Шығыс Англия, Мерсия және Нортумбрия англосаксон елдерін біріктірді. 927 Теофан Континуатустың (Теофан жылнамасын жалғастырушы) мәліметінше, Хорватияның Томиславы Босния таулы аймағындағы шайқаста герцог Алогоботур басқарған Болгар патшасы Симеон I әскерін жеңді. Болгарияның батысқа қарай кеңеюі тоқтатылды. 927 Ұлы Симеон I қайтыс болды. Болгар патриархатының, Еуропадағы алғашқы тәуелсіз Ұлттық шіркеуінің мойындалуы. 929 Аль-Андалуста (Иберия түбегінің бөлігі) Умаяд әулетінің Абд ар-Рахман III халифа, яки ислам әлемінің билеушісі атағын алды. Кордова халифатының басталуы (929–1031). 936 Ван Гон Кореяның Кейінгі Үш Патшалығын біріктірді. 938 Нго Куйен Бах Данг шайқасында қытайлық Оңтүстік Хан әскерін жеңді. Бұл оқиға 1000 жылдық қытай отаршылдығынан кейін Вьетнамның тәуелсіздігін білдірді. 955 Лехфельд шайқасы. Генрих Құсшының ұлы Ұлы Отто мажарларды жеңді. Бұл мажарлардың Орталық Еуропаға енуіне кедергі келтірген маңызды оқиға. 960 Миешко I Полан герцогы болды. Польшаның алғашқы тарихи билеушісі және Польша мемлекетінің негізін қалаушы. 960 Сун әулеті Тайдзу императорының Бес әулеттің соңғысы – Таң Жоудан тақты тартып алуынан кейін басталды. Сун билігінің 319 жылдық кезеңі (Солтүстік және Оңтүстік біріктірілген) басталды. 962 Ұлы Отто Киелі Рим императоры болып таж киді. 40 жылдан кейін алғаш рет Киелі Рим императоры атанды. 963–964 Отто папа Иоанн XII-ні құлатып, оның орнына папа Лев VIII келді. Рим азаматтары императордың келісімінсіз тағы бір папа сайлауға уәде берді. 965–967 Польшаның Миешко I және оның сарайы христиан дінін қабылдады, ол ұлттық дінге айналды. 969 Иоанн I Цимискес және Никефор II өлім жазасына кесілді. Рум сұлтандары жарияланды. 976 Иоанн I Цимискес қайтыс болды; Василий II (оның әріптес императоры) толық билікке ие болды. Василий II тұсында Юстиниан I-ден кейінгі Шығыс империясының билігінің шыңына жетті. 978 Әл-Мансур ибн Әби Әмір мұсылмандық Аль-Андалустың іс жүзіндегі билеушісі болды. "Альманзор" тұсында мавр Ибериясының билігінің шыңы. 981 Василий II ("Болгар қырғыншысы") Болгарияны түпкілікті жаулап алуды бастады. Бірінші Болгар империясы толық бағындырылды. 985 Исландиядан қуылған Эрик Қызыл Гренландияның скандинавиялық отарлауын бастады. 987 Хью Капеттің француз тағына отыруы. Капеция әулетінің басталуы. 988 Киевтің Владимир I христиан дінін қабылдады, ол ұлттық дінге айналды. 989 "Құдайдың тыныштығы және бітімгершілігі" құрылды. Католик шіркеуінің жеке соғысты шектеу үшін рухани құралдарды қолданған алғашқы қозғалысы және ортағасырлық Еуропадағы қоғамды зорлықсыз жолмен басқаруға бағытталған алғашқы қозғалысы.

Year Date Event Significance 907 Tang Dynasty ends with Emperor Ai deposed. The Five Dynasties and Ten Kingdoms period in China commences. 910 King Edward the Elder of England, son of King Alfred, defeats the Northumbrian Vikings at the Battle of Tettenhall. Vikings never raid south of the River Humber again. 910 Cluny Abbey is founded by William I, Count of Auvergne. Cluny goes on to become the acknowledged leader of Western Monasticism. Cluniac Reforms initiated with the abbey's founding. 911 The Viking Rollo and his tribe settle in what is now Normandy by the terms of the Treaty of Saint Clair sur Epte, founding the Duchy of Normandy. 913 Sri Kesari Warmadewa reigned in Walidwipa (Bali) 917 Battle of Anchialus. Simeon I the Great defeats the Byzantines. Recognition of the Imperial Title of the Bulgarian rulers. 919 Henry the Fowler, Duke of Saxony elected German King. First king of the Ottonian Dynasty. Henry I considered the founder and first king of the medieval German state. 925 The first King of Croatia (rex Croatorum), Tomislav (910–928) of the Trpimirović dynasty was crowned. Tomislav united Croats of Dalmatia and Pannonia into a single Kingdom, and created a sizeable state. 927 King Aethelstan the Glorious unites the heptarchy of The Anglo Saxon nations of Wessex, Sussex, Essex, Kent, East Anglia, Mercia and Northumbria founding the Kingdom of England. 927 According to Theophanes Continuatus (The Continuer of Theophanes's Chronicle) – Tomislav of Croatia defeated Bulgarian army of Tsar Simeon I under Duke Alogobotur, in battle of the Bosnian Highlands. Bulgarian expansion to the west was stopped. 927 Death of Simeon I the Great. Recognition of the Bulgarian Patriarchate, the first independent National Church in Europe. 929 Abd ar Rahman III of the Umayyad dynasty in al Andalus (part of the Iberian peninsula) takes the title of Caliph or ruler of the Islamic world. Beginning of the Caliphate of Córdoba (929–1031). 936 Wang Geon unified Later Three Kingdoms of Korea. 938Ngo Quyen won the battle of Bach Dang against the Chinese Southern Han army. This event marked the independence of Vietnam after 1000 years under the Chinese colony. 955 Battle of Lechfeld. Otto the Great, son of Henry the Fowler, defeats the Magyars. This is the defining event that prevents the Hungarians from entering Central Europe. c. 960 Mieszko I becomes duke of Polans. First historical ruler of Poland and de facto founder of the Polish State. 960 Song Dynasty begins after Emperor of Taizu usurps the throne from the Later Zhou, last of the Five Dynasties. A 319 year period of Song rule (Northern & Southern combined) goes underway. 962 Otto the Great crowned the Holy Roman Emperor. First to be crowned Holy Roman Emperor in nearly 40 years. 963–964 Otto deposes Pope John XII who is replaced with Pope Leo VIII. Citizens of Rome promise not to elect another Pope without Imperial approval. 965–967 Mieszko I of Poland and his court embrace Christianity, which becomes the national religion. 969 John I Tzimiskes and Nikephoros II are executed. Sultane of Rums are proclaimed. 976 Death of John I Tzimiskes; Basil II (his co emperor) takes sole power. Under Basil II zenith of the power of Eastern Empire after Justinian I. 978 Al Mansur Ibn Abi Aamir becomes de facto ruler of Muslim Al Andalus. Peak of power of Moorish Iberia under "Almanzor". 981 Basil II (called "Bulgar Slayer") begins final conquest of Bulgaria. Complete subjugation of the First Bulgarian Empire. 985 Eric the Red, exiled from Iceland, begins Scandinavian colonization of Greenland. 987 Succession of Hugh Capet to the French Throne. Beginning of Capetian Dynasty. 988 Volodymyr I of Kiev embraces Christianity, which becomes national religion. 989 Peace and Truce of God formed. The first movement of the Catholic Church using spiritual means to limit private war, and the first movement in medieval Europe to control society through non violent means.

