Кіріспе

Ширли Джексонның 1958 жылғы романы «Күн сағаты» – американдық жазушы Ширли Джексонның 1958 жылғы романы.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

"Солтүстік" Хэллоран үйінің тұрғындарының оқиғасын баяндайды, ол үйдің иесі Лайонель Хэллоранның жерлеу рәсіміне арналған кешке басталады. Лионельдің әйелі Мэрижан Лионельді баспалдақтан итеріп, үйді мұрагерлікке ие болатын анасы Орианна Холлоран өлтіргеніне сенімді; жерлеуден бірнеше сағат өткен соң Мэрижан өзінің кішкентай қызы Фэнсиге "Әжем менің әкемді өлтірді" деген сөз тіркесін қайталауға үйретті. Сондай-ақ, Halloran үйінде тұратын қарт Ричард Halloran, оған қозғалу үшін мүгедек арба керек болды және оны медбике ұстады; Эссекс, кітапхананы каталогтауға жалдалған жас жігіт (және ол егде Mrs. Halloran-ға ұсталу үшін арнайы жалдалған); Фанни, Ричард Halloran-ның әпкесі; және Мисс Огилви, жас Фэнсидің тәрбиешісі. Романдағы аз көрінетін, бірақ айтарлықтай таңғажайып кейіпкер - Хэллоран үйінің өзі. Өмірінің соңына таман үлкен байлыққа ие болған адам салған үй, әсемдікке дейін сәнді, ал үйдің аясы мен ішкі жерлерінің шексіз бөлшектері Джексон кейіпкерлерді де, оқырмандарды да басып тастағанша мұқият сипатталған. Осы бөлшектердің бірі - сол есімді күн сағаты. Ол математикалық жағынан кемелді жердің ортасында тұрып, "Бұл әлем не?" деген жазумен жазылған (Чоссердің "Кентербери ертегілерінен" үзінді). Ұлының өлімімен Орианна үйді иеленіп, оның тұрғындарына билігін қолдана бастайды: Огилви және Эссекс мырзайымдар жұмыстан шығарылады, Мэрижанды жібереді, ал Фанниге үйде Орианнаның жақсы рақымымен ғана өмір сүруге рұқсат етіледі. Орианна әжесінің өліміне байланысты үйді мұра етеді деген жас Фэнси қала береді. Бұл хабардан кейін болған шу-шудың ортасында Фанни Halloran бақшаларында жүріп, аян алады: әкесі арбалы оны дүниенің жуырда аяқталатынын және тек Halloran үйіндегілер ғана аман қалатынын ескертеді. Фанни басқаларға алдағы жойылу туралы айтып жатқанда, еденде жылан көрінеді; бұл Фаннидің әкесі арбасының белгісі ретінде қабылданады. Орианна қатты дірілдеп, бәрін үйде қалдырады. Көп ұзамай Орианна өзінің "ескі досы" Уилоу ханымды шақырады. Миссис Уиллоу екі қызы Джулия мен Арабелламен келеді; үшеуі де Халоранның ақшасына жол табуға ниетті көрінеді, бірақ олар жойылу туралы естігенде қорқып, алыстан жіберілуден бас тартады. Бірнеше күннен кейін Глория есімді тағы бір қыз келеді. Глория он жеті жаста, Орианнаның туысы қызы, ол әкесі елден кеткен кезде Halloran-мен бірге тұруды сұрайды. Осы арада Миссис Уиллоу болашаққа маймен қапталған айна арқылы қарауға кеңес береді—бұл ойын оның жасөспірім кезіндегі ойын. Глория оны өз еркімен сынап көруге дайын, ол әлемнің соңы мен одан кейін келетін жұмақ сияқты жұмақ туралы көріністерді сипаттайды. Көріністер Глорияны қорқытады және басқалар оны өздері үшін көруге мәжбүрлеуі керек. Ақырында, үйге топтың соңғы мүшесі әкелінеді: Фанни мен мисс Огилви ауылда кездейсоқ кездесетін бейтаныс адам. Фанни әпкесі онымен танысқаннан кейін "капитан Скарабомбардон" деп атайды. Оның шын аты Гарри екені анықталды. Басында шағын топ қуанып, "келесі әлемге" арналған заттарды жинауға арналған