Тлашкалалықтар: Ацтектерге қарсы одақтас және Мексика тарихындағы рөлі
Tlaxcaltec
Тлашкалалықтар – Мексиканың ежелгі халықтары. Ацтектерді құлатуға көмектесіп, 300 жыл испанмен одақтас болған. Тарихы, мәдениеті мен тілі туралы біліңіз!
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мексиканың түпкілікті халқы
Indigenous people of Mexico
Тлаксалландар, немесе Тлаксалтектер – Мексиканың Тлаксала аймағынан шыққан науа халқы. Тлаксала конфедерациясы 1521 жылы Испания Корольдігінің конкистадорларымен бірлесіп, ацтек империясын құлатуға зор үлес қосты. Тлаксалландар 1821 жылы Мексика тәуелсіздігіне дейін 300 жыл бойы испандықтардың одақтасы болды.
The Tlaxcallans, or Tlaxcaltecs, are an indigenous Nahua people who originate from Tlaxcala, Mexico. The Confederacy of Tlaxcala was instrumental in overthrowing the Aztec Empire in 1521, alongside conquistadors from the Kingdom of Spain. The Tlaxcallans remained allies of the Spanish for 300 years until the Independence of Mexico in 1821.
Колумбқа дейінгі тарих
Тлаксалтектер бастапқыда Науатль, Отоми және Пиноме тілдерінде сөйлейтін үш түрлі этникалық топтың біріккенінен құралды, олар Тлаксаллан немесе Тлаксаланың төрт қала-мемлекетін (алтепетль) құрады. Бұл төрт қаланың әрқайсысы осы конфедерацияда тең үнге ие болған деп есептеледі, бірақ ақырында Науатль тілінде сөйлейтін топ басымдыққа ие болды. Еуропалықтармен байланыс орнаған кезде Тизатлан қаласы Тлаксаланың ішіндегі билікке ие болды. Ацтектердің, басқаша Мексика деп те аталатын, ерте кездегі талпыныстарына қарамастан, Тлаксалтектер ешқашан Үштік одақпен жаулап алынбады. Кейінірек Тлаксаллан мен Ацтектер арасындағы соғыстарды xochiyaoyatl (гүл соғыстары) деп атады, себебі олардың мақсаты жауды бағындыру емес, құрбандыққа шалу үшін жау әскерлерін тұтқындау болды.
The Tlaxcaltecs were originally a conglomeration of three distinct ethnic groups who spoke Nahuatl, Otomi and Pinome that comprised the four city states (altepetl) of Tlaxcallān or Tlaxcala. Each of the four cities supposedly had equal say in this confederation, but eventually, the Nahuatl speakers became the dominant ethnic group. By the time of European contact, the city of Tizatlan was effectively controlling Tlaxcala. Despite early attempts by the Aztecs, also known as Mexica, the Tlaxcaltecs were never conquered by the Triple Alliance. Later wars between the Tlaxcallans and the Aztecs were called xochiyaoyatl (flower wars), as their objective was not to conquer but rather to capture enemy warriors for sacrifice.
Испанияның отарлау тарихы
Ацтектердің бір ғасыр бойы жек көретін жауыздарын құлатуға құштарлықпен, Тлакскальтектер Эрнан Кортес және оның испан конкистадорларымен одақтасып, Ацтек империясының астанасы Теночтитланға жасалған шабуылға зор үлес қосты, испандықтардың Анауак аңғарына жетуіне көмектесіп, шабуыл күштерінің маңызды бөлігін құрады. Сол кездегі олардың Тлатоани, яғни патшасы – Xicotencatl есімді адам, ал оның ұлы, Кіші Xicotencatl ханзада және тақтың мұрагері болды. Тлаксаланың төрт қаласының басшылары христиан дінін қабылдауға келісіп, 1520 жылдың шілде айында крещениеден өтті. Конкистадор Берналь Кастильо Кіші Xicotencatl-дың испандарға күдікпен қарағанын және олардың жоспарларына үнемі араласып отырғанын айтты. Кортес ақырында Xicotencatl-ды жасырын түрде өлімге кесіп, Окотелолько қаласынан келген дворяндардың Тлаксала билігін өз қолына алуына жол берді. Ацтек империясын бағындыруда