ХІ ғасыр

Жыл Дата Оқиға Маңызы ш. 1001 Ләйф Эриксон қазіргі Канададағы Л’Анс-о-Медоус жерінде қыс айларын өткізуге тиіс. Эриксон – Американы зерттеу кезінде Америкаға қоныс аударған алғашқы еуропалық. 1016 Ұлы Кнут Эдмунд Айронсайдтың қайтысынан кейін Англия тағына отырады, онымен бірге Англия тағын бөліскен болатын. Даниялықтар келесі 26 жыл бойы Англия патшалары болып билік етеді, содан кейін Нормандық жаулап алуға дейін англосаксондықтардың соңғы көтерілісі болады. 1018 Византиялықтар Василий II басшылығымен 50 жылдық күрестен кейін Болгарияны жаулап алады. Болгарияны византиялықтардың жаулап алуы аяқталады. 1021 Мурасаки Шикибу жазған «Генджи туралы әңгіме» осы мерзімге дейін аяқталады. Оны кейде әлемдегі алғашқы роман, ең заманауи роман, алғашқы психологиялық роман немесе әлі күнге дейін классика саналатын алғашқы роман деп атайды. 1025 «Медицина каноны» жазылады. Парсы ғалымы Авиценна 18 ғасырға дейінгі Еуропадағы медициналық оқулықтар стандартын белгілейді. 1037 Ұлы Сәлжұқ империясын Туғрыл Бег құрады. Ол алғашқы екі крест жорығы кезінде маңызды күшке айналады және келесі ғасырда Византия империясының қарсыласы болады. 1049 Папа Лев IX папалық таққа отырады. Лев IX Константинополь патриархы Михаил Церуларийді (ол да Левті анафемаға ұшыратқан) анафемаға ұшыратқан папа, бұл Ұлы Скизмаға себеп болды. 1050 Астролябия, ежелгі навигация құралы, алғаш рет Еуропада қолданылады. Теңіз саяхатшыларының, жорамалшылардың, астрономдардың ертедегі құралы. 1050 Вестминстер аббаттығы салынады. Англиядағы маңызды діни ғимарат және ағылшын монархтарының жерленген орны. 1054 Шығыс-Батыс Скизмасы шіркеуді Батыс католицизмі мен Шығыс православиесіне бөледі. Орта ғасырлар бойы католик және православие шіркеулері арасындағы шиеленіс әр түрлі болады. 1066 Нормандия герцогы Жеңімпаз Вильгельм Англияға басып кіреді және Гастингс шайқасынан кейін король болады. Англиядағы англосаксондық биліктің аяқталуы және Норман әулетінің басталуы. 1067 Папа Григорий VII папалық таққа көтеріледі. Шіркеу реформасының кезеңі басталады. 1071 Сәлжұқтардың Алп Арслан басшылығымен Византия армиясын Манзикертте жеңіске жетеді. Нормандар Оңтүстік Италиядағы Византияның соңғы иелігі Бариді басып алады. Кіші Азиядағы Византия билігінің аяқталуының басталуы. 1075 Dictatus Papae, онда Папа Григорий VII папаның билігін анықтайды. Грегориандық реформаның шыңы және инвеституралық даудың маңызды факторы. 1077 Киелі Рим императоры Генрих IV Каноссаға барады, онда қарда бос аяқпен тұрып, пападан жасаған қылмыстары үшін кешірім сұрайды және инвеституралық дауды жеңілгенін мойындайды. Бұл папалық биліктің Еуропа мемлекет басшыларына тағы 450 жылға орнатуына көмектеседі. 1077 Лондон мұнарасының құрылысы басталады. Лондон мұнарасы Ұлыбритания империясының ең мықты бекінісі болды. 1086 Жеңімпаз Вильгельмнің тапсырысымен жаңа иеліктерін бағалау мақсатында жер мен мүліктің толық тізімі Domesday Book құрастырылады. Бұл Рим дәуірінен бергі алғашқы мұндай әрекет. 1088 Болонья университеті құрылады. Қазіргі уақытта Еуропадағы ең көне университет. 1095 Папа Урбан Киелі жерді басып алу және Сәлжұқ түркілерін Византия империясынан Алексий I Комненнен ығыстыру үшін крест жорықтарын жариялайды. Бұл 9 маңызды крест жорығының біріншісі және 13 ғасырдың соңына дейін жалғасқан көптеген басқа крест жорықтарының басталуы. 1098 Цистерциандық орден құрылады. Бұл Қасиетті Бенедикт ережесін сақтауға оралу болды. 1099 Бірінші крест жорығы. Папа Урбан II-нің шақыруымен Иерусалим мұсылмандардан қайтарып алынады. Бұл Иерусалим Корольдігінің құрылуына әкеледі, ол шамамен екі ғасырға созылады; қасиетті жерге крест жорықтары дәуірінде.

Year Date Event Significance c. 1001 Leif Erikson is to settle during the winter in present day Canada at L'Anse aux Meadows. Ericson is to be the first European to settle in the Americas during the Norse exploration of the Americas. 1016 Canute the Great becomes King of England after the death of Edmund Ironside, with whom he shared the English throne. Danes become kings of England for the next 26 years before the last rise of the Anglo Saxons before the Norman Conquest. 1018 The Byzantines under Basil II conquer Bulgaria after a bitter 50 years struggle. Concludes the Byzantine conquest of Bulgaria. 1021 The Tale of Genji, written by Murasaki Shikibu, is completed sometime before this date. It is sometimes called the world's first novel, the first modern novel, the first psychological novel or the first novel still to be considered a classic. 1025 The Canon of Medicine is written. Persian polymath Avicenna set the standard for medical textbooks through 18th century Europe. 1037 The Great Seljuk Empire is founded by Tughril Beg. Would be a major force during the first two Crusades, and an antagonist to the Byzantine Empire over the next century. 1049 Pope Leo IX ascends to the papal throne. Leo IX was the pope that excommunicated Patriarch of Constantinople, Michael Cerularius (who also excommunicated Leo), which caused the Great Schism. 1050 The astrolabe, an ancient tool of navigation, is first used in Europe. Early tool of marine navigators, astrologers, astronomers. 1050 Westminster Abbey is built. Notable religious building in England and a burial site for English monarchs. 1054 The East West Schism which divided the church into Western Catholicism and Eastern Orthodoxy. Tensions will vary between the Catholic and Orthodox churches throughout the Middle Ages. 1066 William the Conqueror, Duke of Normandy, invades England and becomes King after the Battle of Hastings. End of Anglo Saxon rule in England and start of Norman lineage. 1067 Pope Gregory VII elevated to the papal throne. This begins a period of church reform. 1071 The Seljuks under Alp Arslan defeat the Byzantine army at Manzikert. The Normans capture Bari, the last Byzantine possession in southern Italy. Beginning of the end of Byzantine rule in Asia Minor. 1075 Dictatus Papae in which Pope Gregory VII defines the powers of the pope. Peak of the Gregorian Reform, and an immense factor in the Investiture Controversy. 1077 Holy Roman Emperor Henry IV walks to Canossa where he stands barefoot in the snow to beg forgiveness of the Pope for his offences, and admitting defeat in the Investiture Controversy. This helps establish Papal rule over European heads of state for another 450 years. 1077 The Construction of the Tower of London begins. The tower of London was the ultimate keep of the British Empire. 1086 The compilation of the Domesday Book, a great land and property survey commissioned by William the Conqueror to assess his new possessions. This is the first such undertaking since Roman times. 1088 University of Bologna is formed. Currently the oldest university in Europe. 1095 Pope Urban issues the Crusades to capture the Holy Land, and to repel the Seljuk Turks from the Byzantine Empire from Alexios I Komnenos. This would be the first of 9 Major Crusades, and a number of other crusades that would spread into the late 13th century. 1098 The Cistercian Order is founded. Was a return to the original observance of the Rule of St. Benedict. 1099 First Crusade. Jerusalem is re taken from the Muslims on the urging of Pope Urban II. This would lead to the beginning of the Kingdom of Jerusalem, which would last for nearly two centuries; within the era of the Crusades to the Holy Land.

