Діннің сынға түсуі мен талқылануы

Діндерді сынау: тарихы, идеялар, концепциялар мен діни практикаға сын. Ежелгі Грециядан бастау алады. Әр дін өзгелерін жоққа шығарады.

26 мин оқу

100%

Дереккөз: Criticism of religion — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Діннің идеяларын, дұрыстығын, түсінігін немесе діни амалдарын сынау. Дінге сын айту діннің дұрыстығын, түсінігін немесе идеяларын сынауды қамтиды. Дінге сын айтудың тарихи жазбалары ежелгі Грекияда, әсіресе Афинада, Мелос атеисі Диагормен бірге кемінде б.з.д. 5 ғасырға дейін жетеді. Ежелгі Римде б.з.д. 1 ғасырға жатқан Лукрецийдің "De rerum natura" атты ерте белгілі мысалы бар. Жер бетіндегі әрбір бірегей дін (сондай-ақ әрбір бірегей көзқарас) егер бірегей шындықты дәлелдесе, басқа діндердің шындықты дәлелдеуін міндетті түрде жоққа шығарады. Осылайша, дінге қатысты кейбір сын-ескертпелер нақты бір діни дәстүрдің бір немесе бірнеше қырын сынауға айналады. Дінге сыншыл тұрғысынан қараушылар дінді: ескірген, жеке тұлғаға зиянды, қоғамға зиянды, ғылымның немесе адамзаттың дамуына кедергі келтіретін, әдепсіз әрекеттердің немесе салтының көзі, және әлеуметтік бақылаудың саяси құралы деп қарастыруы мүмкін.

Діннің анықтамасы

Дін – 17 ғасырдан бастап дамыған қазіргі батыс концепциясы, одан бұрын болған емес. Мысалы, Азияда 19 ғасырға дейін ешкім өзін "һинду" немесе басқа ұқсас атаумен таныстырмаған. Еврей Киелі кітабы, Жаңа өсиет немесе Құран сияқты діни мәтіндерді жасаған ежелгі және орта ғасырлық мәдениеттердің тілдерінде, мәдениеттерінде немесе тарихында мұндай түсінік немесе идея болған жоқ, сондай-ақ Колумбтан бұрын Америка халықтарында да болған емес. 21 ғасырға келгенге дейін, қазіргі зерттеушілер дінді сенімдерді, доктриналарды және қасиетті орындарды қамтитын абстракция ретінде қарастырса да, діннің не екендігі туралы ғылыми консенсусқа әлі де келілмеген.

Сын-пикір тарихы

Б.з.б. бірінші ғасырдағы римдік ақын Тит Лукреций Карус өзінің "De rerum natura" атты еңбегінде былай деп жазды: "Бірақ, көбінесе осы дін адамдардың зұлым ырымдарына себепкер болды". Эпикурейлік мектептің философы Лукреций әлем тек материя мен бос кеңістіктен тұрады деп сенді және барлық құбылыстарды таза табиғи себептерден туындаған деп түсінуге болады. Лукреций, құдайларға сенгенімен, діннің қорқыныш пен білімсіздіктен туатындықын, ал табиғатты түсінудің адамды оның шектеулерінен босататынын айтты. Ол дінге өзінен қарсы емес, бірақ құдайлардың әлемге араласуын үйрететін дәстүрлі дінге қарсы болды, оны ырым-жырым деп есептеді. Исламның алтын ғасырында философ Аль-Маарри пайғамбарлардың барлық сөздерін өтірік деп айыптады және исламдағы Құдайды екі жүзділікпен айыптады, өйткені Ол кісі өлтіруді тыйымдайды, бірақ әр адамның жанын алу үшін періштелерді жібереді. 18-ғасырда француз ағартушысы Вольтер деист болды және діни төзімсіздікті қатты сынады. Вольтер яһудилердің алтын бұзауға табынуы үшін басқа яһудилердің өлтірілуіне, христиандардың діни даулар үшін бір-бірін өлтіруіне және христиандардың діні қабылдамаған американдықтарды өлтіруіне наразылық білдірді. Вольтер осы өлтірулердің нақты себебінің өлтірілгендердің байлығын тонау екенін мәлімдеді. Вольтер сонымен қатар мұсылмандардың басқа діндерге деген төзімсіздігін де сынады. Сондай-ақ 18-ғасырда шотланд ағартушысы Дэвид Юм діннің телеологиялық аргументтерін сынады. Юм ғаламдағы тәртіптің табиғи түсіндірулерінің ақылға қолайлы екенін айтты. Юмның маңызды мақсаты діннің философиялық негізінің дұрыс еместігін көрсету болды. 18-ғасыр американдық ағартушы саясаттанушысы және діни күмәнданушы Томас Пэйн Америка революциясына қосқан үлесімен және деизмді қорғап, Авраам діндерін сынаған жазбаларымен ерекше көзге түсті. "Ақыл дәуірі" (1793–1794) және басқа да еңбектерінде ол деизмді жақтады, ақыл-ой мен еркін ойды қолдады және институционалды діндерге, әсіресе христиан доктринасына қарсы шықты. Төрт автордің шыққан тегі әр түрлі, олар 100-ден астам кітап жариялаған және "Төрт аттының" еңбектерін талқылаған және сынаған жүздеген ғылыми мақалалар жазған. Олардың кітаптары мен мақалалары көптеген зерттеу салаларында пікірталас тудырды және танымал БАҚ-тарда (онлайн форумдар, YouTube, теледидар және танымал философия) жиі сілтеме жасалады. "Сенімнің соңы" атты еңбегінде философ Сэм Харрис діннің, оның ішінде зорлық-зомбылықтың да жағымсыз ерекшеліктеріне назар аударды. "Толғауды бұзу" атты еңбегінде философ Дэниел Деннет "неліктен біз таңғажайып нәрселерге сенеміз" деген сұраққа ден қойды. "Құдай жоқ" атты еңбегінде биолог Ричард Докинс дін туралы кеңінен сөз қозғады. "Құдай ұлы емес" атты еңбегінде журналист және полемист Кристофер Хитченс діни күштердің адамдық қадір-қасиетке шабуыл жасайтынын және діни ұйымдардағы жемқорлық туралы жазды. Томас Зенктің сөзіне сәйкес, "Оксфорд атеизм туралы нұсқаулықта" төрт кітап саяси, діни және әлеуметтанулық мәселелер бойынша қызу пікірталас кезінде жарық көрген. Бұл еңбектер көптеген ортақ тақырыптарды бөліседі, бірақ ауқымы, стилі және мазмұны жағынан ерекшеленеді. Зенктің пікірінше, кең ауқымды баяндаманың басталуы (Жаңа атеизм) пайда болған сияқты, бірақ ол толыққанды қозғалыстың анықтамасына сай келмейді.

