Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Исфахан қаласындағы мешіт, Иран
Mosque in Isfahan, Iran
Шах мешіті (مسجد شاه) – Иранның Исфахан қаласында орналасқан мешіт. Ол Нагш-е-Жахан алаңының оңтүстік жағында салынған. Мешіт Сафавид әулеті тұсында Персияның шаһы Аббас I-нің бұйрығымен салынды. Ислам дәуіріндегі парсы сәулетінің ең көрнекті туындыларының бірі саналады. Шах мешіті Нагш-е-Жахан алаңымен бірге ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілген. Құрылысы 1611 жылы басталған. Мешіттің суреті Иранның 20 000 риалдық банкнотасының артқы бетінде бейнеленген. 2022 жылы зақымдалған күйде табылған.
The Shah Mosque (مسجد شاه) is a mosque located in Isfahan, Iran. It is located on the south side of Naghsh e Jahan Square. It was built during the Safavid dynasty under the order of Shah Abbas I of Persia. It is regarded as one of the masterpieces of Persian architecture in the Islamic era. The Royal Mosque is registered, along with the Naghsh e Jahan Square, as a UNESCO World Heritage Site. Its construction began in 1611. The mosque is depicted on the reverse of the Iranian 20,000 rials banknote. It was found damaged in 2022.
Тарих
1598 жылы Шах Аббас өзінің парсы империясының астанасын солтүстік-батыстағы Казвин қаласынан орталық Исфахан қаласына көшіруді шешкенде, парсы тарихындағы ең маңызды жобалардың бірін бастады – осы ежелгі қаланың толыққанды жаңаруы. Зайандех өзенінің ("Өмір сыйлайтын өзен") суымен құнарланған, құрғақ даланың ортасындағы өркендеген оазис орналасқан Исфаханды таңдау арқылы, ол астанасын Иранның көршілес қарсыласы Осман империясының болашақ шабуылдарынан алшақтатып, сонымен бірге жақында Голланд және Британдық Ост-Индия компаниялары үшін маңызды сауда жолы болған Парсы шығанағын жақсырақ бақылауға алды. Бұл қала құрылысының бас сәулетшісі – Шейх Бахай (Баха’ ад-Дин әл-Амили) болды. Ол жобаны Шах Аббастың бас жоспарының екі маңызды ерекшелігіне бағыттады: қаланың барлық маңызды мекемелері, соның ішінде барлық шетелдік дипломаттардың резиденциялары екі жағынан орналасқан Шахар Баг даңғылы және "Әлемнің үлгісі" – Нақш-е-Жахан алаңы. Шах билікке келгенге дейін Парсыда саяси билік орталықтанбаған, әртүрлі институттар, оның ішінде әскерилер (Қызылбаш) және империя құрамына кіретін провинциялардың әкімдері билік үшін күресіп жатқан. Шах Аббас осы саяси жүйені жойғысы келді, ал Исфаханды Парсының ұлы астанасы ретінде қайта құру – билікті орталықтандырудағы маңызды қадам болды. Бұл жобаның басты мұрагері – "Масджед-и-Шах" мешіті, ол жұма намаздарын өткізуде әлдеқайда ескі "Жаме" мешітінің орнын алмастыруға тиіс болды. Мұны іске асыру үшін Шах мешітін қаладағы ең үлкен күмбезбен, сонымен қатар екі діни медресе және оның екі жағында орналасқан қысқы мешіт салуды жоспарлады. Мешіттің сәулетшісі – Әли Акбар Исфахани. Оның есімі мешіттің кіреберіс іван кешенінің үстіндегі жазуда кездеседі. Жазуда сондай-ақ құрылысты бақылаған Мұхиб Әли Бег Лала есімді мешіттің маңызды демеушісі туралы да айтылған. Бұл жобаның бастапқы дизайнында Бади аль-Заман и Туни атты тағы бір сәулетшінің қатысы болуы мүмкін. Сәулетшінің болжамы дұрыс болды, өйткені 1662 жылы ғимаратқа күрделі жөндеу жұмыстары жүргізілуге тиіс болды. Сонымен қатар, көптеген тарихшылар Корольдік алаңның (Майдан) ерекше бағыты туралы ойларға толы. Көптеген маңызды ғимараттардан айырмашылығы, бұл алаң Меккеге қарай бағытталмаған, сондықтан мешіттің кіреберіс порталына кіргенде, адам әдетте түсінбей-ақ оңға бұрылады, бұл ішкі басты ауланың Меккеге қарауына мүмкіндік береді. Дональд Уилбер бұл туралы ең сенімді түсіндірме береді: Шейх Бахайдың ниеті – мешіттің Майданның кез келген жерінен көрінетіндей болуы. Егер Майданның осі Мекке осімен сәйкес келгенде, мешіттің күмбезі оған апаратын биік кіреберіс порталымен көзден жасырылып қалар еді. Олардың арасында бұрыш жасау арқылы, ғимараттың екі бөлігі – кіреберіс порталы мен күмбез алаңдағы әркімге тамаша көрінеді.
