Кіріспе

АҚШ және Канададағы географиялық аймақ. Супериор көлінің солтүстік жағалауы АҚШ-тың Миннесота штатындағы Дулут қаласынан (көлдің батыс жағынан) басталып, Канаданың Онтарио провинциясындағы Тундер-Бэй және Нипигон қалаларына дейін, солтүстікке қарай, ал шығысқа қарай Онтариодағы Солт-Сент-Мари қаласына дейін созылады. Жағалауы кезектесіп орналасқан тасты жартастармен және құмдақты жағажайлармен сипатталады, сондай-ақ Супериор көліне құятын көрнекті өзендер мен сарқырамалары бар орманды төбелер мен қыраттарды қамтиды.

Колонияландыру алдындағы кезең

Жоғары көлге шамамен б.з.д. 8000 жылы Висконсин мұздықтары шегінуімен алғашқы американдықтар қоныстанды. Б.з.д. 500 жылы Лорел тайпасы аймақта қоныстар құрып, басқа жергілікті халықтармен металл саудасын бастады. Лорел тайпасы анимистер болғандықтан, солтүстік жағалаудағы және Канаданың басқа да жартастарындағы пиктограммалардың көптегенін рухтармен байланыс үшін жасаған болуы мүмкін. 12 ғасырда Солтүстік жағалаудың ең шығыс бөлігіне Ожибва тайпасының ата-бабалары көшіп келді. Олар жерге қазылған кішкентай шұңқырларды қалдырды, қазір археологтар оларды Пукасква шұңқырлары деп атайды. Солтүстік жағалаудың Миннесота бөлігінде бар болғаны үш археологиялық орын бар, оларды кім қазғаны белгісіз. 18 ғасырға қарай Ожибва тайпасы Солтүстік жағалаудың қазіргі Канада-Миннесота шекарасына дейінгі барлық бөлігіне қоныстанды. Солтүстік жағалаудың Миннесота бөлігін көбінесе Кри тайпасы мекендеген, ал оңтүстікте Дакота тайпасы өмір сүрген.

Қалпақ саудасы

Супериор көліне жеткен алғашқы еуропалық саяхатшы француз Этьен Брюле болды, оны 1623 немесе 1624 жылы Солтүстік-Батыс жолын табу үшін Самуэль де Шамплен жіберді. Оның саяхаты Шампленге 1632 жылы көлдің алғашқы картасын жасауға мүмкіндік берді. 1658 жылы екі француз саяхатшысы Пьер Эспир Радиссон мен Медар де Грозелье Солтүстік жағалау бойымен оңтүстікке қарай жүзіп, Супериор көлін айналып өтуге алғашқы еуропалықтар болды. Олар қайтып келгенде, терісі бар американдықтардың флотилиясын алып келді, бұл Супериор көлі аймағындағы тері саудасына қызығушылықты күшейтті. Осы кезеңде туған тайпалар арасындағы қақтығыстар соғысқа дейін күшейді, Анишинаабе тайпаларының одағы құрылып, 1662 жылы Саулт-Сент-Маридің батысындағы шайқаста Дакота тайпасын жеңді. Бұл тайпалар арасындағы соғыс бірнеше жыл бойы аймақтағы еуропалық саудаға кедергі келтірді. 1670 жылы Гудзон шығанағы компаниясы құрылды, ол тері саудасын бастады. 1670-ші жылдардың соңында Даниель Грейсолон, Сьёр дю Лют, осы тайпалар арасында тұрақты бейбітшілік орнатуға көмектесті, осылайша француздықтарға Супериор көлі арқылы қауіпсіз сауда жасауға жағдай жасады. Осымен Солтүстік жағалаудағы еуропалық қоныстанудың негізі қаланды. Қазіргі Тандер-Бей маңындағы Каминистикия бекінісі 1683 жылы салынды. 1688 жылы Жак де Нойон Супериор көлінің батысындағы қазіргі Боундери-Уотерс каноэ аймағына барған алғашқы еуропалық болды. Ұлыбритания мен Франция арасындағы соғыс, одан кейін тері бағасының күрт төмендеуі бірнеше онжылдыққа саяхаттарды баяулатты. 1732 жылы француз канадасы Ла Верендрье батысқа қарай өту үшін Жаңбырлы өзенінің бастауына жақын Жаңбырлы көлде Сент-Пьер бекінісін салды. 1763 жылы Париж шартының талаптарына сәйкес, британдықтар Миссисипи өзенінің шығысындағы барлық француз иеліктерін, соның ішінде Солтүстік жағалауды иеленді. 1784 жылы Гудзон шығанағы компаниясының жаңа бәсекелесі Солтүстік-Батыс компаниясы саудагерлерді Гранд-Портаждағы жаңа бекінісіне көшіре бастады. Солтүстік жағалаудағы жаңа бас кеңсесімен Солтүстік-Батыс компаниясы Солтүстік жағалау мен Солтүстік Миннесота бойында 40 жаңа бекініс және порт салуды бастады. 1821 жылы Солтүстік-Батыс компаниясы Гудзон шығанағы компаниясымен бірігуге мәжбүр болды. Терисі бар жануарлардың азаюымен тері саудасы және оған байланысты қоныстану азайды.