In his work De rerum natura, the 1st century BCE Roman poet Titus Lucretius Carus wrote: "But 'tis that same religion oftener far / Hath bred the foul impieties of men." A philosopher of the Epicurean school, Lucretius believed the world was composed solely of matter and void and that all phenomena could be understood as resulting from purely natural causes. Despite believing in gods, Lucretius, like Epicurus, felt that religion was born of fear and ignorance, and that understanding the natural world would free people of its shackles. He was not against religion in and of itself, but against traditional religion which he saw as superstition for teaching that gods interfered with the world. During the Islamic Golden Age, philosopher Al Ma'arri criticized all prophets' statements as fabrications, and branded God in Islam a hypocrite for forbidding murder but sending angels to take each man's life. In the 18th century, the French Enlightenment philosopher Voltaire was a Deist and strongly critical of religious intolerance. Voltaire complained about Jews killed by other Jews for worshiping a golden calf and similar actions; he also condemned how Christians killed other Christians over religious differences and how Christians killed Native Americans for not being baptised. Voltaire claimed the real reason for these killings was that Christians wanted to plunder the wealth of those killed. Voltaire was also critical of Muslim intolerance towards other religions. Also in the 18th century, the Scottish Enlightenment philosopher David Hume criticised the teleological arguments for religion. Hume claimed that natural explanations for the order in the universe were reasonable. An important aim of Hume's writings was demonstrating the unsoundness of the philosophical basis for religion. The 18th century American Enlightenment political philosopher and religious skeptic Thomas Paine is especially noteworthy both for his contributions to the cause of the American Revolution and his writings in defense of Deism alongside the criticism of Abrahamic religions. In The Age of Reason (1793–1794) and other writings he advocated Deism, promoted reason and freethought, and argued against institutionalized religions in general and the Christian doctrine in particular. The four authors come from widely different backgrounds and have published books which have been the focus of criticism of religion narratives, with over 100 books and hundreds of scholarly articles commenting on and critiquing the "Four Horsemen's" works. Their books and articles have spawned debate in multiple fields of inquiry and are heavily quoted in popular media (online forums, YouTube, television and popular philosophy). In The End of Faith, philosopher Sam Harris focused on what he perceived as negative qualities of religion including violence. In Breaking the Spell, philosopher Daniel Dennett focused on the question of "why we believe strange things". In The God Delusion, biologist Richard Dawkins discussed religion broadly. In God Is Not Great, journalist and polemicist Christopher Hitchens claimed religious forces attack human dignity and wrote about corruption in religious organizations. In the Oxford Handbook of Atheism, according to Thomas Zenc the four books were published during a time of intense debate on political, religious and sociological questions. The works share many common themes yet notably differ in scope, style and content. According to Zenc, while the beginnings of a broader narrative (New Atheism) seems to have emerged, it does not stand up to the full definition of a movement.

Әлеуметтік құрылым

Деннет пен Харрис теистік діндер мен олардың кітаптары құдайдан емес, адамның әлеуметтік, биологиялық және саяси қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін жасалғанын айтты. Докинс діни сенімдердің артықшылықтарын (жан тынығуы, қоғам құру және ізгілікке тәрбиелеу) кемшіліктерімен салыстырады. Осындай сыншылар дінді әлеуметтік құрылым деп қарастырады, демек ол адамзаттың тағы бір идеологиясы ғана.

Жұбаныш пен мағына беретін әңгімелер

Дэвид Юм діннің шындықты іздеудің адал күресі емес, қайыршылыққа тап болғанда көңіл көтерудің көзі ретінде дамығанын айтты. Сондықтан дін – бұл ойлаудың жетілмеген түрі. Дэниел Деннет Раэлизм, Мормонизм, Саентология және Бахаи діні сияқты қазіргі заманғы діндерді қоспағанда, көптеген діндер өмірдің пайда болуы, дене қызметі және жұлдыздар мен планеталардың табиғаты нашар түсінілген кезде қалыптасқанын дәлелдеді. Бұл әңгімелер тыныштық пен үлкен күштермен байланыс сезімін беруге арналған. Осылайша, олар ежелгі қоғамдарда бірнеше маңызды функцияларды атқарған болуы мүмкін. Мысалы, көптеген діндердің күн және ай тұтылуына, сондай-ақ кометалардың пайда болуына (астрологияның түрлері) қатысты дәстүрлі көзқарастарын қарастыруға болады. Адам білімінің күрт өскеніне байланысты, қазіргі физикалық әлемді түсінуді ескере отырып, Докинс пен француз атеист философы Мишель Онфрей осы сенім жүйелерін сақтаудың ақылға сыймайтын және енді қажет емес екенін айтады.