12 ғасыр

Жыл Күні Оқиға Маңызы 1100 Араб медицинасының ұлы шеберлерінің латын тіліне аударылуы: Рази, Исақ ибн Имран, ибн Сүлеймен және ибн әл-Жаззар. Аударған – Константин африкалық. 1102 Хорватия Корольдігі мен Венгрия Корольдігі екі корольдіктің жеке одағын құрды, олар венгр корольінің билігінде бірікті. Одақ шарты Пакта Конвента арқылы жасалды, оның арқасында жеке хорват мемлекеттілігінің институттары Сабор (хорват дворяндарының жиналысы) және бан (вице-король) арқылы сақталды. Сонымен қатар, хорват дворяндары өздерінің жерлерін және титулдарын сақтап қалды. Орта ғасырлық Венгрия мен Хорватия 1526 жылға дейін жеке одақ арқылы одақтас болды. Дегенмен, венгр-хорват мемлекеті 20 ғасырдың басына дейін және Трианон келісімі күшіне енгенге дейін сақталды. 1102 Вестминстер синодтары. Симонияның тоқтатылуы, дін қызметкерлерінің некелері, Ансельм Кентерберийлік бойынша құлдыққа тыйым салу. 1106 28 қыркүйек Англияның Генрих I Нормандия герцогы Роберт Куртозды Тинчебрай шайқасында жеңіп, оны Девизес қамалына қамап қойды; Эдгар Ателинг пен Уильям Клито да тұтқынға алынды. Бұл жеңіс Англия мен Францияда күшейіп келе жатқан Капетия әулеті арасындағы болашақ күресті анықтады. 1107 Генрих патшаның қарындасы Адела ұсынған 1107 жылғы келісім арқылы Англиядағы инвеститура күресі аяқталды. Бұл келісім Англия монархиясы мен католик шіркеуі арасындағы шиеленістің бірін жойды. 1109 Накло шайқасында Болеслав III Вирмут помераниялықтарды жеңді. Польшаның теңізге шығу мүмкіндігі қайта қалпына келтірілді. 1109 24 тамыз Хундсфельд шайқасында Болеслав III Вирмут император Генрих V-ті жеңді. Германияның Еуропаның орталығына қарай экспансиясы тоқтатылды. 1116 Византия армиясы Филомелион шайқасында түріктерді жеңді. Түріктер Анатолияның барлық жағалауын және оның батыс бөлігін тастап кетті. 1117 Оксфорд университеті құрылды. Бұл Ұлыбританиядағы ең көне университет. 1118 Иерусалимді және қалаға сапар шегіп бара жатқан еуропалық паломниктерді қорғау үшін Темплер ордені құрылды. Крест жорықтары кезінде ең танымал және ықпалды әскери орденге айналды. 1121 25 желтоқсан Әулие Норберт және 29 серігі салтанатты түрде ант берді, бұл Премонстрат орденінің басталуын білдірді. Бұл орден Киелі Рим империясының шығысындағы славяндарға, вендтерге ізгі хабарды таратуда маңызды рөл атқарды. 1122 23 қыркүйек Император Генрих V мен Папа Калист II арасында Вормс конкордаты жасалды. Бұл конкордат инвеститура күресін аяқтады, бірақ император мен папа арасындағы ащы бәсекелестік сақталды. 1123 18 наурыз – 27 наурыз Бірінші Латеран кеңесі Вормс конкордатын бекітті. 1125 Лотар Суплинбург, Саксония герцогы, ең жақын мұрагер Фридрих Швабскийдің орнына Киелі Рим императоры болып сайланды. Бұл сайлау Гюльфтер мен Гибеллиндер арасындағы ұлы күрес басталды. 1125–1127 Жинканг оқиғасы. Юрчен әскерлері Кайфэнді басып алды, осымен Қытайдағы Солтүстік Сун әулеті құлады; Сун оңтүстікке жылжып, Линьаньды жаңа астана етті. 1130 25 желтоқсан Роджер II Сицилия королі атанды, оған корольдік атақ Папа Анаклет II берді. Бұл таққа отыру Сицилия Корольдігінің және нормандық патшалардың Жерорта теңізіндегі империясының басталуын білдірді, ол Киелі Рим империясымен, Папалықпен және Византия империясымен күресе алды. 1135 Англияда Анархия басталды. Бұл Стефан мен Матильданың жақтастары арасындағы 19 жылдық үкіметтік тартыс пен Азамат соғысының басталуын білдіреді, ол Матильданың ұлы Генрих II-нің таққа отыруымен және Плантагенет әулетінің басталуымен аяқталады. 1139 сәуір Екінші Латеран кеңесі дін қызметкерлерінің некелерін жарамсыз деп жариялады, дін қызметкерлерінің киімін реттеді және дін қызметкерлеріне шабуыл жасағандарды экскоммуникациялау арқылы жазалады. Грегорий VII бірнеше онжылдық бұрын күшпен науқандаған негізгі реформаларды жүзеге асырды. 1140 Gratian Decretum 1144 Сент-Денис базиликасының қайта құрылысы, Сугер 1147–1149 Екінші крест жорығы Бірінші крест жорығында құрылған алғашқы кресттік мемлекеттердің бірі Эдессаның құлауына жауап ретінде жасалды. Бұл жалпы сәтсіздікке ұшырады. Бұл еуропалық патшалар басқарған алғашқы крест жорығы болды. 1150 Барселона графы Рамон Беренгер IV Арагон патшайымы Петрониллаға үйленді. Олар 1137 жылы келісім шарттарына қол қойған. Бұл неке Арагон Корольдігіне Жерорта теңізіне қол жеткізуге мүмкіндік берді, бұл Жерорта теңізінің көп бөлігін бақылауға мүмкіндік беретін қуатты корольдік құрды. 1150 Париж университетінің құрылуы. 1152 Келс-Меллифонт синоды Ирландияның қазіргі епархиялық жүйесін (кейінгі өзгерістермен) құрды және Арманың басымдығын мойындады. Бұл синод Ирландия шіркеуін еуропалық католицизмнің негізгі ағымына енгізді. 1154 Ортақ құқық, Генрих II 1158 Ганза одағы құрылды. Бұл Солтүстік және Орталық Еуропа үшін сауда мен экономикалық дамудың жаңа кезеңін білдірді. 1163 Нотр-Дам де Пари соборының құрылысының алғашқы тасы салынды. Орта ғасырлардың ең танымал готикалық соборларының бірі. 1166 Стефан Неманя серб жерлерін біріктіріп, Орта ғасырлық Сербия мемлекетін құрды. Бұл Сербияның өркендеуінің басталуын білдірді, ол келесі үш жүз жыл бойы Балқан аймағына үстемдік ететін еді. Осы сәтте Сербияның одақтастары Венгрия Корольдігі мен Венеция Республикасы болды. 1171 Англияның Генрих II Ирландияға өзінің үстемдігін орнату үшін келіп, Кашел синоды оның билігін мойындады. Оның келуімен Генрих Ирландияға ағылшын талаптарын және оккупациясын бастады, ол жеті жарым ғасырға созылды. 1174 7/12 Шотландияның I Вильгельм Айнвик шайқасында ағылшындар тарапынан тұтқынға алынып, Йоркта ағылшын тәжінде феодалдық тәуелділікті қабылдады. Бұл Англияның Шотландияны біртіндеп басып алуының бастамасы болды. 1175 Хонен Шёнин (Генку) Жодо шү (Таза жер) буддизм мектебін құрды. Бұл оқиға Жапондағы буддист секталық қозғалысының басталуын білдірді. 1176 5/29 Легнано шайқасында Фридрих Барбароссаның кавалериясы Ломбардия лигасының жұмыскерлерімен жеңіліске ұшырады. Бұл кавалерияны жұмыскерлердің жеңгенінің алғашқы ірі жағдайы, бұл буржуазияның жаңа рөлін білдірді. 1175 Латын тіліне аудару, Жерард Кремонский 1179 Шіркеу мектептері, Үшінші Латеран кеңесі 1179 наурыз Үшінші Латеран кеңесі тек кардиналдарға ғана папа сайлаушыларын шектеді, симонияны айыптады және отыз жасқа толмаған адамдарды епископтыққа тағайындауға тыйым салды. 1183 Фридрих Барбаросса, папа және Ломбардиялық қалалар арасындағы соңғы Констанц бейбіт шарты қол қойылды. Шартының әртүрлі баптары империяның бірлігін жойды және Германия мен Италия жеке даму жолына түсті. 1183 Тайра кланы Минамото Ёсинакадан қашып, Кётодан қуылды. Одан кейін екі жылдық қақтығыс Дано-Ура шайқасында аяқталады (1185). 1184 қараша Папа Луций III Ad Abolendam паптық бұйрығын шығарды. Бұл бұйрық орта ғасырлық инквизиция ұйымдастырылды. 1185 Желдегіштер алғаш рет тіркелді. 1185 Асен мен Петрдің көтерілісі. Болгар империясының қайта құрылуы. 1185 Дано-Ура шайқасында Минамото Ёсицунэ Тайра кланын жойды. Тайраның жойылуы Минамотоны Жапонияның нақты билеушісі етіп, алғашқы феодалдық билік кезеңінің басталуын білдірді, ол Камакура кезеңі деп белгіленді. 1186 27 қаңтар Болашақ император Генрих VI Сицилия тағының мұрагері Констанцияға үйленді. Бұл неке Гюльфтер/Гибеллиндер күресінің ошағын Сицилияға көшірді және Гогенштауфен үйінің құлауын білдірді. 1187 Саладин Иерусалимді қайта басып алды. Үшінші крест жорығына себеп болды. 1188 Гланвилдің трактаты, Оксфорд университеті 1189 6 шілде Ричард I Англия тағына көтерілді. Оның еуропалық жорыстарын қаржыландыру үшін салған ауыр салықтары барондық пен халықтың тәжге қарсылығын тудырды, бірақ оның болмауы ағылшындардың саяси дамуына...