Ертедегі американдық қоныстар

Америкалық қоныс аударушылар батысқа қарай жылжуды бастағанда, АҚШ және Ұлыбритания үкіметтері болашақта Миннесота және Онтарио штаттарына айналатын аумақтар арасындағы шекараны даулай бастады. Осы даулардың нәтижесінде көптеген геологиялық сараптамалар жүргізіліп, аймақтағы бай минералды ресурстар анықталды. 1854 жылы Ла-Пойнт шарты бойынша Оджибве тайпасының барлық жерлері АҚШ үкіметіне өткізілді. Осыған байланысты ақ қоныс аударушылар табиғи ресурстарды игеру үшін аймаққа көшіп келді, осылайша Миннесотаның Солтүстік жағалауында американдық қоныстар құрыла бастады. Жерге талаптар қазіргі Дулут, Найф-Ривер, Бивер-Бэй, Бьюкенен, Бурлингтон-Бэй, Френч-Ривер, Стюарт-Ривер және Сильвер-Крик маңында тіркелді. 1857 жылы Солтүстік Миннесотада 99 балықшы қоныстанды, бірақ экономикалық дағдарыс көптеген талаптардың тасталып кетеуіне себеп болды. 1865 жылы Вермильон көліндегі алтын асыру Солтүстік жағалауға қоныс аударушылардың жаңа толқынын әкелді. Америкалық қоныстану 1869 жылы қарқынды дамыды. Көлемі зор Lake Superior & Mississippi темір жолы салынысымен адамдар бірнеше күннің ішінде бүкіл елді шарлап өте алатын болды. 1869 жылы Дулут қаңтарда 14 отбасыдан шілдеде 3500 адамға дейін өсті. Дулут, Буффало, Детройт және Чикаго қалалары арасындағы кемелер қатынасын қамтамасыз ету үшін Дулут портының құрылысы басталды. Бивер-Бэй қаласы 1869 жылы балық аулау қауымдастығы ретінде негіделді, ал Гранд-Марайс 1871 жылы Генри Мэйхью мен Сэм Ховенстайн құрды. 1873 жылғы келесі дағдарыс осы өсімге тосқауыл қойып, Дулуттың халқы 1300 адамға дейін азайды. 1880-ші жылдары Миннесотада өсім қайта жанданды, ал Канадада елеулі өсім алғаш рет байқалды. 1881 жылы ашылған Канадтық Тынық мұхиты темір жолы батыстан қоныс аударушылардың толқынын әкелді. Миннесотада екі порт құрылды, ол темір кенінің маңызды порты және Солтүстік жағалаудағы ішкі темір кен орындары үшін еңбек күшінің көзіне айналды. Кен өндіруден басқа, балық аулау Солтүстік жағалау қауымдастықтарының тағы бір маңызды саласы болды. 1885 жылы Дулутта 195 кәсіби балықшы тұрды. Дулуттағы балық аулау көлемі 1915 жылы 10 000 тоннаға жетті. Содан бері ол төмендеп келеді. Қазіргі кездегі жылдық балық аулау көлемі жылына 1000 тоннадан аспайды.