Халықтың опиумы

Діни азап – бір уақытта нағыз азаптың көрінісі де, нағыз азапқа қарсы наразылық та. Дін – қанаушылыққа ұшыраған жандардың көңіл күйі, жүрегі жоқ әлемнің жүрегі, жаны жоқ жағдайлардың жаны. Ол – халықтың опиумы. Карл Маркс

Маркс христиан дініндегі түпкі күнә туралы ілімді де терең қоғамға қарсы сипатты деп есептеді. Оның пікірінше, түпкі күнә адамдарды өздерінің қайғы-қасіреттерінің себебі адамзаттың өзгермейтін "күнәлі" табиғатында екендігіне көндіреді, ал Маркс пікірінше, әлеуметтік ұйым мен институттардың түрлерін қоғамдық жоспарлау арқылы өзгертуге болады.

Ақыл-ой вирустары

Ричард Докинз 1976 жылғы "Өзіндік ген" кітабында гендерге ұқсас, мәдени тұрғысынан таралған ақпараттық бірліктерді сипаттау үшін "мем" терминін енгізді. Кейіннен ол бұл тұжырымды "Ақыл-ойының вирустары" атты мақаласында адам мәдениетіндегі діни идеялардың қалыптасуын түсіндіру үшін пайдаланды. Кейбір адамдар "Құдай" және "Иман" ақыл-ойының вирустары деген пікірді сынап, оның дәлелдер мен деректерден мүлдем алшақ екенін, тек діни мемдер арқылы белгілі бір мінез-құлықты түсіндірудің қиын екенін айтты. Ал Алистер Макграт "мемдер ғылыми талқылауда орын алмайды" немесе діни идеялар Докинз сипаттағандай жұмыс істемейді деп мәлімдеді.

Психикалық ауру немесе алдау

Сэм Харрис дінді психикалық аурумен салыстырып, "қалыпты жағдайдағы адамдар ақымақтықтың жемісін жинап, оны қасиетті деп есептейді" дейді. Ыбырайым, Мұса, Иса Мәсіх және Пауыл елшінің өмірін зерттеу нәтижесінде, олардың аяндарына шабыттандырған психоздық бұзылыстар болған болуы мүмкін. Олардың қорытындысы бойынша, мұндай бұзылыстары бар адамдар өркениетке зор әсер еткен. Мистикалық құбылыстарды зерттеуші психологтар кейбір мистиктердің балалық шақтағы зорлық-зомбылыққа байланысты болған тәжірибелерін анықтады. Клиффорд А. Пиковер уақытша жақша эпилепсиясының мидағы электрлік белсенділіктің өзгеруі салдарынан туындайтын рухани немесе "әлемнен тыс" тәжірибелермен байланысты болуы мүмкін екенін көрсеткен дәлелдер тапты. Карл Саган өзінің соңғы кітабы "Жын-шайтанмен қоныстанған әлем: Ғылым – қараңғыдағы шам" еңбегінде діни тұлғаларды керемет көру мен қазіргі кездегі НЛО көрудің бәрі де бірдей психикалық бұзылыстан туындаған деген пікірін білдірді. Вилаянур С. Рамачандран: "Көптеген көрнекті діни көшбасшылардың уақытша жақша ұстамалары болған болуы мүмкін, бұл оларды көріп тұруға, мистикалық тәжірибелерге ие болуға бейімдейді" деп болжайды. Майкл Персингер "Құдайдың қақпасы" деп атаған құрылғы арқылы мидың уақытша жақша бөлігін магниттік өріспен жасанды түрде ынталандырып, өлімге жақын тәжірибелер мен әруақтарды көрумен қатар діни тәжірибелерді де тудыра алды. Джон Брэдшоудың сөзіне сүйенсек, "Уақытша жақша ісігінің немесе эпилепсияның кейбір түрлері шектен тыс діншілдікпен байланысты". Оның зерттеулерінде дінге сенушілердің дұға оқығанда немесе медитация жасағанда миының белсенділігі Рамачандран "Құдайдың нүктелері" деп атаған бөлігінде бірдей болып шықты. Саңырауқұлақтағы псилоцибин мидың серотонинергиялық жүйесін қоса алғанда, бірнеше аймақтарына әсер етеді, бұл күшті діни мағына, бірлік және шаттық сезімін тудырады. Кейбір физикалық ритуалдар да осындай сезімдерді тудыруы мүмкін. Майкл Шермер өзінің "Неге адамдар керемет нәрселерге сенеді" атты кітабында адамзаттың пайда болуымен бірге табиғат құбылыстарын түсіндіру үшін ойдан шығарылған түсініктер мен ерекше ритуалдарды енгізгенін айтады. Бұл теория Дэниел Деннеттің "Сынды бұзу" еңбегіндегі аргументтерге ұқсас, бірақ Шермердің пікірі одан да әрі барып, діннің ерекше және кейде қорқынышты ритуалдарының бүгінгі күнге дейін сақталған көптеген есімсіз әдет-ғұрыптардың бірі ғана екенін көрсетеді.