Year Date Event Significance 1100 Latin translation of the great masters of Arabic medicine: Rhazes, Ishaq Ibn Imran, Ibn Suleiman, and Ibn al Jazzar. Translated by Constantine the African. 1102 Kingdom of Croatia and Kingdom of Hungary formed a personal union of two kingdoms united under the Hungarian king. The act of union was deal with Pacta conventa, by which institutions of separate Croatian statehood were maintained through the Sabor (an assembly of Croatian nobles) and the ban (viceroy). In addition, the Croatian nobles retained their lands and titles. Medieval Hungary and Croatia were (in terms of public international law) allied by means of personal union until 1526. Although, Hungarian Croatian state existed until the beginning of the 20th century and the Treaty of Trianon. 1102 Synods of Westminster. End of simony, clerical marriages, slavery under Anselm of Canterbury 1106 28 September Henry I of England defeats his older brother Robert Curthose, duke of Normandy, at the Battle of Tinchebrai, and imprisons him in Devizes castle; Edgar Atheling and William Clito are also taken prisoner. This victory made a later struggle between England and the rising Capetian power in France inevitable. 1107 Through the Compromise of 1107, suggested by Adela, the sister of King Henry, the Investiture Struggle in England is ended. This compromise removed one of the points of friction between the English monarchy and the Catholic Church. 1109 In the Battle of Naklo, Boleslaus III Wrymouth defeats the Pomeranians. Polish access to the sea is re established. 1109 24 August In the Battle of Hundsfeld, Boleslaus III Wrymouth defeats Emperor Henry V. German expansion to the centre of Europe is stopped. 1116 The Byzantine army defeats the Turks at Philomelion. The Turks abandon the entire coastal area of Anatolia and all of western Anatolia 1117 The University of Oxford is founded. It is the oldest university in the United Kingdom. 1118 The Knights Templar are founded to protect Jerusalem and European pilgrims on their journey to the city. Becomes the most recognizable, and impactful military orders during the Crusades. 1121 25 December St. Norbert and 29 companions make their solemn vows marking the beginning of the Premonstratensian Order. This order played a significant role in evangelizing the Slavs, the Wends, to the east of the Holy Roman Empire. 1122 23 September The Concordat of Worms was drawn up between Emperor Henry V and Pope Calixtus II. This concordat ended the investiture struggle, but bitter rivalry between emperor and pope remained. 1123 18 March 27 March The First Lateran Council followed and confirmed the Concordat of Worms. 1125 Lothair of Supplinburg, duke of Saxony, is elected Holy Roman Emperor instead of the nearest heir, Frederick of Swabia. This election marks the beginning of the great struggle between the Guelfs and the Ghibellines. 1125–1127 Jingkang Incident. The Jurchen soldiers sack Kaifeng, bringing an end to the Northern Song Dynasty in China; the Song moves further south and makes Lin'an their new capital. 1130 25 December Roger II is crowned King of Sicily, a Royal title given him by the Antipope Anacletus II. This coronation marks the beginning of the Kingdom of Sicily and its Mediterranean empire under the Norman kings, which was able to take on the Holy Roman Empire, the Papacy, and the Byzantine Empire. 1135 The Anarchy begins in England. This will mark a 19 year period of Government strife and Civil War between the supporters of Stephen and Matilda, and end with the crowning of Matilda's son, Henry II, and beginning the Plantagenet dynasty. 1139 April The Second Lateran Council declared clerical marriages invalid, regulated clerical dress, and punished attacks on clerics by excommunication. Enforces the major reforms that Gregory VII began to heavily campaign for several decades earlier. 1140 Decretum Gratian 1144 Rebuild of Basilica of Saint Denis Suger 1147–1149 The Second Crusade was in retaliation for the fall of Edessa, one of the first Crusader States founded in the First Crusade. It was an overall failure. This was the first Crusade to have been led by European kings. 1150 Ramon Berenguer IV, Count of Barcelona, married Queen Petronilla of Aragon. They had been betrothed in 1137. This marriage gave the Kingdom of Aragon access to the Mediterranean Sea, creating a powerful kingdom which expanded to control many of the Mediterranean lands. 1150 Founding of the University of Paris 1152 The Synod of Kells Mellifont established the present diocesan system of Ireland (with later modifications) and recognized the primacy of Armagh. This synod marks the inclusion of the Irish Church into mainstream European Catholicism. 1154 Common Law Henry II 1158 The Hanseatic League is founded. This marks a new period of trade and economic development for northern and central Europe. 1163 The first cornerstone is laid for the construction of Notre Dame de Paris. One of the most famous Gothic cathedrals of the Middle Ages 1166 Stefan Nemanja united Serbian territories, establishing the Medieval Serbian state. This marks the rise of Serbia which will dominate the Balkans for the next three hundred years. Allies of Serbia at this moment become the Hungarian Kingdom and the Republic of Venice. 1171 King Henry II of England lands in Ireland to assert his supremacy and the Synod of Cashel acknowledges his sovereignty. With his landing, Henry begins the English claim to and occupation of Ireland which would last some seven and a half centuries. 1174 7/12 King William I of Scotland, captured in the Battle of Alnwick by the English, accepts the feudal lordship of the English crown and does ceremonial allegiance at York. This is the beginning of the gradual acquisition of Scotland by the English. 1175 Hōnen Shōnin (Genkū) founds the Jōdo shū (Pure Land) sect of Buddhism. This event marks the beginning of the Buddhist sectarian movement in Japan. 1176 5/29 At the Battle of Legnano, the cavalry of Frederick Barbarossa is defeated by the infantry of the Lombard League. This is the first major defeat of cavalry by infantry, signaling the new role of the bourgeoisie. 1175 Latin translation Gerard of Cremona 1179 church schools Third Council of the Lateran 1179 March The Third Lateran Council limits papal electees to the cardinals alone, condemns simony, and forbids the promotion of anyone to the episcopate before the age of thirty. 1183 The final Peace of Constance between Frederick Barbarossa, the pope, and the Lombard towns is signed. The various articles of the treaty destroyed the unity of the Empire and Germany and Italy underwent separate developments. 1183 The Taira clan are driven out of Kyōto by Minamoto Yoshinaka. The two year conflict which follows ends at the Battle of Dan no Ura (1185). 1184 November Pope Lucius III issues the papal bull Ad Abolendam. This bull set up the organization of the medieval inquisitions. 1185 Windmills are first recorded. 1185 Uprising of Asen and Peter. The reestablishment of the Bulgarian Empire. 1185 At the Battle of Dan no Ura, Minamoto Yoshitsune annihilates the Taira clan. The elimination of the Taira leaves the Minamoto the virtual rulers of Japan and marks the beginning of the first period of feudal rule known as the Kamakura Period. 1186 1/27 The future emperor Henry VI marries Constance of Sicily, heiress to the Sicilian throne. This marriage shifts the focus of the Guelphs/Ghibelline struggle to Sicily and marks the ruin of the House of Hohenstaufen. 1187 Saladin recaptures Jerusalem. Would lead to the Third Crusade. 1188 Tractatus of Glanvil Oxford University 1189 July 6 Richard I ascends the throne of England. His heavy taxation to finance his European ventures created an antipathy of barons and people toward the crown, but his being absent enabled the English to advance in their political development. 1189 November 11 William II of Sicily died and was succeeded by Tancred of Sicily instead of Constance. A result to the displeasure of Constance and her husband Henry that would lead to expeditions in 1191 and 1194. 1189–1192 The Third Crusade follows upon Saladin's uniting the Muslim world and recapturing Jerusalem. Despite managing to win several major battles, the Crusaders did not recapture Jerusalem. 1191 May to August New Emperor Henry VI sets an expedition to conquer Kingdom of Sicily however fails and Empress Constance is captured. In 1192 Margaritus of Brindisi was created the first Count of Malta for capturing the empress; in the same year Pope Celestine III forced Tancred to release the empress. 1192 Minamoto no Yoritomo is appointed Sei i Taishōgun, or shōgun for short. He is the first of a long line of military dictators to bear this title. The institution would last until 1913. 1193 Muhammad bin Bakhtiyar Khilji sack and burn the university at Nalanda. This is the beginning of the decline of Buddhism in India. 1193 The first known merchant guild. 1195 Battle of Alarcos The Almohad Caliphate decisively defeat the Kingdom of Castile. The Almohads pushed Christians to the north and established themselves as the supreme power in Al Andalus 1199 Europeans first use compasses.

