Кіріспе

Шахмат шебері Джордж Колтановски (сонымен қатар "Жорж"; 17 қыркүйек 1903 – 5 ақпан 2000) – Бельгияда туған американдық шахматшы, насильші және жазушы. Ол бұлжымай "Колти" деп аталды. Колтановски 1937 жылғы 20 қыркүйекте Эдинбургте көзін байлап 34 шахмат ойынын бірден ойнап, әлемдік рекордты орнатты, бұл жаңалық әлемді шарлады. Сондай-ақ, ол 1960 жылы бір ойынға 10 секундтан беріліп, қатарынан 56 ойынды көзін байлап ойнау рекордын қойды.

Ерте өмір

Бельгияның Антверпен қаласында поляк еврей отбасында дүниеге келген Колтановский шахматты әкесі мен ағасы ойнағанда көріп үйренген. Ол 14 жасында бұл ойынды қызығушылықпен ойнай бастады және 1932 жылы Эдгард Колле қайтыс болғаннан кейін Бельгияның ең үздік шахматшысы атанды.

Шахматтық мансабы

Шахматтағы алғашқы үлкен жетістігін 21 жасында, Меран қаласында өткен халықаралық турнирге барғанда алды, резервтік топтардың бірінде ойнауды жоспарлаған болатын. Ұйымдастырушылар оның кім екеніне шатасып немесе жаңылып, шақырылған бірақ келмеген ойыншының орнына гроссмейстерлер тобында ойнауды сұрады. Колтановский қуана келісіп, нәтижелер тізімінде төменгі жаққа таяу аяқтады, бірақ гроссмейстер Таррашпен тең түсіп, құнды тәжірибе жинады. Одан кейін ол кем дегенде 25 халықаралық турнирде қатысты. 1923, 1927, 1930 және 1936 жылдары Бельгияның шахмат чемпионы атанды. Колтановский тур жасап, бірнеше ойыншыға бірдей партия ойнау көрсетілімдерімен және көзбен көрмей ойнау шеберлігімен танымал болды. 1932–1937 жылдар аралығындағы нәтижелеріне сүйене отырып, профессор Арпад Эло «Шахматшылардың рейтингі» кітабында Колтановскийге 2450 рейтинг берді. Колтановский 1950 жылы FIDE ұйымының ресми түрде алғашқы рет тағайындаған кезде Халықаралық шебер атағын алды, ал 1988 жылы құрметті гроссмейстер атағымен марапатталды. Колтановскийдің турнирдегі ойыншы ретіндегі жетістіктері айрықша емес еді. 1946 жылы Питтсбургте өткен АҚШ Ашық чемпионатында қатысып, іріктеу кезеңінен өте алмады және финалға жолдама алған жоқ. Сол жылдары АҚШ Ашық чемпионаты іріктеу және финалдық кезеңдерде дөңгелек жүйесімен өткізілді. Келесі жылы Колтановский ойыншы ретінде емес, директор ретінде оралып, АҚШ Ашық чемпионатында швейцарлық жүйені енгізді. Ол 1947 жылы Техас штатының Корпус-Кристи қаласында өткен АҚШ Ашық чемпионатында швейцарлық жүйені алғаш рет АҚШ шахмат турнирінде қолданды. Содан кейін ол елді аралап, барлық жерде швейцарлық жүйе бойынша турнирлер ұйымдастырды. Ұзақ уақыттан кейін швейцарлық жүйе Америкадағы шахмат турнирлерінің көпшілігі үшін стандартқа айналды. Колтановский содан кейін жылдар бойы АҚШ-ты шарлап, шахмат турнирлерін өткізіп, барлық жерде бірнеше ойыншыға бірдей партия ойнау көрсетілімдерін ұйымдастырды. 1946 жылы Питтсбургте өткен АҚШ Ашық чемпионатындағы сәтсіздігінен кейін ол енді турнирлік шахмат ойнаған жоқ, тек 10-шы шахмат Олимпиадасында (Хельсинки, 1952) АҚШ құрамасының құрамында екі партия ойнады, онда әлемдегі ең күшті ойыншылардың бірі, кеңестік гроссмейстер Александр Котовпен тең түсті, сондай-ақ венгрлік халықаралық шебері Тибор Флорианмен тең түсті, бұл партияда Колтановский жеңіске жақын болғандай көрінді.