Sam Harris compares religion to a mental illness, saying that it "allows otherwise normal human beings to reap the fruits of madness and consider them holy". According to a retrospective study of Abraham, Moses, Jesus Christ, and the Apostle Paul, they may have had psychotic disorders that contributed inspirations for their revelations. They conclude that people with such disorders have had a monumental influence on civilization. Psychological studies into the phenomenon of mysticism link disturbing aspects of certain mystics' experiences to childhood abuse. Clifford A. Pickover found evidence which suggests that temporal lobe epilepsy may be linked to a variety of so called spiritual or "other worldly" experiences, such as spiritual possessions, which occur as the result of altered electrical activity in the brain. Carl Sagan, in his last book The Demon Haunted World: Science as a Candle in the Dark, presented his belief that the miraculous sightings of religious figures and modern sightings of UFOs were all caused by the same mental disorder. Vilayanur S. Ramachandran suggests "It's possible that many great religious leaders had temporal lobe seizures and this predisposes them to having visions, having mystical experiences". Michael Persinger artificially stimulated the temporal lobes of the brain with a magnetic field by using a device which he nicknamed the "God helmet" and he was able to artificially induce religious experiences along with near death experiences and ghost sightings. According to John Bradshaw "Some forms of temporal lobe tumours or epilepsy are associated with extreme religiosity." In his research recent brain imaging of religious subjects praying or meditating show identical activity in the respective human section of the brain which Ramachandran calls God spots. Psilocybin from mushrooms affect regions of the brain including the serotonergic system, which generating a sense of strong religious meaning, unity and ecstasy. Certain physical rituals may generate similar feelings. In his book Why People Believe Weird Things, Michael Shermer theorizes that emerging mankind imposed made up explanations and bizarre rituals for natural phenomena which they did not and could not understand. This theory is similar to the arguments which Daniel Dennett wrote in Breaking the Spell however, Shermer's argument goes further by stating that the peculiar and at times the frightening rituals of religion are but one of many forms of strange customs that survive to this day.

Қоғамдық дамудың жетілмеген кезеңі

Философ Огюст Конт көптеген қоғамдық құрылымдар үш кезеңнен өтеді деп тұжырымдады және дін оның екі ертерек, немесе жабайырақ кезеңдеріне сәйкес келеді деп мәлімдеді: "Адам ақылының барлық бағытта және барлық уақыттағы дамуын зерттеу нәтижесінде, міндетті түрде субъективті және біздің ұйымымыздың және тарихи тәжірибеміздің фактілерінде мызғыма дәлелдері бар үлкен, негізгі заң ашылды. Бұл заң: біздің жетекші ұғымдарымыздың – біліміміздің әр саласының – үш түрлі теориялық күйден бірінен соң бірі өтетіні: теологиялық, яғни қияли; метафизикалық, яғни абстрактілі; және ғылыми, яғни позитивтік."

Сын-пикірлерге жауап беру

Кит Уордтың "Дін қауіпті ме?" атты кітабында барлық жалған пікірлер де қате емес екенін, ал Құдайға сенудің ерекше екенін айтады, себебі көптеген көрнекті ойшылдар мен қарапайым өмір сүретін, Құдайға сенетін адамдардың бәрі де ақылсыз емес. Гиперрелигиялықтық немесе тіпті "күшті айтылған атеизм" уақытша лоб эпилепсиясымен байланысты эмоционалдық бұзылыстардан туындауы мүмкін.

Дін жеке адамдарға зиян келтіреді деген дәлелдер

Кейбіреулер өзін-өзіңнен айыру және батырлыққа құрбан болу сияқты қауіпті амалдарға ұмтылудың салдарына сын айтты.

Жеткілікті медициналық көмек

1998 жылы жасалған толыққанды зерттеуде дінге байланысты медициналық көмек көрсетпеу салдарынан 140 баланың қаза тапқандығы анықталды. Осы оқиғалардың көпшілігінде христиан ата-аналар медициналық көмекке жүгінбеген, баланың ауруын емдеу үшін дұғаға сенген.

Құрметке қарсы қылмыстар мен таспен атқылау

Бір кездері Батыс елдерінде кеңінен танымал болған ар-намыс үшін өлтірулер қазір өте сирек кездеседі; алайда, олар әлемнің басқа бөліктерінде әлі де орын алады. Ар-намыс үшін өлтіру – отбасына ұят немесе арсыздық әкелгені үшін отбасы мүшесінің өлтірілуі. Таспен ұрып өлтіру – өлім жазасының бір түрі, онда адамдар тас лақтыру арқылы өлтіріледі. 2010 жылдың қыркүйегіне дейін, таспен ұрып өлтіру Сауд Арабиясы, Судан, Йемен, Біріккен Араб Әмірліктері және Нигерияның кейбір штаттары сияқты бірнеше елдердің заңдарында zina al mohsena ("үйленген адамдардың зинасы") үшін жаза ретінде қарастырылған. Ауғанстан мен Сомали заңдарында таспен ұрып өлтіру ресми түрде бекітілмегенімен, екі елде де таспен ұрып өлтірудің бірнеше жағдайлары тіркелген. 2000 жылдардың басына дейін таспен ұрып өлтіру Иранда заңды өлім жазасының түрі болды. 2002 жылы Иран сот жүйесі таспен ұрып өлтіруге ресми түрде мораторий салды. 2005 жылы сот өкілі Джамал Каримирад «Ислам Республикасында мұндай жазалар орындалмайды» деді, сондай-ақ төменгі соттар таспен ұрып өлтіру туралы үкім шығарса, жоғары соттар оны жоққа шығаратынын және «мұндай үкімдер орындалмаған» деп қосты. 2008 жылы сот жүйесі бұл жазаны парламенттің бекітуіне ұсынылған заң жобаларынан алып тастау туралы шешім қабылдады. 2013 жылдың басында Иран Парламенті таспен ұрып өлтіруді қылмыстық кодекстен алып тастау туралы ресми есеп жариялады және Батыс ақпарат құралдарын бұл мәселе бойынша «көңіл көтеруші үгіт» таратуда айыптады.