13 ғасыр

Жыл Күні Оқиғаның маңызы 1202 Төртінші крест жорығы Венециямен бәсекелесетін Хорватияның Задар қаласын тонады. Венециялық мердігерлерге төлеуге жеткілікті қаражат таба алмағандықтан, крестшілер Рим папасы Иннокентий III-нің мұндай әрекетті тыйым салған және қауымнан шығарыламын деп қорқытқан хаттарына қарамастан, қаланы тонауға келісті. Зараны қоршау - бұл алғашқы ірі крест жорығы және католиктік крестшілердің католиктік қалаға қарсы жасаған алғашқы шабуылы. 1202 1 тамыз Миребо шайқасы. Англияның Жохан Артур I Бретаньді және Элеонора, Бретаньнің сұлу қызын, Артурдың әпкесін тұтқынға алады. 1203 жылы Артур жоғалып, Элеонора 1241 жылы қайтыс болғанға дейін түрмеде отырды. 1204 Төртінші крест жорығы кезінде Константинопольді тонау. Византия империясының құлдырауының басталуы деп саналады. 1205 Адрианополь шайқасы. Император Калоянның басшылығымен болгарлар Балдуинді жеңеді. Латын империясының құлдырауының басталуы. 1206 Шыңғыс хан монғолдар қағаны болып сайланды және монғол империясы құрылды. Моңғолдар Еуразияның көп бөлігін басып алып, бұрынғы саяси шекараларын өзгертті. 1208 Папа Иннокентий III Альбигендік крест жорығын шақырады, бұл катарлар ұстанып жүрген христиан дінінің бәсекелес түрін жоюға тырысады. 1209 Кембридж университеті құрылды. 1209 Францискан орденінің құрылуы. Рим-католик шіркеуіндегі маңызды ордендердің бірі, Ассиздік әулие Франциск құрған. 1212 Испания христиандары Лас-Навас-де-Толоса шайқасынан кейін ұзақ Реконкиста науқандарында маврларды жеңуге қол жеткізді. 1238 жылы мұсылмандардың бақылауында тек Гранада әмірлігінің оңтүстігіндегі шағын аймақ қалды. 1214 27 маусым Бувин шайқасы. Англия королі Джон өздерінің континенттік жерлерін қайтарып алу мақсатынан бас тартты. 1215 15 маусым Англия королі Джон Магна-Картаға қол қояды. Бұл ортағасырлық билеушілердің өз билігінің шектелуін мойындауға мәжбүр болған алғашқы оқиғаларының бірі. 1215 Төртінші Латеран кеңесі. Ол транссубстанциация, папалық басымдық және дін қызметкерлерінің мінез-құлқы туралы болды. Яһудилер мен мұсылмандар христиандардан ажырату үшін белгілер кию керек деп жариялады. 1216 Папа Доминикан орденін мойындады. 1219 Сербия православие шіркеуі өзінің алғашқы архиепискобы болған қасиетті Саваның қол астында автокефальдық болады. 1227 18 тамыз Шыңғыс хан қайтыс болды. Оның патшалығы оның балалары мен немерелері арасында бөлінеді: Ұлы хан империясы, Шағатай хандығы, Моңғол Отаны, Көк Орда және Ақ Орда (кейіннен Алтын Орда болады). 1237–1240 Русқа монғолдардың жорығы қайта басталады. Киев Русының үш құрамдас бөлігіне (қазіргі Ресей, Украина, Беларусь) бөлінуіне себепші болады, Еуропаның басқа бөліктеріндегі рейдтер жерлерінің әртүрлі аймақтарына қатты әсер етеді; Алтын Орда құрылды. 1246 Гүюк ханның сайлануы. Гююк 1246 - 1248 жылдар аралығында Моңғол империясын басқарды. 1250 Людовик IX Жетіінші крест жорығының соңғы үлкен шайқасында тұтқынға алынды. 1257 Сорбонна колледжінің ашылуы. 1257 Англияның Генри III-іне Оксфордтың ережелері күшті тигізді. Бұл патша билігінің шектеулі жаңа формасын қалыптастырады. 1258 29 қаңтар – 10 ақпан Бағдадты қоршау. Монғолдар (Илхандық) аймақты бақылауға алады; Жалпы алғанда, Исламның алтын ғасырының соңы деп саналады. 1258 Вьетнамға алғашқы монғол шапқыншылығы. 1272–73 Тоғызыншы крест жорығы басталды. Бұл қасиетті жердегі соңғы ірі крест жорығы деп саналады. 1273 29 қыркүйек Рудольф I Германияның императоры болып сайланды. Бұл 1806 жылы таратылып кеткенге дейін созылған хандықтың Габсбургтердің іс жүзіндегі үстемдігінің басталуы. 1274 Томас Аквиннің "Теологияның жиынтығы" атты еңбегі оның өлімінен кейін жарық көрді. Орта ғасырлардағы теологияның негізгі бөлігі. 1279 19 наурыз Ямен шайқасы. Бұл Қытайдағы Сунь әулетінің аяқталуы, ал бүкіл Қытай император ретінде Хубилай ханның билігі астында. 1282 Сицилиялық кешкі ас. Сицилиялықтар француз әйелді зорлағаннан кейін алты апта бойы Анжевинді қырғынға ұшыратады. Бұл екі онжылдық соғыс кезеңін және негізінен Арагон, Сицилия және Анжевиндер арасындағы бейбітшілік келісімдерін белгілейді. 1283 Каталонияның алғашқы заңды соттары. Каталония княздігі үшін Арагон патшасы Петр III төрағалық еткен ол корольдік биліктің заң шығаруды біржақты жасауға тыйым салған алғашқы парламенттік органдардың бірі болды. 1285 Вьетнамға екінші монғол шапқыншылығы. Моңғол әскерін император Тран Нхан Тонг пен генерал Тран Хун Дао жеңді. 1287 Вьетнамға үшінші монғол шапқыншылығы. Шешуші Вьетнам жеңісі. Бұдан әрі қақтығыстарды болдырмау үшін, Дай Вьет Юань әулетімен вассалдық қатынасқа келісті. 1293 Жаваға монғол шапқыншылығы. Жавалық Маджапахит патшалығына сәтсіз шапқыншылық. Бұл Маджапахиттің маңызды аймақтық күшке өсуына әкелді. 1296 Англияның Эдуард I Шотландияға шапқындап, Бірінші шотланд тәуелсіздік соғысын бастады. 1297 11 қыркүйек Стирлинг көпірі шайқасы. Уильям Уоллес Англияға қарсы шотланд қарсыласының көшбасшысы болып шықты. 1298 Марко Поло өздерінің Қытай туралы әңгімелерін Рустикелло да Пизамен бірге жариялайды. Азия мен Еуропаның саудадағы байланысын күшейтудің маңызды қадамы. 1299 27 шілде Осман I Осман империясын құрды. 600 жылдан астам уақытқа созылған ең ұзаққа созылған Ислам империясы, 20 ғасырға дейін.