In 1598, when Shah Abbas decided to move the capital of his Persian empire from the northwestern city of Qazvin to the central city of Isfahan, he initiated what would become one of the greatest programmes in Persian history; the complete remaking of this ancient city. By choosing the central city of Isfahan, fertilized by the Zāyandeh River ("The life giving river"), lying as an oasis of intense cultivation in the midst of a vast area of arid landscape, he both distanced his capital from any future assaults by Iran's neighboring arch rival, the Ottomans, and at the same time gained more control over the Persian Gulf, which had recently become an important trading route for the Dutch and British East India Companies. The chief architect of this task of urban planning was Shaykh Bahai (Baha' ad Din al `Amili), who focused the programme on two key features of Shah Abbas's master plan: the Chahar Bagh avenue, flanked at either side by all the prominent institutions of the city, such as the residences of all foreign dignitaries, and the Naqsh e Jahan Square ("Exemplar of the World"). Prior to the Shah's ascent to power, Persia had a decentralized power structure, in which different institutions battled for power, including both the military (the Qizilbash) and governors of the different provinces making up the empire. Shah Abbas wanted to undermine this political structure, and the recreation of Isfahan, as a Grand capital of Persia, was an important step in centralizing the power. The crown jewel in this project was the Masjed i Shah, which would replace the much older Jameh Mosque in conducting the Friday prayers. To achieve this, the Shah Mosque was constructed not only with vision of grandeur, having the largest dome in the city, but Shaykh Bahai also planned the construction of two religious schools and a winter mosque clamped at either side of it. The architect of the mosque is Ali Akbar Isfahani. His name appears in an inscription in the mosque above the doorway of the entrance iwan complex. The inscription also mentions that the supervisor of the construction as Muhibb 'Ali Beg Lala who was also a major donor to the mosque. Another architect Badi al zaman i Tuni may have been involved in its early design. The architect proved to be right, as in 1662 the building had to undergo major repairs. Also, many historians have wondered about the peculiar orientation of The Royal square (The Maidān). Unlike most buildings of importance, this square did not lie in alignment with Mecca, so that when entering the entrance portal of the mosque, one makes, almost without realising it, the half right turn, which enables the main court within to face Mecca. Donald Wilber gives the most plausible explanation to this; the vision of Shaykh Bahai was for the mosque to be visible wherever a person was situated in the maydān. Had the axis of the maydān coincided with the axis of Mecca, the dome of the mosque would have been concealed from view by the towering entrance portal leading to it. By creating an angle between them, the two parts of the building, the entrance portal and the dome, are in perfect view for everyone within the square to admire.