Жыныстық мүшелерді өзгерту және кесу

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметінше, әйелдердің жыныс мүшелерін кесуге байланысты ешқандай денсаулыққа пайдасы жоқ және бұл негізгі адам құқықтарын бұзу болып табылады. Діни кітаптардың ешқайсысы бұл амалға рұқсат бермесе де, кейбір адамдар оның діни негізі бар деп санайды. Бұл әдет көбінесе мұсылман елдерінде кездеседі, бірақ Африкадағы кейбір христиан және анимистік елдерде де таралған. Әйелдердің жыныс мүшелерін кесу кейбір мұсылман елдерінде кеңінен таралмағандықтан, дінді мәдениеттен ажырату қиын. Кейбір дін көшбасшылары оны қолдайды, ал кейбіреулері оны дінге қатысы жоқ деп есептейді, ал басқалары оны жоюға көмектеседі. Бұл амал барлық батыс елдерінде заңсыз, және қызды басқа елге алып барып, жыныс мүшелерін кесу де заңсыз. Ұлыбританияда бірнеше ата-ана осы қылмысты жасағаны үшін айыпталып, олардың барлығы мұсылман елдерінен шыққан. Яһудилердің Киелі кітабы, Жаңа өсиет және Құранда әйелдердің жыныс мүшелерін кесу амалына қолдау білдіретін ешқандай мәтін жоқ, тіпті бұл амал ислам мен христиан діндерінен бұрын пайда болған. Яһудилерде еркектердің сүндеті міндетті, исламда қалау бойынша, ал христиандарда міндетті емес. Әлем бойынша еркектердің сүндеті діни, әлеуметтік және денсаулық сақтау мақсатында жасалады. Ерлердің сүндеті ауыр процедура болып табылады және қан кетуге, кейбір жағдайларда жыныс мүшесінің дисфункциясы және тіпті өлімге әкелуі мүмкін.

Діннің жеке адамдарға зиянды екендігіне қарсы дәлелдер

АҚШ-та дін туралы 850 зерттеу мақаласын мета-талдау жасағанда, «жақсы жүргізілген зерттеулердің көпшілігі діни өмірге қатысудың жоғары деңгейі психологиялық жақсылықтың көрсеткіштерімен (өмірге қанағаттанбау, бақыт, позитивті эмоциялар және жоғары көңіл-күй) оң байланыста екенін, сондай-ақ депрессияның, өзіне зиян келтіру ойлары мен әрекеттерінің, есірткі және алкогольге тәуелділіктің азайғанын көрсетті». 147 зерттеуді мета-талдау көрсеткендей, дінге жақындығы депрессия симптомдарының азаюымен байланысты, бірақ өмірдегі оқиғалар депрессивті күйзелісті күшейтуі мүмкін. 498 зерттеудің мета-тексеруі діни өмірге қатысудың жалпы алғанда мыналармен байланысты екенін көрсетті: депрессияның азаюы, есірткі мен алкогольді қолданудың төмендеуі, еркіндіксіз жыныстық қатынастардың азаюы, өзіне-өзі қол жұмсау ықтималдығының төмендеуі, қылмыстың және құқық бұзушылықтың азаюы, білім алу және өмірде мағына табу. 34 зерттеуді мета-талдау жасағанда, әртүрлі зерттеулерде қолданылған дін және психикалық денсаулықтың әртүрлі түсініктемелеріне қарамастан, дін мен психикалық денсаулық арасында оң байланыс сақталады. Роберт Путнамның сөзіне сәйкес, АҚШ-тағы діни ұйымдарға мүшелік ерікті ұйымдарға мүше болумен, жоғары міндеттемелікпен, жақсы өзіндік бағалаумен, өзіне-өзі қол жұмсау қаупінің төмендеуімен және өмірге қанағаттанғандықпен байланысты. Pew Research Center-дің 2019 жылғы жаһандық зерттеуіне сәйкес, дінге сенушілерді дінге жақынбаған немесе діні жоқ адамдармен салыстырғанда, дінге белсенді түрде сенушілер өздерін «өте бақытты» деп сипаттауға, қайырымдылық қоры немесе клубтар сияқты әртүрлі ұйымдарға қосылуға, дауыс беруге бейім, сонымен қатар темекі шегу және ішімдік ішуге одан аз бейім. Дегенмен, дінге сену мен денсаулықты жақсы сезіну арасында байланыс жоқ. Әлем халқының 90% -ын қамтитын субъективті жақсылық туралы зерттеулер көрсеткендей, дүние жүзінде дінге сенушілер дінге жақынбаған адамдарға қарағанда көбінесе бақыттырақ, бірақ дінге жақынбаған адамдар да бақыттың жоғары деңгейіне жете алады. 2001 жылдан бері дін мен денсаулық туралы көптеген зерттеулер АҚШ-та жүргізілді. Бір зерттеуге сәйкес, Дания мен Нидерландыда дінге сену мен жеке бақыт арасында маңызды байланыс жоқ, себебі бұл елдерде дінге сенудің деңгейі төмен, атеистерге қарсы кемсітушілік азырақ және дінге сенушілер де, дінге жақынбағандар да қалыпты жағдайда өмір сүреді. Көптеген мәдениеттер мен діндерде «намыс үшін өлтіру» оқиғалары орын алғанымен, Исламды осы құбылыстың пайда болуы мен жалғасуы үшін көбінесе кінәлайды. Профессор Тахира Шаид Хан Құранда «намыс үшін өлтіруге» рұқсат беретін немесе оны мақұлдайтын ешқандай нәрсе жоқ екенін айтады және оның себебін әйелдерді құқықтары жоқ мүлік ретінде қарастыратын кең таралған көзқарасқа жатқызады.