Halloran ақшасын жұмсау мүмкіндігін пайдаланады. Олар кітапханадағы кітаптарды өртеп, керек-жарақтарға орын жасайды. Бастапқыда бұл заттар пайдалы, бірақ бірте-бірте, көңілді тұрғындар "Едемде" жоғалтатын рахатты нәрселер туралы ойлана бастаған сайын, заттар күлкілі дәрежеге дейін қиялға айналады. Орианна көп ұзамай дүниенің соңынан кейінгі мінез-құлық туралы жарлықтар мен заңдар шығара бастайды, өзін болашақ жұмақтың ханымы ретінде қояды. Ол неғұрлым көп бұйрық беріп, өзін ұстай бастаса, басқалары оны соншалықты елемеді, өйткені олар Глорияның келесі әлемнің сұлулығы туралы толығырақ көріністеріне қызығады. Орианна тағы да күмәнді білдіргенде, тағы бір белгі—күн сағатына қарап тұрған терезедің өздігінен жарылуы—Фаннидің өлген әкесіне қатысты. Топта кем дегенде екі қарсылас бар. Әлемнің соңы деген ұғымды күлкілі деп санайтын Джулия капитанмен бірге кетуге ниетті. Орианна Капитанның жаңа әлемге кіретін екі еркектің бірі екенін түсінеді, оған қоныстануға жеткілікті ақша береді, өйткені ол бәрін жұмсау үшін жеткілікті уақыт болатынына сенбейді. Джулия жалғыз жүреді, бірақ қорқынышты, садистік таксимен жүріп өткеннен кейін (бұл адам Орианнаның Джулияны қорқыту үшін ғана жұмыс істеген болуы мүмкін), ол үйдің қауіпсіздігіне қашып кетеді. Глория, осы арада, Эссекспен достық қарым-қатынас құрды және оның қалған өмірін—қаншалықты қысқа болса да—нағыз әлемде өткізу туралы армандады, Хэллоран сарайларының жасанды, оқшауланған әлемінен емес. Эссекс Глорияның жойылу жоспарлары туралы Орианнаға хабарлап, оны сатқандықтан, Глория оның жоспарларын Орианнаға жеткізді. Аз көрінетін қарсылас Фэнси. Қолданылған және қорқынышты бала Фэнси әлемнің оның өмірін бастауға мүмкіндік болмай тұрып жойылғанына наразы, және оның қуыршақ үйімен (өзі Хэллоран үйінің кішкентай моделі) әуестенген ойын ойнайды, қуыршақтарын Орианна Хэллоран үйінің тұрғындарымен билік етудегі қуанышындай бағындырады. Фэнси әжесінің мұрагерлікке уәдесін жақыннан қабылдады және әжесі өлгенде қуыршақ үйін қиратып тастаймын, себебі "маған ол керек болмайды" деді. Әлемнің аяқталуына бір күн қалғанда Орианна үлкен кеш ұйымдастырады (сыртта, үй ішіндегі дайындықтарға ешкім наразылық білдірмеу үшін) және ауылдың барлық халқын соңғы тойға шақырады. Бұл кеш Орианна алтын тәж киіп келгенде коронация атмосферасына ие болады, ол келесі әлемдегі өзінің мәртебесін көрсетеді. Орианна тәжін Фэнсиге бергенше шешпеуге ант етеді. Кештен кейін күнді қызметшілерді жіберуге және үйдің терезелерін жабуға жұмсайды, осылайша ешкім түнгі жойылғанды көрмейді. Күшті дауыл басталады, тұрғындар түнгі жиынға бір бөлмеде дайындалғанда жарықтар өшеді. Топ төмен қарайтын кезде Орианнаның жерде жатқанын көреді. "Мен оның барлық нұсқаулары мен ережелері туралы ойланып жаттым," деді кейіпкерлердің бірі. "Мен оның біздікінен басқа жерге бара жатқанын ойладым." Олар не болғанын болжағанда, Фэнси жүгіріп келіп, әжесінің басынан тәжін алып, өзіне киеді. Екі ер адам дауылға шығып, Орианнаның денесін күн сағатына жеткізеді, онда оның жойылғанда шайылып кететіні болжанады. Содан кейін барлық ойыншылар жиналып, таңның келуін күтеді, және роман осымен аяқталады.