Year Date Event Significance 1202 The Fourth Crusade sacked Croatian town of Zadar , a rival of Venice. Unable to raise enough funds to pay to their Venetian contractors, the crusaders agreed to sack the city despite letters from Pope Innocent III forbidding such an action and threatening excommunication. Siege of Zara was the first major Crusade's action and the first attack against a Catholic city by Catholic crusaders. 1202 1 August Battle of Mirebeau. John of England captures Arthur I of Brittany and Eleanor, Fair Maid of Brittany sister of Arthur. John secured his English throne with Arthur disappeared in 1203 and Eleanor imprisoned till her death in 1241. 1204 Sack of Constantinople during the Fourth Crusade. Considered to be the beginning of the decline of the Byzantine Empire. 1205 Battle of Adrianople. The Bulgarians under Emperor Kaloyan defeat Baldwin I. Beginning of the decline of the Latin Empire. 1206 Genghis Khan was elected as Khagan of the Mongols and the Mongol Empire was established. The Mongols would conquer much of Eurasia, changing former political borders. 1208 Pope Innocent III calls for the Albigensian Crusade which seeks to destroy a rival form of Christianity practiced by the Cathars. 1209 The University of Cambridge is founded. 1209 Founding of the Franciscan Order. One of the more significant orders in the Roman Catholic church, founded by Saint Francis of Assisi. 1212 Spanish Christians succeed in defeating the Moors in the long Reconquista campaigns, after the Battle of Las Navas de Tolosa. By 1238, only the small southern Emirate of Granada remained under Muslim control. 1214 27 June Battle of Bouvines. King John of England gave up his ambition to recover his continental lands. 1215 15 June The Magna Carta is sealed by John of England. This marks one of the first times a medieval ruler is forced to accept limits on his power. 1215 Fourth Lateran Council. Dealt with transubstantiation, papal primacy and conduct of clergy. Proclaimed that Jews and Muslims should wear identification marks to distinguish them from Christians. 1216 Papal recognition of the Dominican Order. 1219 Serbian Orthodox Church becomes autocephalous under St. Sava, its first Archbishop. 1227 18 August Genghis Khan dies. His kingdom is divided among his children and grandchildren: Empire of the Great Khan, Chagatai Khanate, Mongolian Homeland, and the Blue Horde and White Horde (which would later become the Golden Horde). 1237–1240 Mongol invasion of Rus' resumes. Causes the split of Kievan Rus' into three components (present day Russia, Ukraine, Belarus), greatly affects various regions of raided lands in other parts of Europe; Golden Horde formed. 1246 Election of Güyük Khan. Güyük ruled the Mongol Empire from 1246 to 1248. 1250 Louis IX is captured at the last major battle of the Seventh Crusade. 1257 Opening of the College of Sorbonne. 1257 Provisions of Oxford forced upon Henry III of England. This establishes a new form of government limited regal authority. 1258 29 January– 10 February Siege of Baghdad Mongols (the Ilkhanate) ensure control of the region; Generally considered the end of the Islamic Golden Age. 1258The first Mongol invasion of VietnamThe Mongol army was defeated by emperor Tran Thai Tong of Đại Việt. 1272–73 The Ninth Crusade occurs. Considered to be the Last Major Crusade to take place in the Holy Land. 1273 29 September Rudolph I of Germany is elected Holy Roman Emperor. This begins the Habsburg de facto domination of the crown that lasted until is dissolution in 1806. 1274 Thomas Aquinas' work, Summa Theologica is published, after his death. Is the main staple of theology during the Middle Ages. 1279 19 March Battle of Yamen. Marks the end of the Song Dynasty in China, and all of China is under the rule of Kublai Khan as the emperor. 1282 Sicilian Vespers. Sicilians massacre Angevins over a six week period, after a Frenchman, harassed a woman. Would mark a two decade period of war, and peace treaties mainly between Aragon, Sicily, and the Angevins. 1283 First regulated Catalan Courts. Presided by king Peter III of Aragon for the whole Principality of Catalonia, it became in one of the first parliamentary bodies that banned the royal power to create legislation unilaterally. 1285The second Mongol invasion of Vietnam. The Mongol army was defeated by emperor Tran Nhan Tong and general Tran Hung Dao.1287The third Mongol invasion of Vietnam. Decisive Vietnam victory. To avoid further conflict, Đại Việt agreed to a tributary relationship with the Yuan dynasty.1293Mongol invasion of Java. Failed invasion of the Javanese Majapahit Kingdom. Which led Majapahit to rise as a significant regional power. 1296 Edward I of England invades Scotland, starting the First War of Scottish Independence. 1297 11 September The Battle of Stirling Bridge. William Wallace emerges as the leader of the Scottish resistance to England. 1298 Marco Polo publishes his tales of China, along with Rustichello da Pisa. A key step to the bridging of Asia and Europe in trade. 1299 27 July The Ottoman Empire is founded by Osman I. Becomes longest lasting Islamic Empire, lasting over 600 years into the 20th century.