A metareview of 850 research papers on Religion in the United States concluded that "the majority of well conducted studies found that higher levels of religious involvement are positively associated with indicators of psychological well being (life satisfaction, happiness, positive affect, and higher morale) and with less depression, suicidal thoughts and behavior, drug/alcohol use/abuse". A metareview of 147 studies states that religiousness is mildly associated with fewer depression symptoms and that life events can still increase depressive symptoms. In a metareview of 498 studies states that religious involvement in general is associated with: less depression, lower drug and alcohol abuse, less promiscuous sexual behaviors, reduced likelihood of suicide, lower rates of delinquency and crime, educational attainment and purpose or meaning in life. A meta analysis of 34 studies states that a positive relationship still emerges between religion and mental health even when using different conceptualizations of religiosity and mental health used in different studies. According to Robert Putnam, membership of religious groups in the United States was positively correlated with membership of voluntary organizations, higher level of commitment, better self esteem, lower risk of suicide, higher life satisfaction. According to Pew Research Center's 2019 global study, when comparing religious people to those who have less or no religion, actively religious people are more likely to describe themselves as "very happy", join other mundane organizations like charities or clubs, vote, and at the same time were less likely to smoke and drink. However, there was no correlation between religiosity and self perception of better health. An investigation on subjective well being representing 90% of the world population has noted that, globally, religious people are usually happier than nonreligious people, though nonreligious people also reach high levels of happiness. As of 2001, much of research on religion and health has been conducted within the United States. According to one study, there was no significant correlation between religiosity and individual happiness in Denmark and the Netherlands, countries that have lower rates of religion, lower discrimination against atheists and where both the religious and non religious are normative. Despite honor killings occurring in multiple cultures and religions, Islam is frequently blamed for their institution and persistence. Professor Tahira Shaid Khan notes that there is nothing in the Qur'an that permits or sanctions honor killings, and attributes it to broader attitudes that view women as property with no rights as the explanation for honor killings.

Дін қоғамға зиян келтіреді деген дәлелдер

Діннің кейбір аспектілері қоғамға зиян келтіреді деген негізде сынға ұшырайды. Мысалы, Стивен Вайнберг жақсы адамдарды жамандыққа итермелейтін күш дін екенін айтады. Бертран Рассел мен Ричард Докинс діни ықпалдағы немесе діни негізде ақталуы мүмкін зорлық-зомбылықты, әлеуметтік өзгерістерге қарсылықты, ғылымға жасалған шабуылдарды, әйелдерді қысымға салуды және гомофобияны мысалға келтіреді. Джон Хартунг ірі діни моральдық кодекстер "біз бен олар" принципiне негізделген топтық біріктікке және адамдарды өз тобынан тыс қалғандарды кемсітiп, "толыққанды адам емес" ретiнде көрсету арқылы оларды адамгершіліктен айыруға немесе жамандыққа толы етіп бейнелеуге алып келетін ойлау жүйесiн қалыптастыруы мүмкін деп мәлімдеді. Мұндай көзқарастың салдары жеңіл кемсітуден бастап, толығымен геноцидке дейін барады. "Гардиан" газеті жүргізген сауалнамада британдықтардың 82 пайызы діннің қоғамды бөліп-жаратын әсері бар екенін және дінге сенбейтіндердің саны дінге сенетіндерден екі есе көп болса да, бұл әсер зиянды деп санайды. Бір зерттеуге сәйкес, діни ұйымға мүшелік адамдардың өз тобына және басқа топтарға қатысты мінез-құлқындағы көзқарастың күшеюіне себеп болуы мүмкін, бұл нәсілдер аралық достардың азаюын және шіркеу мүшелері арасында жазалауға көбірек келісім білдіруін түсіндіреді.

Қасиетті соғыс және діни терроризм

Терроризм күрделі мәселе болғанымен, террористердің діни көзқарастары олардың іс-әрекеттерін Құдай қолдайды және оларға сыйлық береді деген сеніммен ішінара нығайтылатыны айтылады. Мұндай қақтығыстарды шешу өте қиын, әсіресе екі тарап та Құдай өз жақтарында деп сенгенде және олардың талаптарының моральдық дұрыстығын мойындағанда. Діни фанатизммен байланысты ең танымал цитаталардың бірі 1209 жылы Безиер қаласын қоршау кезінде айтылды. Крестшілер Папаның өкілі Арно Амальрикке қала басып алынғанда католиктерді катарлардан қалай ажырату керектігін сұрады, ол оларға: "Tuez les tous; Dieu reconnaitra les siens", яғни "Бәрін өлтіріңдер; Құдай өздерін таниды" деп жауап берді. Теориялық физик Мичио Каку діни терроризмді адамзаттың 0-типтен 1-типке азаматтыққа дамуына қауіп төндіретін басты факторлардың бірі деп санайды.