Жасау және ерекшеліктері
Сафавиттер Шах мешітін көптеген сәулеттік тәсілдермен өзін-өзі таныстыру арнасы ретінде салған. Селжұқтар дәуірінде қалыптасқан және Сафавиттер мұра еткен төрт ивандық формат, мұндай мешіттердің аулалық фасадын, әр жағындағы биік қақпаларымен, нақты ғимараттың өзінен де маңыздырақ етіп бекітті. Кез келген мешіттің ерекше белгісі – мұнара, және Масджед-е Шахта төрт мұнара бар. Алайда, парсы мешіттерінде биік мұнаралар намазға шақыру үшін қолайсыз деп есептелді, сондықтан олар осы мақсат үшін парсы тілінде "алтын гүл" (букет) деп аталатын эдикула қосатын, ол Масджед-е Шахта батыс иванның үстінде орналасқан. Михраб – оңтүстік-батыс қабырғасындағы он фут биіктігі мен үш фут ені бар үлкен мәрмәр тақта, ол Мекке бағытын көрсетті. Оның үстіне шахтың адамдары алтынмен әшекейленген ағаштан жасалған шкаф орнатты. Онда екі қасиетті нәрсе сақталған: Имам Реза көшірген Құран және Имам Хусейннің қанға батқан халаты. Халат ешқашан көрсетілмегенімен, оның сиқырлы күші бар деген әңгіме бар; оны шайқас алаңында найзаға іліп, жауды жеңуге болады деп сендірілді.
The Safavids founded the Shah Mosque as a channel through which they could express themselves with their numerous architectural techniques. The four iwan format, finalized by the Seljuq dynasty, and inherited by the Safavids, firmly established the courtyard facade of such mosques, with the towering gateways at every side, as more important than the actual building itself. The distinct feature of any mosque is the minaret, and the Masjed e Shah has four. Still, in Persian mosques, tall minarets were considered unsuitable for the call to prayer, and they would add an aedicule, known in Persian as a goldast (bouquet) for this particular purpose, which in the Masjed e Shah stands on top of the west iwan. The mihrab, a large marble tablet ten feet tall and three feet wide on the southwestern wall, indicated the direction of Mecca. Above it the Shah's men had placed a gold encrusted cupboard of allow wood. It held two relics: a Quran, said to have been copied by Imam Reza, and the bloodstained robe of Imam Hussain. Although never displayed, the robe was said to have magical powers; lifted on the end of a pike in the battle field, the belief was that it could rout an enemy.
Күмбез
Сафавилер парсы күмбездерін салудағы жаңа өркендеуді бастады. Парсы күмбездерін христиан әлемінде, немесе Осман және Моғол империяларында салынған күмбездерден ерекшелейтін нәрсе – олардың сыртқы және ішкі жағын түрлі-түсті плиткалармен жабуы еді. Көп ұзамай Исфахан қаласында ондаған мұндай күмбездер бой көтерді, ал ерекше көк түсті олардың пішіні қаланың көкжиегін биледі. Күн сәулесінен жарқырап, бұл күмбездер жылтыраған түркіз тастардай көрінетін, ал Жібек жолымен Персия арқылы өтетін саяхатшылар оларды шақырымдап көретін. 1629 жылы құрылысы аяқталған Мәсжид-Шах күмбезінің биіктігі 53 метрге жетіп, қаладағы ең биік құрылыс болды. Ол екі қабаттан тұратын күмбез ретінде салынды, екі қабаттың арасы 14 метрді құрайды, және сегізбұрышты күмбез бөлмесіне сүйеніп тұрды.
A renaissance in Persian dome building was initiated by the Safavids. The distinct feature of Persian domes, which separates them from those domes created in the Christian world or the Ottoman and Mughal empires, was the colorful tiles, with which they covered the exterior of their domes, as they would on the interior. These domes soon numbered dozens in Isfahan, and the distinct, blue colored shape would dominate the skyline of the city. Reflecting the light of the sun, these domes appeared like glittering turquoise gem and could be seen from miles away by travelers following the Silk road through Persia. Reaching 53 meters in height, the dome of the Masjed e Shah would become the tallest in the city when it was finished in 1629. It was built as a double shelled dome, with 14 meters spanning between the two layers, and resting on an octagonal dome chamber.