Темір өнеркәсібі

1875 жылы Филадельфиялық қаржыгер Шарльмен Тауэр, Солтүстік Тынық мұхиты темір жолында үлкен мүдделерге ие болды. Ол Солтүстік жағалаудан ішкі аймаққа темір кенін өндіру мүмкіндігін зерттеуді бастады. (Анимики тобының маңында кең көлемде жолақты темір кен орындары орналасқан.) 1873 жылғы дағдарыс темірдің бағасын тоннасына 5,50 долларға дейін түсіргенімен, 1880 жылдары ол тоннасына шамамен 9,25 долларға дейін қайта көтерілді. Тауэр 69% темір қорғаны бар Вермильон қатарындағы жерлерді сатып ала бастады. Сонымен қатар, Тауэр Дулут темір және теміржол компаниясының құқықтарын алды, бұл оған Дулут пен Агат шығанағы (Екі Порт) арасында салынған әрбір 1,6 км теміржолға 10 шаршы миль (26 км²) жер иеленуге мүмкіндік берді. Агат шығанағындағы жерлерді алыпсатарлар сатып алды; теміржол құрылысы 1887 жылға дейін аяқталмағандықтан, Агат шығанағына барлық сапарлар бастапқыда бу кемесімен жасалды. 1884-1885 жылдары темірді тиеу үшін портта екі үлкен ағаш док салынды. 1887 жылы теміржол аяқталған кезде Миннесота темір компаниясы 95,7 миль (154,0 км) теміржол, 26 800 акр (108 км²) жер, 13 локомотив, 340 вагон, Екі Порттағы тиеу доктері және бес шахтаға ие болды. Бұл өсім Чикаголық теміржол иесі Генри Портердің қызығушылығын оятып, ол Тауэрдің Екі Порт және Тауэр маңындағы 25 000 акр (100 км²) жерін сатып алды, ал Тауэр – оның құрметіне аталған ішкі кен өндіру орталығы. Портер Тауэрді Миннесота темір компаниясын 8,5 миллион долларға сатуға мәжбүрледі. Ол 1889-1899 жылдар аралығында Чандлер, Пионер, Зенит, Савой және Сибли кен орындарын ашты. 1896 жылы Екі Порт арқылы өткен темірдің көлемі 2 миллион тоннан асты. Екі Порт тұрақты түрде жаңа доктар салып, келесі ондаған жылдар бойы ағаш доктарды бетонмен алмастырды. Темір өндірісі көптеген жылдар бойы тұрақты түрде жалғасты; 1950 жылдары дәстүрлі темір кен орындарының көп бөлігі таусылды. Солтүстік Миннесотада таконит деп аталатын кеннің бар екені көптен бері белгілі болды, оны байыту процесі арқылы темірге айналдыруға болады. Солтүстік жағалаудағы Сильвер-Бейде таконитті өңдеу зауыты салынды және ол тез арада такониттің негізгі тасымалдау портына айналды. Қазіргі таңда Миннесота такониті Миннесота штатында өндірілетін темірдің жартысынан астамын құрайды.

Ағаш өнеркәсібі

Солтүстік Миннесота негізінен бір үлкен орманмен жабылған. Еуропалықтар қоныстанған кезден бастап ағаш өнеркәсібінің мүмкіндігі ерте танылғанмен, оны тасымалдауға қажетті қашықтық оны экономикалық тұрғыдан тиімсіз еткен. Бірақ шығыс орманды аймақтары кесілген соң, ағаш өңдеу өнеркәсібі Висконсин мен Миннесотаға көшті. Ағаш және орман өнімдері Дулут пен Супериор қалаларынан (Висконсин штаты) оңтүстік және шығысқа теміржол арқылы жіберілді. Табиғатты қорғау жұмыстарының нәтижесінде Солтүстік жағалаудағы көптеген ормандар қазір орманды қырқудан қорғалған, бірақ целлюлоза шикізатына сүйенетін қағаз өнеркәсібі әлі де күшті.

Туризм

1855 жылы алғаш рет құлып жүйесі бу кемелерін көлге кіруге мүмкіндік бергенде, шығыстан келген туристер демалыс үшін Супериор көліне саяхаттауды бастады. Олар Дулуттен Солтүстік жағалауға дейін каноэмен немесе пароммен жүріп, аңшылық және балық аулау лагерьлерінде тұратын. 1920 жылдары Солтүстік жағалау тас жолы салынды, бұл Солтүстік жағалауға құрлықпен қолжетімді болуға көмектесті. Сонымен қатар, балық аулау көлемі азайғандықтан, коммерциялық балықшылар өз бизнесін жабуға мәжбүр болды. Олардың көптегені бай адамдардың демалыс сапарларына арналған коттедждер мен курорттар салды. Кейбір эксклюзивті клубтар да демалыс және спорт мақсатында жер сатып алды. Naniboujou Club Lodge эксклюзивті клиенттерді тарту үшін салынды, ал Дулут кәсіпкерлерінің тобы, Tettegouche Club, 9 346 акр (37,8 км²) жерді жеке резиденция ретінде пайдалану үшін сатып алды. 20 ғасырдың басында үкімет Солтүстік жағалауды одан әрі пайдалану оны жоятынын түсінді. 1909 жылы президент Тедди Рузвельт 3 миллион акр (12 000 км²) орманды қорғауға алып, Superior National Forest ұйымдастырды, ол Солтүстік жағалау мен Канада-АҚШ шекарасы арасында орналасқан. Миннесота штатының үкіметі қазіргі Солтүстік жағалау мемлекеттік парктеріне айналған жерлерді біртіндеп сатып ала бастады. Алғашқы ресми құрылған парк 1915 жылы Джей Кук мемлекеттік паркі болды. 1930 жылдары Азаматтық консервациялық корпус Солтүстік жағалау бойында бірнеше лагерьлер құрды және болашақта Солтүстік жағалау мемлекеттік парктеріне айналатын қарапайым құрылыстар салды. Бүгінде Солтүстік жағалаудың көркіне толы жолы тарихи Гленшин сарайынан басталып, бірнеше мемлекеттік парктерінен өтіп, Гранд Портажды дейін танымал туристік бағыт болып табылады.

