Кіріспе
Фреке мен Гандидің 1999 жылғы "Исаның құпиялары: "Нағыз Иса" – бұрынғы пұтқа табынушылық құдай ма?" кітабы. Бұл 1999 жылы британдық авторлар Тимоти Фреке мен Питер Ганди жазған кітап, ол ерте христиандық грек-римдік құпиялар культі ретінде пайда болды деген пікірді қозғайды. Авторлар Исаның ерте христиандар тарапынан Озирис-Дионис деп аталатын, өліп қайта тірілген "құдай-адам" культіне негізделіп ойлап табылғанын айтады. Олар Озирис, Дионис, Аттис және Митра культтерінде осы табынушылықтың көрініс тапқанын мәлімдейді. Авторлар Исаның тарихи тұлға ретінде нақты өмір сүрмегенін, оның орнына гностиктердің негізгі пұтқа табынушылық "құдай-адам" бейнесін жаңаша түсіндіргенін болжайды, сонымен қатар гностиктер христиандықтың бастапқы тобы болғанын көрсетеді. Фреке мен Ганди ортодоксалды христиандық гностицизмге дейінгі нәрсе емес, керісінше, кейіннен пайда болып, тарихты өзгертіп, христиандық гностиктерге дейін пайда болғандай көріну үшін қайта жазғанын дәлелдейді. Олар өз теориясын "Исаның құпиялары тұжырымы" деп атайды.
The Jesus Mysteries: Was the "Original Jesus" a Pagan God? is a 1999 book by British authors Timothy Freke and Peter Gandy, which advances the argument that early Christianity originated as a Greco Roman mystery cult and that Jesus was invented by early Christians based on an alleged pagan cult of a dying and rising "godman" known as Osiris Dionysus, whose worship the authors claim was manifested in the cults of Osiris, Dionysus, Attis, and Mithras. The authors propose that Jesus did not literally exist as an historically identifiable individual, but was instead a syncretic re interpretation of the fundamental pagan "godman" by the Gnostics, who the authors assert were the original sect of Christianity. Freke and Gandy argue that orthodox Christianity was not the predecessor to Gnosticism, but a later outgrowth that rewrote history in order to make literal Christianity appear to predate the Gnostics. They describe their theory as the "Jesus Mysteries thesis".
Диссертация
Фреке мен Ганди «Исаның құпиялары» диссертациясының негізін Озирис-Дионис туралы олар ұсынған өмірбаяны мен төрт канондық Евангелиядан алынған Исаның өмірбаяны арасындағы параллельдер сериясына негіздейді. Олардың ежелгі «құдай-адамдардың» өлімі мен қайта тірілу мифтерінен құрастырылған Озирис-Дионис мифінің қайта құрылымы, Евангелиядағы оқиғалармен керемет ұқсастықтарға ие. Авторлар параллельдердің қысқа тізімін келтіреді: Озирис-Дионис – етке келген Құдай, құтқарушы және «Құдайдың Ұлы». Оның әкесі – Құдай, ал анасы – жеті айлық жүкті бойжеткен қыз. Ол 25 желтоқсанда үңгірде немесе қарапайым мал төлқұмасында үш шопанның алдында дүниеге келеді. Ол шәкірттеріне крещение рәсімі арқылы жаңадан туу мүмкіндігін сыйлайды. Ол керемет түрде суды шарапқа айналдырып, тойда қолданады. Пальма жапырақтарымен қарсы алатын елге есекке мініп салтанатпен кіреді. Әлемнің күнәлары үшін құрбандық ретінде көктемде қайтыс болады. Өлгеннен кейін тозаққа түседі, содан кейін үшінші күні қайта тіріліп, даналықпен көкке көтеріледі. Оның шәкірттері соңғы күндерде соткер ретінде қайта оралуын күтеді. Оның өлімі мен қайта тірілуі нан мен шараптан тұратын ритуалық тағаммен тойланады, олар Оның денесі мен қанын білдіреді. «Исаның құпиялары» бойынша, христиан діні – ежелгі жазықша діндердің яһудилік нұсқасы ретінде пайда болған. Грек мәдениетін қабылдаған яһудилер құдай-адам мифінің яһуди элементтерін қосатын нұсқасын жазды. Жаңадан кірушілер мифті және оның аллегориялық мағыналарын Сыртқы және Ішкі құпиялар арқылы үйренді. «Кіші» және «Үлкен» құпиялардың ұқсас үлгісі эллин Элевсин құпияларының бір бөлігі болды. Митраизм жеті сатылы баулу рәсіміне негізделген. Фреке мен Гандидің пікірінше, белгілі бір кезде Сыртқы құпияларды ғана білген христиандар тобы діннің қарттарынан бөлініп, екінші баулу болғандығын ұмытып қалды. Кейіннен Ішкі құпияларды сақтап қалған топтармен кездескенде, бұл «әдеби христиандар» [Фреке мен Ганди оларды осылай атайды] «гностиктерге» шабуыл жасады, себебі гностиктер әдеби христиандардың жалған білім және жалған баулу деп санаған нәрсенің, шындығында, бастапқы (гностик) христианның екінші баулуы екенін мәлімдеді. Фреке мен Гандидің айтуынша, император Константин «бір империя, бір император, бір Құдай» саясатының тиімділігін көріп, гностиктерді жаппай қырып, «әдеби христиандық» ресми түрде бекітілген Рим-католик шіркеуі мен оның қазіргі ұрпақтары болғанын қамтамасыз еткенде, әдеби христиандық жеңіске жетті.