Жасалған сән
Мәсжид-и-Шах – 18 миллион кірпіш пен 475 мың плиткадан тұратын, шаһқа 60 мың томанға құрылысы аяқталған алып құрылыс болды. Ол жаңа haft rangi (жеті түсті) стиліндегі тақташа мозаикасын пайдаланды. Иранның бұрынғы мешіттерінде плиткалар фаянс мозаикадан жасалған, бұл өте баяу және қымбат процесс болатын. Онда монохромды плиткалардан ұсақ-ұсақ бөліктер кесіліп, күрделі суреттер құрастырылатын. Хафт ранг әдісінде шеберлер барлық түстерді бірден жағып, содан кейін плитканы күйдіретін. Бұл жаңа әдіс арзан да жылдам болды, түрлі түстерді қолдануға мүмкіндік беріп, көзді қуантатын, әсем өрнектер жасауға болатын. Жан Шардиннің сөзіне қарағанда, Персиядағы ауаның құрғақтығы түстерді одан да жарқын етіп, әр түрлі суреттер арасындағы контрастты Еуропадағыдан гөрі күштірек жасады, себебі Еуропада плиткалардың түсі солғын талып, әдемілігін жоғалтатын. Дегенмен, көптеген қазіргі заманғы және заманауи жазушылар Мәсжид-и-Шахтың плиткалық жұмысын Лотфалла мешітінің плиткаларымен салыстырғанда, сапасы мен сұлулығы жағынан төмен деп санайды. Лотфалла мешітін қазіргі парсы тарихшылары, мысалы, Искандар Мунши, үлкен тазалық пен сұлулыққа толы мешіт деп атаған. Сәулетшілер жақын орналасқан Ардестан қаласындағы мәрмәр кенінен алынған көптеген мәрмәрлерді де қолданды. Мешіттің кіреберіс есігіндегі портал ғимараттағы ең әсем плиткалық безендірулерге ие. Ол толығымен жеті түстің толық палитрасында (қою парсы көгі, ашық түрік көгі, ақ, қара, сары, жасыл және бисквит) плитка мозаикасымен орындалған. Иванның айналасын ақ түлетімен жазылған діни мәтіндері бар кең жазулармен әсемдеген, ал фоны қою көк түсті. Мәсжид-и-Шахтың плиткалары көбінесе көк түсті, бірақ ғимараттың жабық залдары кейінірек салқын, сары-жасыл түсті плиткалармен қапталған.
The Masjed e Shah was a huge structure, said to contain 18 million bricks and 475,000 tiles, having cost the Shah 60,000 tomans to build. It employed the new haft rangi (seven colour) style of tile mosaic. In earlier Iranian mosques the tiles had been made of faience mosaic, a slow and expensive process where tiny pieces are cut from monochrome tiles and assembled to create intricate designs. In the haft rangi method, artisans put on all the colors at once, then fired the tile. Cheaper and quicker, the new procedure allowed a wider range of colors to be used, creating richer patterns, sweeter to the eye. According to Jean Chardin, it was the low humidity in the air in Persia that made the colors so much more vivid and the contrasts between the different patterns so much stronger than what could be achieved in Europe, where the colors of tiles turned dull and lost its appearance. Still, most contemporary and modern writers regard the tile work of the Masjed e Shah as inferior in both quality and beauty compared to those covering the Lotfallah Mosque, the latter often referred to by contemporary Persian historians, such as Iskandar Munshi, as the mosque of great purity and beauty. The architects also employed a great deal of marble, which they gathered from a marble quarry in nearby Ardestan. The entrance portal of the mosque displays the finest tile decoration in the building. It is entirely executed in tile mosaic in a full palette of seven colors (dark Persian blue, light Turkish blue, white, black, yellow, green and bisquit). A wide inscription band with religious texts written in white thuluth script on a dark blue ground frames the iwan. The tiles in the Masjed e Shah are predominantly blue, except in the covered halls of the building, which were later revetted in tiles of cooler, yellowy green shades.