Геология

Солтүстік жағалау Мичиганның оңтүстігінен солтүстік-батысқа қарай 1300 миль (2000 км) созылатын және қазіргі Жоғарғы көл арқылы Канзасқа қарай оңтүстік-батысқа қарай жалғасатын Мидконтиненттік жарылыс жүйесінің солтүстік жағында орналасқан. Құрлықтың қозғалысынан граниттік қабық жарылғанда, лава қабықтың астынан 50–100 км тереңдіктен ағып шығып, базальт құрады. Тектоникалық күштер континенттік жарылыстың екі жағын толығымен бөліп тұруға жеткіліксіз болды; жарылу тоқтаған кезде лава суып, ауыр қабық шөгіп, шөгінділермен толтырылды. Жақындағы мұз басу кезеңдерінде гранитке қарағанда тез тозатын базальт пен құмтастың көп бөлігі мұздықтармен кетіп қалды. Осының нәтижесінде қазіргі Солтүстік жағалаудағы жалпылама, тік жартасты жағалау қалыптасты. Мұздықтар шегінді, эрозияға ұшыраған магмалық материалды қалдырды, оның көп бөлігі Солтүстік жағалаудағы тасты жағалауларды жауып тұр. Бассейннің Висконсин жағы мен түбі тозып кеткен құмтастың қалдықтарымен толды, сондықтан бүгінде ол құмды жағажайлар болып табылады. Мұздықтардың еруінен пайда болған сулар бассейнге ағып кіріп, тола бастады, осылайша Ұлы көлдер пайда болды. Жағалау шегі ең жоғарғы нүктесінде қазіргі биіктіктен 150 метрге дейін көтерілді, ал ең төменгі нүктесінде қазіргі деңгейден 75 метрге төмен түсті. Мичиган және Хьюрон көлдерінің деңгейі 2000 жыл бұрын төмендеген кезде Саулт-Сент-Мариде шағын сарқырама пайда болды, ол Супериор көлінен судың шығуын шектеді және жағалауды қазіргі деңгейге жеткізді. Қазіргі жағалау базальт лава ағындарынан тұрады. Оңтүстікте, Дулут маңында, шифер, грейвак және құмтас сияқты басқа материалдар да ішкі аймақта аз ғана қашықтықта кездеседі; бірақ солтүстікте базальт пен габбродан тұратын бүкіл тау жынысы жағалаудан шақырымдар қашықтықта ашық жатыр. Егер тау жынысы көл бетіне жеткілікті тік бұрышпен тисе, жағажай шайылып келген тастармен жабылады. Егер тік бұрышпен тисе, ол сынып, көлге тік жартастармен аяқталады.