испан тәжімен одақтас болғандықтан, Тлакскальтектер Мексиканың жергілікті халықтары арасында ерекше құқықтарға ие болды, олар қару-жарақ алып жүруге, жылқыға мінуге, асыл атақтарға ие болуға, Тлакскальтек есімдерін сақтауға және өздерінің елді мекендерін тәуелсіз басқаруға құқылы болды. Осындай жеңілдікпен қарау Тлаксаланың ғасырлар бойы Испанияға адал болуын қамтамасыз етті, тіпті Мексиканың тәуелсіздік соғысы кезінде де, бірақ Тлаксала тәуелсіздік үшін күрескен күшті топқа да қонақжайлық жасады. Тлакскальтектер Гватемаланың испандықтар тарапынан бағындырылуына да зор үлес қосты, және Гватемала атауының өзі сияқты, Гватемала жер-су аттарының көптегені Тлаксаллан науатль тілінен алынған. Тлаксаллан отарлаушылары Солтүстік Мексикада (қазіргі Техастың оңтүстік-шығыс бөліктері де бар) бірқатар елді мекендер құрды, онда испандықтардың жергілікті тайпаларды бағындыру әрекеттері сәтсіз аяқталды. Олар испан тәжіне қарсы болған жергілікті тайпаларды бағындыру үшін көшпелі және соғысқа бейім тайпалар (Чичимека деп аталды) қоныстанған аймақтарды мекендеді. Испанияға көрсеткен қызметтері үшін, Тлаксалалықтар саяхаттарына шыққанға дейін көптеген құқықтар мен жеңілдіктерді талап етіп, оларды алды. 1. Тлаксалалық қоныс аударушылар мен олардың ұрпақтары мәңгілікке хидальго (дворян) болады, барлық уақытта алым-салықтан, салықтардан және жеке қызметтен босатылады. 2. Оларды испандықтармен бірге қоныстандыруға мәжбүрлемейді. Олар өз аудандарында (баррио) тұрады. 3. Олар Чичимекалардан бөлек тұрады, бұл олардың жер учаскелеріне, жайылымдарына және балық аулау құқықтарына қатысты. 4. Тлаксалалық елді мекендердің үш лига (9 миль) радиусы ішінде ең ірі малға (ірі қара, жылқы, қашыр, өгіз) жер беруге рұқсат етілмейді. 5. Жаңа елді мекендердегі базарлар 30 жыл бойы сату салығынан және барлық түрдегі салықтардан босатылады. 6. Жаңа елді мекендерге барған Тлаксаланың басшылары (principals) және олардың ұрпақтары жазасыз қару алып жүруге және атқа мінуге құқылы. 7. Солтүстікке бара жатқан Тлаксалалықтарға екі жылға дейін қажетті азық-түлік пен киім беріледі. 8. Олар екі жыл бойы өз егістіктерін өңдеуге көмек алады. Чичимекадағы Тлаксалтек колонияларына қазіргі Коахуила, Дуранго, Халиско, Нуэво-Леон, Сан-Луис-Потоси және Закатекас штаттарының елді мекендері кірді. Колониялар құрамына Нуэва Тлаксала де Нуэстра Сенора де Гуадалупе де Хоркасистас (қазіргі Гуадалупе), Сантьяго де лас Сабинас (қазіргі Сабинас Идальго) Нуэво-Леонда; Вилла де Нуэва Тлаксала де Куяхуистлан (қазіргі Колотлан) Халискода; және Сан-Эстебан де Нуэва Тлаксала Коахуила (қазіргі Сальтильоның бөлігі) кірді. Тлакскальтек офицерлері мен сарбаздары испандықтардың Филиппиннің бағындырылуына да қатысты, кейбіреулері аралдарда тұрақталып, филиппин тілдеріне науатль сөздерін енгізді. Ацтек империясын құлатуға және басқа да бағындыруларға көрсеткен көмектері үшін 1534 жылы Тлаксала губернаторы Диего Максикскацинге Испания королі Карл V-ге жеке аудиенция берілді. Тлаксалаға бірнеше ерекше құқықтар берілді, олардың ішінде герб және наразылықтарын білдіру үшін корольге тікелей өтініш ету құқығы бар. Карл сондай-ақ Тлаксаланың тек өзіне ғана жауапты екенін жариялады. Испан империясының номиналды поддандылары болғанымен, іс жүзінде Тлаксала және Тлаксаллалықтар испан билігінен көбінесе азат болды және өздерінің тәуелсіздігі мен автономиясын ашулы қорғады. Испания үкіметі Тлаксаланы бағындырылған емес, одақтас қала ретінде мойындады.