Ғылыми прогрестің жоқтығы

Дін мен ғылым арасындағы шиеленістердің соңғы мысалдары – жаратылыс пен эволюция арасындағы даулар, контрацепция қолдану туралы пікір қақтығыстары, эмбриондық шеміршектерді зерттеуге қарсылық, сондай-ақ вакцинацияға, анестезияға және қан құюға қатысты діни көзқарастар. 19 ғасырда қақтығыс теориясы қалыптасты. Джон Уильям Дрейпер мен Эндрю Диксон Уайт діннің толыққанды жауаптар жиынтығын ұсынғанда, ол көбінесе жаңа білімді табуға деген құштарлықты басып, зерттеулерді шектеуге, ізбасарларына кең көзқарас қалыптастыруға мүмкіндік бермей, әлеуметтік, рухани және ғылыми прогреске кедергі келтіретінін айтты. Олар өз жазбаларында Галилейдің ісі мен Джордано Бруноның өлім жазасына кесілуін мысалға келтірді. Осы модельге сәйкес, дін мен ғылым арасындағы өзара әрекеттесу жаушылыққа алып келеді, көбінесе дін жаңа ғылыми идеяларға қарсы тұрып, агрессор рөлін атқарады. Тарихи қақтығыс теориясы 19-шы және 20-шы ғасырлардың басында ғылым тарихында кең таралған тарихшылық тәсіл болды, бірақ 1980-ші жылдарға қарай оның бастапқы нысаны сенімсіздікке ұшырады және қазіргі ғылым тарихшылары оны қолдамайды. Дегенмен, қақтығыс теориясы жалпы халық арасында әлі де танымал және жаратылыс-эволюция, шеміршектер және контрацепция сияқты бірнеше даулы мәселелермен шектеледі. "Құдайдың қателіктері" және "Иман мен факті" сияқты кітаптар әлі де қақтығыс теориясын қолдайды. Ғалымдардың нақты сенімдерін зерттеу көрсеткендей, әлемдегі көптеген ғалымдар бұл теориямен келіспейді және ғылым мен дін арасындағы қарым-қатынастың тәуелсіздік немесе ынтымақтастық негізінде құрылатынына сенеді. Ғылым тарихшылары, соның ішінде Джон Хедли Брук және Рональд Немберс, "дін мен ғылым" тұжырымдамасын тым қарапайымдау деп санайды және осы мәселеге көбірек нюанстармен қарауды жөн көреді. Бұл тарихшылар, мысалы, Галилей ісі мен Скопс процесін келтіреді және бұл оқиғалардың ғылым мен дін арасындағы қанағатсыздықтан туған қақтығыс емес екенін, оларға жеке және саяси факторлардың да ықпалы болғанын айтады. Сонымен қатар, кейбір тарихшылар діни ұйымдардың көптеген ғылымдар тарихында маңызды рөл атқаратынын, ал ғылыми кәсіпқорлық пайда болғанға дейін (19 ғасырда) көптеген ғалымдар дін қызметкерлері мен діни ойшылдар болғанын көрсетеді. Кейбір тарихшылар Кеплердің заңдары және 19-шы ғасырдағы физиканың энергия тұрғысынан қайта құрылуы сияқты ғылыми жетістіктердің діни идеялармен тікелей байланысты болғанын айтады.

Recent examples of tensions between religion and science have been the creation–evolution controversy, controversies over the use of birth control, opposition to research into embryonic stem cells, or theological objections to vaccination, anesthesia and blood transfusion. During the 19th century, the conflict thesis developed. John William Draper and Andrew Dickson White argued that when a religion offers a complete set of answers, it often discourages exploration of those areas by suppressing curiosity, denies its followers a broader perspective and can prevent social, moral and scientific progress. Examples cited in their writings include the trial of Galileo and Giordano Bruno's execution. According to this model, interaction between religion and science leads to hostility, with religion usually taking the part of the aggressor against new scientific ideas. The historical conflict thesis was a popular historiographical approach in the history of science during the late 19th and early 20th centuries, but its original form had been discredited by the 1980s and is not held by historians of science today. Despite that, conflict theory remains a popular view among the general public and is limited to a few sets of controversies such as creation–evolution, stem cells, and birth control. Books such as The God Delusion and Faith Versus Fact still argue for the conflict thesis. Studies on the actual beliefs held by scientists show that most scientists globally do not subscribe to conflict thesis and instead the majority believe that the relation between science and religion is independence or collaboration. Historians of science including John Hedley Brooke and Ronald Numbers consider the "religion vs. science" concept an oversimplification, and prefer to take a more nuanced view of the subject. These historians cite, for example, the Galileo affair and the Scopes trial; and assert that these were not purely instances of conflict between science and religion as personal and political factors also weighed heavily in the development of each. In addition, some historians contend that religious organizations figure prominently in the broader histories of many sciences, with many of the scientific minds until the professionalization of scientific enterprise (in the 19th century) being clergy and other religious thinkers. Some historians contend that many scientific developments such as Kepler's laws and the 19th century reformulation of physics in terms of energy were explicitly driven by religious ideas.