Тақырыптар мен сын

Джексонның көптеген туындылары сияқты, «Күн сағаты» да көптеген жауапсыз сұрақтармен және мазасыз болжамдармен аяқталады: дауыл өткен соң әлемнің табанына бармасы белгісіз, бірақ егер батса, осы жағымсыз адамдар жерді мұраға ала ма? Джексон ешқандай нақтылық ұсынбайды. «Күн сағаты» туралы замандас шолуын оқығаннан кейін, онда үйдің католик шіркеуін, ал дауласып жатқан кейіпкерлердің протестанттық бағыттарын бейнелейтіні айтылған, өзі агностик болған Джексон католик шіркеуі туралы өте аз білетінін, бірақ оның одан көп нәрсе білуіне қуанғанын мәлімдеді. Джексонның өзі отбасында бірнеше ұрпақ сайын пайда болатын «архитектуралық ген» туралы әзілдеуді ұнататын, ал «Күн сағатында» бейнеленген үй «Хилл Хаустың құрсауында» атты шығармадағы әйгілі Хилл Хаусты болжауы мүмкін. Екі үйдің арасында көптеген ұқсастықтар бар: Хилл Хаус пен Хэллоран Хаусты күйеулері әйелдеріне сыйлық ретінде салған, олар үйді алғаш көргенге дейін немесе одан кейін көп ұзамай қайтыс болған. Екі үй де үйдің меншігін таласқан түрлі отбасы мүшелері арасындағы қақтығыстың ошағына айналады. «Математикалық тұрғыдан мінсіз» аумақ және көзге шалынатын күн сағаты оқырмандарға Хилл Хаусты еске түсіруі мүмкін, онда барлық едендер мен қабырғалар сәл орталықтан ауытқулы. Хэллоран үйі Хилл Хаус сияқты ашық түрде «құрсаулы» болмаса да, кем дегенде екі әуесқойдың келген жері болып табылады. «Күн сағаты», Джексонның бұрынғы романы «Қабырға арқылы жол» сияқты, көптеген кейіпкерлерді қамтиды, олардың ешқайсысы да аса жақын емес. Он бір басты кейіпкерден басқа, роман бойында комедиялық жеңілдік ретінде пайда болатын бірнеше екінші дәрежелі кейіпкерлер де бар. Джон Г. Парк «Соңды күту: Ширли Джексонның «Күн сағаты»» атты мақаласында романның негізгі кейіпкерлерінің «шектелген нарциссизмі» туралы бірнеше мысал келтіреді. Стивен Кинг «Danse Macabre» еңбегінде бұл тұжырымды «өз проблемаларына деген қызығушылықтың күшеюі; сыртқа қарай емес, ішке қарай бұрылу» деп түйіндейді. Роман бойында кейіпкерлердің көптеген әңгімелері ешкім тыңдамайтын бәсекелес монологтарға айналады, сонымен қатар Орианна мен Фанни тәтесі Фанси қуыршақтарын басқаратын сияқты басқа ересектерді манипуляциялауға тырысады. Сондай-ақ, Ричард Паскальдің «Жаңа әлемнің миниатюралары: Ширли Джексонның «Күн сағаты» және соғыстан кейінгі американдық қоғам» атты еңбегін қараңыз. Journal of American & Comparative Cultures томы 23, 99-бет, 2000 жылдың күзі.