Мемлекеттік парктер және ұлттық ескерткіштер

Миннесотаның Солтүстік жағалауындағы мемлекеттік саябақтарда кемпинг жасаған адамдар үшін «Солтүстік жағалау» термині көлдің жағалауын ғана емес, сонымен қатар көлге құятын барлық өзендерді де білдіреді. Осылайша, көптеген «Солтүстік жағалау мемлекеттік саябақтары» бар, олардың көпшілігі көл жағалауында орналаспаған, ал кейбіреулері тіпті оған жақын да емес. Джей Кук мемлекеттік саябағы Сент-Луис өзенінің бойында орналасқан, ол бірнеше шақырым қашықтықтағы Дулут порты арқылы Супериор көліне құяды. Гузберри Фоллс мемлекеттік саябағында Супериор көліне жақын кемпинг алаңдары бар, бірақ оның басты көрікті жерлері – Гузберри өзеніндегі бес сарқырама және өзен шатқалының солтүстік бетіне көрініс ашатын Гитчи Гумми жолы. Сплит-Рок маяк мемлекеттік саябағы тарихи Сплит-Рок маяғымен танымал. Маяк Миннесота тарихи қоғамы басқаратындықтан, кіру үшін жеке төлем қабылданады. Теттегуш мемлекеттік саябағы Баптист өзенінің төменгі ағысында орналасқан және Супериор көліне қарай тік жарларымен әйгілі. Миннесотадағы ең биік жар – Палисайд Хед мемлекеттік саябақтың негізгі кіреберісінен тыс жерде орналасқан, бірақ көл жағалауындағы кішкентай аудан – Шовэл Пойнт негізгі саябақтың ішінде жатыр. Джордж Х. Кросби Маниту мемлекеттік саябағы – Супериор көліндегі рюкзакпен ғана кемпинг ұсынатын жалғыз мемлекеттік саябақ, оның барлық кемпингтері көл жағалауынан шалқары орналасқан Маниту өзенінде. Темперанс өзені мемлекеттік саябағында Супериор көліне өте жақын кемпинг алаңдары бар. Басты көрікті жерлері – Темперанс өзеніндегі сарқырамалар. Каскад өзені мемлекеттік саябағы Каскад өзеніндегі жеті сарқырамасымен танымал. Сотшы С.Р. Магни мемлекеттік саябағы – Миннесотаның Солтүстік жағалауында кемпинг жасауға болатын ең солтүстік жер. Онда Брюль өзеніндегі «Шайтан қазаншасы» сарқырамасы орналасқан. Өзен сарқырамаға жақындағанда екі салаға бөлінеді, біреуі өзен бойымен ағып кетеді, ал екіншісі сарқыраманың тасты бетіндегі тесікке құлайды. Гранд Портаж мемлекеттік саябағы, Гранд Портаж ұлттық монументімен жақын болғанымен, бірдей емес, Миннесота мен Онтарионы бөлетін көгершін өзеніндегі Биік сарқыраманы қамтиды. Миннесотаның Солтүстік жағалауындағы басқа мемлекеттік саябақтардан айырмашылығы, бұл саябақта кемпингке арналған орын жоқ. Гранд Портаж ұлттық монументі тарихи тері саудасы бекетінің қайта құрастырылған нұсқасына, сондай-ақ дәстүрлі Оджибва мәдениетіне үй иесі. Ұлттық монумент аумағында көлік құралымен келуге болатын кемпинг жоқ.

Облыстық және ұлттық парктер

Онтарио провинциялық парктерінің көпшілігі ресми кемпингтер немесе келушілер орталықтары жоқ, дамымаған табиғи қорықтар болып табылады. Lake Superior National Marine Conservation Area – 2007 жылы құрылған 10,000 км² қорғалатын аймақ. Pigeon River провинциялық паркі Pigeon өзенінің Канада жағында орналасқан. Sleeping Giant провинциялық паркі – Сибли түбегіндегі үлкен табиғи орта паркі, кемпинг ұсынады. Shesheeb Bay провинциялық паркі – Black Bay түбегіндегі шағын табиғи қорық паркі. Gravel River провинциялық паркі – Gravel өзенінің Үстіңгі көлге құятын жағасында орналасқан шағын дамымаған табиғи қорық. Rainbow Falls провинциялық паркі кемпингке мүмкіндік береді. Prairie River Mouth провинциялық паркі – бір жаяу жолдан басқа мүлдем дамылмаған табиғи қорық паркі. Neys провинциялық паркі – Супериор көліне қарай созылған шалқар түбекте орналасқан және кемпинг ұсынады. Red Sucker Point провинциялық паркі – Супериор көлінің жағалауындағы шағын табиғи қорық. Lake Superior провинциялық паркі – көл жағалауындағы ең үлкен провинциялық парк. Бұл толық, заманауи кемпингтік жабдықтарымен және көптеген ішкі жолдары бар табиғи орта паркі. Montreal River провинциялық паркі – тек қайықпен баруға болатын табиғи қорық. Pancake Bay провинциялық паркі – кемпингтік жабдықтары бар демалыс паркі. Edmund Fitzgerald кемесінің құлау орны парктің жанында. Batchawana Bay провинциялық паркі – күндізгі демалыс үшін жабдықталған сирек құмды жағажайдағы демалыс паркі (Солтүстік жағалаудағы жағажайлардың көпшілігі тасты). Pukaskwa ұлттық паркі – Онтариодағы ең үлкен ұлттық парк. Онда кемпингке арналған орын шектеулі.