Eager to overthrow the Aztecs, their hated enemies for a century, the Tlaxcaltecs allied with Hernán Cortés and his fellow Spanish conquistadors and were instrumental in the invasion of Tenochtitlan, capital of the Aztec Empire, helping the Spanish reach the Valley of Anahuac and providing a key contingent of the invasion force. At the time, their Tlatoani or king was a man named Xicotencatl, and his son, named Xicotencatl the Younger, was prince and heir to the throne. The leaders of the four cities of Tlaxcala agreed to accept Christianity, and in July of 1520 were baptized. Conquistador Bernal Castillo described the younger Xicotencatl as greatly suspicious of the Spanish and repeatedly interfering with their plans. He stated that Cortés eventually had Xicotencatl secretly executed, allowing noblemen from the city of Ocotelolco to assume power over Tlaxcala. Due to their alliance with the Spanish Crown in the conquest of the Aztec Empire, the Tlaxcaltecs enjoyed exclusive privileges among the indigenous peoples of Mexico, including the right to carry guns, ride horses, hold noble titles, maintain Tlaxcaltec names and to rule their settlements autonomously. This privileged treatment ensured Tlaxcallan allegiance to Spain over the centuries, even during the Mexican War of Independence, though Tlaxcala did host a strong pro independence faction. The Tlaxcaltecs were also instrumental in the Spanish conquest of Guatemala, and a significant number of Guatemalan place names, including the name “Guatemala” itself, derive from Tlaxcallan Nahuatl. Tlaxcallan colonists also founded a number of settlements in Northern Mexico (including parts of present day southeastern Texas), where conquest of local tribes by the Spaniards had proved unsuccessful. They settled areas inhabited by nomadic bellicose tribes (known as the Chichimeca) to pacify the local indigenous groups hostile to the Spanish Crown. Before embarking on their journeys, the Tlaxcalans demanded and received numerous rights and privileges for their service to Spain. NumberCapitulacion1The Tlaxcalan settlers and their descendants would be Hidalgos (noblemen) in perpetuity, free from tribute, taxes, and personal service for all time.2They will not be compelled to settle with Spaniards. They will live in their own districts (barrios).3They will live separately from the Chichimecas, and this will apply to their lots, pastures, and fishing rights.4No grants of land for the largest livestock (ganado mayor: cattle, horses, mules, oxen) shall be allowed within three leagues (9 miles) of Tlaxcalan settlements.5The markets in new settlements shall be free from, exempt from sales tax, and all forms of taxation, for 30 years.6The chief men (principals) of Tlaxcala who go to new settlements and their descendants shall be permitted to carry arms and ride saddled horses without penalty.7For two years, the Tlaxcalans going north should be given the necessary provisions and clothing for up to two years.8They would receive aid in cultivation of their fields for two years. The Tlaxcaltec colonies in the Chichimeca included settlements in the modern states of Coahuila, Durango, Jalisco, Nuevo León, San Luis Potosí and Zacatecas. The colonies included Nueva Tlaxcala de Nuestra Señora de Guadalupe de Horcasistas, today known as Guadalupe, and Santiago de las Sabinas, today known as Sabinas Hidalgo, in Nuevo León; Villa de Nueva Tlaxcala de Quiahuistlán, today known as Colotlán in Jalisco; and San Esteban de Nueva Tlaxcala in Coahuila, today part of Saltillo. Tlaxcaltec officers and soldiers also participated in the Spanish conquest of the Philippines, with some permanently settling on the islands and contributing Nahuatl words to the Philippine languages. In return for their assistance in toppling the Aztec Empire and other conquests, in 1534 the governor of Tlaxcala, Diego Maxixcatzin, was granted a personal audience with the King of Spain, Charles V. Tlaxcala is given several special privileges, among them being a coat of arms and the right to petition the king directly to address grievances. Charles also declared that Tlaxcala should answer to no one but himself. Though nominally subjects of the Spanish Empire, in practice Tlaxcala and the Tlaxcallans were largely free of Spanish authority, and jealously guarded their own independence and autonomy. The Spanish government recognized Tlaxcala as an allied city instead of a conquered one.
Колониядан кейінгі тарих
Мексика тәуелсіздік алғаннан кейін, 1885 жылдан 1911 жылға дейін Тлаксаланың губернаторы Просперо Кахуанци болды, ол өзінің тегі Тлаксальтектерге жатады. Кахуанци Мексиканың жергілікті мәдениетін және ескерткіштерін сақтауды қолдады. Ол сондай-ақ, постколониалдық Мексикада сирек кездесетін, бірақ Испаниямен бұрынғы одақтастығының арқасында Тлаксалада кең таралған, оларды испандық крещение есімдерінен қорғаған, науатль тегіне ие болды. Мексика үкіметі этникалық белгіні ата-тегі бойынша емес, сөйленетін тілі бойынша анықтайтындықтан, Мексикадағы Тлаксальтектердің санын анықтау қиын. Олар науатль тілінде сөйлейтін басқа халықтармен бірге кеңінен топтастырылады, олар науалар деп белгілі. 2010 жылғы Мексика халқының санағы бойынша, Тлаксалада 23 000-нан астам науатль тілінде сөйлейтін адам болды. 2020 жылға қарай бұл көрсеткіш 27 000-нан асты. Бүгінде Техаста 16 ғасырдағы Тлаксала отарлаушыларының ұрпақтарынан тараған мыңдаған адамдар тұрады, сонымен қатар Калифорнияда, Американың оңтүстік-батысында және Нью-Йорк қаласында Тлаксаладан келген шағын көшпенділер тобы да бар.
Following Mexican independence, from 1885 1911 the Governor of Tlaxcala was Prospero Cahuantzi, himself of native Tlaxcaltec heritage. Cahuantzi promoted the preservation of indigenous Mexican culture and artifacts. He also possessed an indigenous Nahuatl surname, uncommon in post colonial Mexico but prevalent in Tlaxcala due to their previous alliance with Spain, which protected them from imposed Spanish baptismal names. As the Mexican government does not recognize ethnicity by ancestry but by language spoken, the number of Tlaxcaltec people in Mexico is difficult to estimate. They are instead broadly grouped with other Nahuatl speaking people known as Nahuas. As of the 2010 Mexican census, there were estimated to be more than 23,000 Nahuatl speakers in Tlaxcala. By 2020, that number had risen to over 27,000. Thousands of people, descended from 16th century Tlaxcallan colonists, live in Texas today, as well as a smaller number of recent immigrants from Tlaxcala living in California, the American Southwest and New York City.