Көзін байлап шахмат

1960 жылдың 4 желтоқсанында Калифорния штатының Сан-Франциско қаласында Колтановский көзін жойып, әр ойынға он секундтан уақыт беріліп, қатарынан 56 ойын ойнады. Ол елу ойын жеңіп, алты ойын тең түсті.

Бір мезгілде көзін байлап ойналатын шахмат

Өте керемет жадқа ие болған Колтановский көзін байлап, бірнеше ойынды бір уақытта ойнап көрсететін. 1937 жылы Эдинбургте Колтановский көзін байлап, бір мезгілде 34 шахмат ойыны ойнап рекорд жасады. Кейін Мигель Найдорф бұл рекордты жаңартты, бірақ Колтановский оның әрекеттері дұрыс бақыланбағанын айтты. Найдорф 1943 жылы Аргентинаның Росарио қаласында 40 ойын, ал 1947 жылы Сан-Паулу қаласында 45 ойын ойнады.

Кейінгі жылдар

Колтановскийдің көптеген туыстары Холокост кезінде қаза тапты. Колтановский аман қалды, себебі ол Оңтүстік Америкада шахмат турнесінде болып, соғыс басталғанда Гватемалада еді. 1940 жылы Кубадағы АҚШ консулы Колтановскийдің Гаванада шахмат көрмесін өткізіп тұрғанын көріп, оған АҚШ визасын беруге шешім қабылдады. Колтановский 1944 жылы Нью-Йоркте танысқан Лиямен соқыр кездесуде кездесті. Олар 1947 жылы Сан-Францискоға қоныстанды. Колтановский «Сан-Франциско Хроникалы» газетінің шахмат бағанының авторы болды және ол 52 жыл бойы, өмірінің соңына дейін, күн сайын шахмат бағаны жариялап, шамамен 19 000 баған шығарды. Оның қайтысынан кейін де, Shelby Lyman алмастырмас бұрын, оның атымен тағы жиырма екі баған жарық көрді. 1960 жылы ФИДЕ оны халықаралық төреші деп тағайындады. Бірақ, шамамен 25 жүрістен кейін Керес ойынды күрт тоқтатып, төрешілер шешімімен жеңімпаз деп жарияланды. Колтановский келіспеді және оған кем дегенде тең мүмкіндік беретін талдау көрсетті. Эстондық Кереске Кеңес басшылары ойынды тоқтатуды бұйырған болуы мүмкін. Колтановскийдің жеке ұйымы, Солтүстік Калифорния шахмат достары, USCF рейтингтік жүйесіне қарсы тұрып, 1960 жылдардың ортасына дейін Солтүстік Калифорния шахматына үстемдік етті. Кейін Колтановский «Жеңе алмасаң, қосыл» деген қағиданы қабылдады. 1974 жылы АҚШ шахмат федерациясының президенті болып сайланды. Сондай-ақ, ол 1947 жылдан 1970 жылдардың соңына дейін барлық АҚШ ашық турнирлерін ұйымдастырды. Оны кейде «Америка шахматының деканы» деп атады. Колтановскийдің ең үлкен жетістігі – ол шахматтан ғана өмірлік табыс тапқандығында. Ол көптеген кітаптар жазды, оның ең танымал еңбегі – 1955 жылы David McKay Co. баспасынан шыққан «Шахмат шеберінің баяндары». Онда ол көбінесе көзін байлап, бірнеше ойыншымен бір уақытта көрме өткізген саяхаттарын еске алады. Ол сонымен қатар Колле жүйесі туралы кітаптар жазып, оларды пошта арқылы сатты. Ол тіпті шахматты жаңа бастағандардың да ойынды бастауға мүмкіндік беретін жүйені үйретті. Бұл оның шәкірттерін шахмат ашылуларының үлкен көлемін жаттаудан құтқарады. Дегенмен, ол бұл ашылуды күшті қарсыластарына қарсы ешқашан ойнаған емес. Колтановскийдің кітаптарында фактілерге сәйкес келмейтін көптеген мәлімдемелер мен әңгімелер кездеседі. Сондай-ақ, олар орфографиялық және редакциялық талаптарға қатысты да талаптарға сай келмейтін. Колтановский 2000 жылы Сан-Францискода 96 жасында жүрек жеткіліксіздігінен қайтыс болды.