XIV ғасыр

Жыл Күні Оқиға Маңызы 1305 ж. 23 тамыз, сәрсенбі Уильям Уоллес мемлекетке қарсы қылмыс жасағаны үшін жазаланды. 1307 ж. 13 қазан, жұма Францияның Филипп IV-нің қолдауымен Темплиерлер ордені тұтқындалып, өлтірілді. Орденнің он жыл ішінде тарауына себеп болды. 1307 ж. Папалардың Вавилон тұтқындығының басталуы, оның барысында Папалар Авиньонға көшті. Римнен тыс Папалықтың жеті онжылдықтан астам мерзімі басталды, бұл Батыс Скизмасының маңызды факторы болды. 1310 ж. Данте өзінің "Құдайлық комедиясын" жариялады. Бұл - Кейінгі орта ғасыр әдебиетінің ең маңызды туындыларының бірі. 1314 ж. 23-24 маусым Баннокберн шайқасы. Роберт Брюс Шотландияның де-факто тәуелсіздігін қалпына келтірді. 1325 ж. Мешикалар Теночтитлан қаласын құрды. Кейіннен бұл қала 200 жылдан кейін Теночтитлан қоршауына дейін ацтек империясының орталығы мен астанасы болды. 1328 ж. Шотландияның тәуелсіздігі үшін бірінші соғыс Эдинбург-Нортгемптон шартымен және Шотландияның жеңісімен аяқталды, де-юре тәуелсіздік орнатылды. 1330 ж. 28 шілде Велбажд шайқасы. 1333 ж. Император Го-Дайго жер аударылудан таққа оралып, Кенмуді қалпына келтіруді бастады. Камакура шогунаты құлап, Кенмуді қалпына келтіру Ашикага шогунатының басталуына дейін бірнеше жыл ғана созылды. 1337 ж. Жүз жылдық соғыс басталды. Англия мен Франция Еуропада және аймақтарында үстемдік үшін күресті. Соғыс 116 жыл ішінде үш-төрт соғыс кезеңін қамтыды. 1346 ж. 26 тамыз Креси шайқасы. Эдуард III және Қара ханзада Эдуард басқарған ағылшын әскерлері, француз әскерлерінен кем дегенде 4 есе көп болғанына қарамастан, Филипп VI-ның әскерін жеңді. Ұзын садақ Англияның жеңісіне маңызды фактор болды. Бұл сонымен қатар классикалық рыцарлықтың аяқталуының бастауы деп есептеледі. 1347 ж. Еуропаны қара өлім індеті алғаш рет қамтыды. Алғашқы жыл ішінде халықтың 20-40% қаза болды деп есептеледі. Бұл індеттің біріншісі, соңында Еуропа халқының 50%-ы жойылды деп саналады. 1347 ж. Прага университеті құрылды. Бұл әлемдегі ең көне чех және неміс тілді университеті. 1364 ж. Astrarium Giovanni de Dondi. 1368 ж. Юань әулеті құлады. Оның қалдығы, Солтүстік Юань, Моңғолияны билеуді жалғастырды. Моңғол империясының ыдырауы, Моңғол бейбітшілігінің аяқталуы. 1370 ж. Тамерлан Тимурид әулетін құрды. Осы 35 жылдық кезеңде Тамерлан өзінің Моңғол империясын қалпына келтіру мақсатын орындау үшін Алтын Орда және Дели сұлтандығы сияқты ислам мемлекеттерін қиратты. 1371 ж. Король Марконың мемлекеті құрылды, астанасы Прилеп қаласында орналасқан. 1378 ж. Батыс Скизмасы кезінде үш папа бір мезгілде сайланды. Авиньон Папасының билігі аяқталды. 1380 ж. Мәскеу князі Дмитрий Донской Куликов шайқасында моңғолдарды жеңу үшін біріккен орыс әскерін басқарды. Ресей княздіктерінің татар-моңғол игілігін құлатудың алғашқы сәтті (уақытша) әрекеті. Мәскеу солтүстік-шығыс Ресей жерлерін біріктіру орталығы болды. 1380 ж. Чосер "Кентербериялық әңгімелерді" жаза бастады. Чосердің ең маңызды туындысы және қазіргі ағылшын тілінің қалыптасуына негіз болған негіздердің бірі. 1381 ж. Англияда шаруалар көтерілісі. Ағылшын тарихындағы ең жылдам тараған және орта ғасырдың соңындағы ең танымал көтеріліс. 1381 ж. Джон Уиклиф Киелі кітапты ағылшын тіліне аударды. Ағылшын тілінде жарық көрген алғашқы басылым (Вулгата). 1386 ж. 18-19 қазан Хайдельберг университеті құрылды. Германиядағы ең көне университет. 1389 ж. 15 маусым Сербияда Косово шайқасы. Бұл көп жағынан түрік әскерінің (Сұлтан Мурат басқарылған) және христиан әскерінің (сербтер мен олардың герцогі Лазар басқарылған) арасындағы шешуші шайқас болды. Шайқас Орта ғасырлық Сербия империясының оңтүстік провинциясы Косовода өтті. Осы шайқастан кейін түрік империясы Балқан аймағына таралып, ақырында Венаға жетті. 1392 ж. Кореяда Жосон әулеті құрылды. Кореяның ең ұзақ билік еткен әулеті. 1396 ж. Никополис шайқасы. Соңғы үлкен крест жорығы сәтсіз аяқталды. Болгария Осман империясымен жаулап алынды. 1397 ж. Кальмар одағы құрылды. Дания королевасы Маргарет I Дания, Швеция және Норвегияны біріктірді, ол 1523 жылға дейін сақталды. 1399 ж. Ричард II тақтан бас тартып, Генрих Болингбрукты таққа отырғызды, ол Англияның Генрих IV-і болды. Плантагенет әулетінің соңы, Ланкастер әулетінің басталуы.