Osiris Dionysus is God made flesh, the savior and "Son of God." His father is God and his mother is a mortal virgin, 7 month pregnancy. He is born in a cave or humble cowshed on 25 December before three shepherds. He offers his followers the chance to be born again through the rites of baptism. He miraculously turns water into wine at a marriage ceremony. He rides triumphantly into town on a donkey while people wave palm leaves to honor him. He dies at Eastertime as a sacrifice for the sins of the world. After his death he descends to hell, then on the third day he rises from the dead and ascends to heaven in glory. His followers await his return as the judge during the Last Days. His death and resurrection are celebrated by a ritual meal of bread and wine, which symbolize his body and blood. According to The Jesus Mysteries, Christianity originated as a Judaized version of the pagan mystery religions. Hellenized Jews wrote a version of the godman myth incorporating Jewish elements. Initiates learned the myth and its allegorical meanings through the Outer and Inner Mysteries. A similar pattern of "Lesser" and "Greater" Mysteries was part of the pagan Eleusinian Mysteries. Mithraism was structured around seven serial initiations. Freke and Gandy suggest that, at some point, groups of Christians who had only experienced the Outer Mysteries were split off from the elders of the religion and forgot that there had ever been a second initiation, and that, later, when they encountered groups who had retained the Inner Mysteries, these "Literalist Christians" [as Freke and Gandy call them] attacked the "Gnostics" for claiming that what the Literalists considered false knowledge and false initiations, was, in fact, the original second initiation of primal (Gnostic) Christianity. Freke and Gandy claim that the Literalists won out when the emperor Constantine saw the political merit of 'one empire, one emperor, one god', practically exterminated the Gnostics, and saw to it that 'Literalist Christianity' became the officially approved Roman Catholic Church and its modern descendants.
Қабылдау
Крис Форбс, ежелгі тарихшы және Сиднейдегі Маккуарри университетінің аға оқытушысы, Фреке мен Гандидің жұмысын сынға алып, олардың "нағыз ғалымдар емес, тек насихаттаушылар" екенін айтты. Ол олардың Иса туралы аргументтерін "өте қателікке толы" деп сипаттап, Исаны түрлі жазыққы құдайлармен байланыстыру әрекеттерін "толыққанды шатастыру" деп атады. Оның сөзіне göre, материалдың көптігіне қарамастан, тереңірек қарағанда бәрі құлап жатыр. Жаңа өсиет ғалымы, епископ Пол Барнетт, тарихи Иса туралы бірнеше кітаптың авторы, былай деді: "Гностиктер сияқты, Фреке мен Ганди де мистикалық көзқарасқа ие және сондықтан христиан дінінің тарихи негізін жоққа шығарады". Олар Құдайдың Ұлының адам болып дүниеге келуі мен қайта тірілуінің нақты уақытта және жерде болғаны туралы идеяны жек көреді. Жаңа өсиет ғалымы және секуляр агностик Барт Д. Эрман 2007 жылы Fortean Times журналына берген сұхбатында Фреке мен Гандидің жұмысы туралы сұрады. Олардың еңбегін оқымағандықтан, ол тезиске түсініктеме берді: "Бұл ескі аргумент, ол шамамен 10 жыл сайын қайтадан пайда болады. Қазіргі уақытта христиан дінінің басқа құпия діндер сияқты болғаны туралы пікір білдірушілер көбінесе құпия діндер туралы ештеңе білмейтін адамдар, олар бірнеше танымал кітаптарды оқыған, бірақ олар құпия діндерді зерттеушілер емес. Шындығында, біз құпия діндер туралы өте аз білеміз, өйткені құпия діндердің мәні – құпиялылықта! Сондықтан, мұндай мәлімдеме жасау үшін білімсіздікке сүйену – ақылға сыймас нәрсе". 2012 жылы жарық көрген "Иисус болды ма?" атты кітабында Эрман, енді кітапты оқығаннан кейін, Фреке мен Гандидің көптеген тұжырымдамаларын қарастырып, олардың ғылыми сынға төтеп бере алмайтынын көрсетті. Эрманның талдауына сәйкес, Фреке мен Ганди ұсынған көптеген "дәлелдер" өтірік, қате түсіндіру немесе нақты тарихи деректерге емес, басқа авторлардың мәлімдемелеріне негізделген қарапайым тұжырымдамалар. Автор және белсенді Ричард Карриер "Исаның құпиялары" кітабы оқырманның санасын "негізсіз жалғандықтармен улайды және толыққанды бұрмаланған білім береді" деп мәлімдеді. Карриердің өзі Исаның нақты тұлғасы болмағанын қолдайтын болса да, "Исаның құпияларында" ұсынылған "көне әлем және көне дін" туралы көзқарастарды абсурдты және негізсіз деп айыптады.