Көзін байлап саяхаттау

Колтановскийдің ең сенсациялық ойын-сауығы – ежелгі «Рыцарь туры» деп аталатын жаттығу, онда жалғыз ат бос тақтаны аралап, әр алаңға бір рет қана тоқтайды. Бұл жетістікке жетудің сансыз жолдарының ішінде, «қайта кіру» (немесе жабық) туры деп аталатын, шектеулі нұсқасын орындау үшін триллиондаған тізбектер бар, онда ат 64-ші қадамында бастапқы алаңына оралады. «Фонографиялық жадысы» бар дескен Колтановский (яғни тізбектерді жақсы есте сақтау қабілеті) үшін, бұл өнердің кілті – тек бір қайта кіретін үлгіні меңгеру еді. Ол кез келген алаңнан бастап, оны жатқа айту арқылы аяқтауға болатын. Бірақ, Колтановскийдің қойылымын ерекшелендіргені – оның бұл өнерге қосымша жасаған жаңашылдығы, ол атты жаттан білген тізбек бойынша механикалық түрде жылжытудан асып, қойылымға драмалық мән берді. Колтановский өзінің турын үлкен тақтамен бастады, ол сызықтармен сегіз қатарлы, сегіз бағанды торға бөлінген. Ол үлкен демонстрациялық тақтада есептерді шешкенде, көрермендер сахнаға шығып, алаңдарға сөздер мен сандарды жазуға шақырылды. Барлық 64 алаң толтырылған соң, көшелер мен қалалардың атауларын, айлар мен апта күндерінің атауларын, танымал шахматшылардың есімдерін, көрермендердің есімдерін, киножұлдыздардың немесе телеарналардың тұлғаларын, телефон нөмірлерін және мекенжайларын, туған күндерін, банкноттардың сериялық нөмірлерін және т.б. көруге болар еді. Демонстрациялық тақтадағы есептерді шешкеннен кейін, Колтановский көрермендерге арқасын бұрып, үш-төрт минут бойы сыя тақтасын қарап тексерді. Содан кейін ол тақтаға арқасымен отырып, көрермендердің кез келгенінен алаңды атауын сұрады, мысалы, e4. Ол сол алаңдағы жазуды жадынан айтып берді, ал көмекшісі оны бормен сызып тастады. Қайта кіру тізбегі бойынша аттың қияли қозғалыстарын жасап, Колтановский ат түскен әр алаңның мазмұнын айтты. Бұл қойылымның өте таңғажайып болуына қарамастан, уақыт болған жағдайда, Колтановский кейде тақтадағы алаңдардағы ақпаратты қатар бойынша немесе тіпті екі ұзын диагональ бойынша айтып, тақтадағы ақыл-ойының тереңдігін көрсетті. Кейде ол екі тақтада бір мезгілде тур жасады. Калифорния штатының Пало-Альто қаласында ол өзінің өнерін үш сыя тақтада көрсетті, 192 алаңды толықтырғанша, атты тақталар арасында алға-артқа секіріп қозғалды. Ол екі рет қате жіберіп, екі рет те бірден түзетті. Бұл қойылым кезінде Колтановский 80 жаста болды.