Year Date Event Significance 1305 Wednesday August 23 William Wallace is executed for treason. 1307 Friday, October 13th The Knights Templar are rounded up and murdered by Philip the Fair of France, with the backing of the Pope. Hastens the demise of the order within a decade. 1307 Beginning of the Babylonian Captivity of the Papacy during which the Popes moved to Avignon. Begins a period of over seven decades of the Papacy outside of Rome that would be one of the major factors of the Western Schism. 1310 Dante publishes his Divine Comedy. Is one of the most defining works of literature during the Late Middle Ages, and among the most recognizable in all of literature. 1314 23–24 June Battle of Bannockburn. Robert the Bruce restores Scotland's de facto independence. 1325 The Mexica found the city of Tenochtitlan. This would later be the epicenter and capital of the Aztec Empire until the Siege of Tenochtitlan 200 years later. 1328 The First War of Scottish Independence ends in Scottish victory with the Treaty of Edinburgh–Northampton and de jure independence. 1330 28 July Battle of Velbazhd. 1333 Emperor Go Daigo returns to the throne from exile, and begins the Kenmu Restoration. The Kamakura shogunate comes to an end, and the Kenmu Restoration only lasts a few years before the Ashikaga shogunate begins. 1337 The Hundred Years' War begins. England and France struggle for a dominating position in Europe and their region. The war will span through three/four different war periods within a 116 year period. 1346 August 26 Battle of Crécy. English forces led by Edward III and Edward, the Black Prince defeat the French forces of Philip VI despite being outnumbered at least 4 to 1, with the longbow being a major factor in favor of England. Also considered to be the beginning of the end of classic chivalry. 1347 The Black Death ravages Europe for the first of many times. An estimated 20% – 40% of the population is thought to have perished within the first year. The first of many concurrences of this plague, This was believed to have wiped out as many as 50% of Europe's population by its end. 1347 The University of Prague is founded. It is the oldest Czech and German Speaking University in the world 1364 Astrarium Giovanni de Dondi 1368 The fall of the Yuan dynasty. Its remnants, known as Northern Yuan, continued to rule Mongolia. The breakup of the Mongol Empire, which marked the end of Pax Mongolica. 1370 Tamerlane establishes the Timurid dynasty. During this 35 year period, Tamerlane would ravage his fellow Islamic states such as the Golden Horde and the Delhi Sultanate in order to accomplish his goal of a restored Mongol Empire. 1371 King Marko's realm is established, the capital is located in Prilep. 1378 The Western Schism during which three claimant popes were elected simultaneously. The Avignon Papacy ends. 1380 Prince Dmitry Donskoy of Moscow led a united Russian army to a victory over the Mongols in the Battle of Kulikovo. The first successful (temporary) attempt to overthrow the Tatar Mongol yoke over the Russian principalities. Moscow becomes the center of unification of the northeastern Russian lands. 1380 Chaucer begins to write The Canterbury Tales. Chaucer's greatest work, and one of the foundations towards the formation of the Modern English language 1381 Peasants' Revolt in England. Quickest spread revolt in English history, and the most popular revolt of the Late Middle Ages. 1381 The Bible is translated into English by John Wycliffe. First print published in English (Vulgate) 1386 October 18–19th The University of Heidelberg is founded. It is the oldest university in Germany. 1389 June 15 Battle of Kosovo in Serbia. This was in many respects the decisive battle between the Turks, led by Sultan Murat, and Christian army, led by the Serbs and their duke Lazar. The battle took place in Kosovo, the southern province of the Medieval Serbian Empire. After this battle Turkish empire continued to spread over the Balkans, to finally reach Vienna. 1392 Joseon dynasty founded in Korea. Becomes longest reigning Korean dynasty. 1396 The Battle of Nicopolis. The last great Crusade fails. Bulgaria was conquered by the Ottomans 1397 The Kalmar Union is formed. Queen Margaret I of Denmark unites the Denmark, Sweden, and Norway, and lasts until 1523. 1399 Richard II abdicates the throne to Henry of Bolingbroke, who becomes Henry IV of England. End of Plantagenet dynasty, beginning of the Lancaster lineage of kings.

15 ғасыр

Жыл Күні Оқиға Маңыздылығы ш. 1400 Малакка сұлтандығы құрылды. Қазіргі Малайзия аумағында біріккен алғашқы мемлекет (Сабах және Саравак штаттарынан басқа). 1402 жылдың 20 шілдесі Анкара шайқасы Баязид I Тамерлан әскерлерімен тұтқынға алынды, бұл Осман империясындағы билік үзілісіне әкелді. 1405 жыл Цзэн Хэ басшылығымен Оңтүстік-Шығыс Азия және Үнді мұхиты (Шығыс Африкаға дейін) бойынша қытай теңіз экспедициялары басталды. Бұл Мин әулетінің демеушілігімен жасалған жеті экспедицияның біріншісі болды, ол 1433 жылға дейін жалғасты. 1409 жыл Неапольдің Ладиславы Далмациядағы "құқықтарын" Венеция Республикасына 100 000 дукатқа сатты. Далмация кейбір үзілістермен 1797 жылға дейін шамамен төрт ғасыр бойы Венеция билігінде болды. 1410 жыл Грунвальд шайқасы Литва, Польша және Тевтон ордені тарихындағы маңызды бетбұрыс. 1415 жыл Португалия Корольдігі Сеутаны басып алды. Португалия империясының басталуы. Жаңа ашылулар дәуірінің басталуы. 1415 жылдың 25 қазаны Ажинкур шайқасы. Генрих V және оның әскері сандық артықшылығы бар француз әскерін жеңді, бұл жаңадан енгізілген ағылшын ұзын садағының нәтижесі болды. 15 ғасырдағы Англия үшін жүз жылдық соғыстың шешуші нүктесі, ол бес жылдан кейін Трой шартына қол қоюға әкелді, Генрих V Франция тағының мұрагері атанды. 1417 жыл Констанс соборы аяқталды. Батыс шизмі аяқталды және Мартин V жалғыз папа болып сайланды. 1419 жыл Хусит соғыстары Ян Хустың өлімінен кейін төрт жыл өткен соң Орталық Еуропада басталды. Соғыс нәтижесіз аяқталса да (шамамен 1434 жылы аяқталды), ол протестанттық реформация алдында католиктер мен протестанттар арасындағы тағы бір фактор болды. 1428 жыл Ицкоатль, Теночтитланның төртінші мексика патшасы, Текскоко және Тлакопанмен одақтасып, Азкапоцальконы жеңді. Бұл ацтек империясының тууы мен 90 жылға созылған агрессивті кеңеюдің басталуын білдіреді. Ицкоатль мен оның әскері басып алынған мемлекеттердің тарихи иероглиф кітаптарын өртеп, мексикалықтарды орталыққа қойып, тарихты қайта жазды. 1499 жыл Осман флоты Зонкио шайқасында венециялықтарды жеңді. Кемелерде зеңбіректер қолданылған алғашқы теңіз шайқасы.

Year Date Event Significancec. 1400Establishment of the Malaccan Sultanate. The earliest state that was unified on what is now modern Malaysia (except Sabah and Sarawak state). 1402 July 20 Battle of Ankara Bayezid I is captured by Tamerlane's forces, causing the interregnum of the Ottoman Empire. 1405 Chinese naval expeditions of Southeast Asia and the Indian Ocean (to Eastern Africa) begin, under the leadership of Zheng He. This will be the first of seven of the Ming Dynasty sponsored expeditions, lasting until 1433. 1409 Ladislaus of Naples sells his "rights" on Dalmatia to the Venetian Republic for 100,000 ducats. Dalmatia would with some interruptions remain under Venetian rule for nearly four centuries, until 1797. 1410 Battle of Grunwald Major turning point in history of Lithuania, Poland and the Teutonic Order. 1415 Kingdom of Portugal conquers Ceuta. Beginning of the Portuguese Empire. Beginning of the Age of Discovery. 1415 October 25 Battle of Agincourt. Henry V and his army defeat a numerically superior French army, partially because of the newly introduced English longbow. The turning point in the Hundred Years' War for 15th century England that leads to the signing of the Treaty of Troyes five years later, making Henry V heir to the throne of France. 1417 The Council of Constance ends. The Western Schism comes to a close, and elects Pope Martin V as the sole pope. 1419 Hussite Wars begin after four years after the death of Jan Hus in central Europe, dealing with the followers of Jan Hus and those against them. Although the war was a stalemate (ended around 1434), it was another factor that between the Catholics and Protestants before the Protestant Reformation.1428Itzcoatl, the fourth Mexica king in Tenochtitlán, allied with Texcoco and Tlacopan, defeats Azcapotzalco. Signifies the birth of the Aztec Empire and the start of an aggressive expansion lasting 90 years. Itzcoatl and his men began burning historic hieroglyphic books of conquered states, rewriting history with the Mexica at its center. 1499 Ottoman fleet defeats Venetians at the Battle of Zonchio. The first naval battle that used cannons in ships.