Дін қоғамға зиян келтіреді дегенге қарсы дәлелдер

Кейбір зерттеулер діндарлық, моральдық мінез-құлық және қайырымдылық арасындағы қарым-қатынаста оң байланыстар бар екенін көрсетеді. Кейбір зерттеулер діндарлық пен қайырымдылық жасау арасында ұқсас корреляцияны көрсетті. Кейбіреулер діни зорлық-зомбылық діни моральдық қағидалар мен мінез-құлықты діни емес факторлармен шатастырады деп санайды. Мұның ішінде террористік шабуылдар сияқты оқиғалар діни емес, саяси мақсатта туындайды деген пікір де бар. Марк Юргенсмайер діннің "әдетте зорлық-зомбылыққа алып келмейтінін" айтады. Ол тек ерекше саяси, әлеуметтік және идеологиялық жағдайлардың қатар келуімен ғана болады. Осы жағдайда дін, зорлық-зомбылық арқылы әлеуметтік ұмтылыстарды, жеке мақтанышты және саяси өзгерістерге ұмтылған қозғалыстарды білдіреді. Сондай-ақ, "діни зорлық-зомбылықты" және "әлеуметтік емес зорлық-зомбылықты" жеке категориялар ретінде ажыратудың мәні жоқ. Ал басқалары діннің өзі зорлық-зомбылық емес екенін, олар үйлесімді болғанымен, қажетті емес екенін және діни зорлық-зомбылықты діни емес зорлық-зомбылықпен салыстыруға болатынын мәлімдейді. К.С. Льюис барлық діндердің анықтамасы бойынша сенімді, яғни ғылыммен дәлелдеуге немесе жоққа шығаруға болмайтын ұғымдарға сенуді қамтиды дейді. Барлық діндар адамдар дін мен ғылымның өзара байланыссыз екендігі (бірін-бірі толықтырмайтын салалар) туралы пікірді қабылдамайды, осыған ұқсас пікірді кейбір атеистер, соның ішінде Стивен Джей Гулд та білдіреді. Биолог Ричард Докинс діни өкілдер көбінесе өзара байланыссыз салалар туралы көзқарасқа сене бермейді деді. Салдары бойынша, АҚШ-тағы көптеген діни топтардың ғылыммен немесе ғылыми білімді іздеумен жалпы эпистемологиялық қақтығысы жоқ, тіпті олардың сенімімен эпистемиялық немесе моральдық қақтығыстар болса да. Қатаң креационистер әртүрлі ғылымдарға өте жағымды көзқарас танытады. АҚШ-тағы колледж студенттерінің ұлттық үлгісінде жүргізілген зерттеу көрсетті, табиғи және әлеуметтік ғылымдардың студенттерінің көпшілігі ғылым мен дін арасында қақтығыс көріспейді. 1981 жылдан 2001 жылға дейін ғылым мен дінге қатысты көзқарастар бойынша жүргізілген халықаралық зерттеулер көрсеткендей, діндарлығы жоғары елдер ғылымға көбірек сенім артады.

Some studies show that some positive links exist in the relationship between religiosity, moral behavior and altruism. Some studies have shown similar correlations between religiosity and giving. Some argue that religious violence confuses religious moral rules and behaviour with non religious factors. This includes the claim that events like terrorist bombings are more politically motivated than religious. Mark Juergensmeyer argues that religion "does not ordinarily lead to violence. That happens only with the coalescence of a peculiar set of circumstances—political, social, and ideological—when religion becomes fused with violent expressions of social aspirations, personal pride, and movements for political change". and that it is unreasonable to attempt to differentiate "religious violence" and "secular violence" as separate categories. While others assert religion is not inherently violent and while the two are compatible they are not essential and that religious violence can be compared with non religious violence. C. S. Lewis suggests that all religions by definition involve faith, or a belief in concepts that cannot be proven or disproven by the sciences. Not all religious people subscribe to the idea that religion and science are mutually exclusive (non overlapping magisteria) as do some atheists including Stephen Jay Gould. Biologist Richard Dawkins has said that religious practitioners often do not believe in the view of non overlapping magisteria. According to a survey most religious groups in the United States have no general epistemological conflict with science or with the seeking out of scientific knowledge even if there are epistemic or moral conflicts with their faith. Strict creationists tend to have very favorable views on many of the different sciences. A study on a national sample of United States college students found that the majority of undergraduates in both the natural and social sciences do not see conflict between science and religion. Cross national studies polled from 1981 to 2001 on views of science and religion have noted that countries with higher religiosity have stronger trust in science.

Адептілік

Ричард Докинс теистік діндер адамның қайырымдылығы мен моральдық қағидаларын төмендетеді деп санайды. Оның пікірінше, Киелі кітапта өз санаңды жазбадан жоғары қоюға қарсы көптеген бұйрықтар бар, ал жақсы амалдар қайырымдылықтан емес, жазадан сескенуден туындауы керек.

Балалар

19 ғасырда философ Артур Шопенгауэр балаларды жас кезінен кейбір идеяларға үйрету, олардың кейіннен сол идеяларды күмәндануға қарсы тұруына себеп болуы мүмкін екенін айтты. Ислам дінінің кейбір өкілдері ересек ер адамдардың 9 жастағы қыздарға үйленуіне рұқсат берді. Баптист пасторы Джерри Вайнс Мұхаммедті 9 жасар қызға үйленгені және онымен қарым-қатынас жасағаны үшін педофил деп айыптады. Мысалы, бір ұйым Йеменде 10 жастағы қызды күштеп үйлендіріп, зорлаған оқиғаны келтіреді (Нуджуд Али), 13 жастағы йемендік қыз үйленгеннен кейін үш күннен соң ішкі қан кетуден қайтыс болды, ал 12 жастағы қыз үйленгеннен кейін босанғанда қайтыс болды. Қазіргі таңда Йеменде некеге тұруға ең төменгі жас шектеуі жоқ. Соңғы күндердің қасиеттілер шіркеуінің негізін қалаушы Жозеф Смит 13 және 14 жастағы қыздарға үйленді, ал басқа соңғы күндердің қасиеттілері 10 жастағы қыздарға үйленді. Иса Мәсіхтің соңғы күндердің қасиеттілер шіркеуі 19 ғасырда кәмелетке толмағандар арасындағы некелерді тоқтатты, бірақ мормонизмнің бірнеше тармағы осы әдетті әлі де жалғастыруда.

Гомосексуалистер

Гомосексуализм Ибраһим діндерінде анық айыпталады, онда еркектер арасындағы гомосексуалистік әрекеттерге тыйым салу және жаза ретінде өлім жазасы Киелі кітаптың Ескі өсиеті мен Құранда кездеседі. Жаңа өсиетте де гомосексуалдық бірнеше рет айыпталады, бірақ міндетті түрде жазаланбайды. АҚШ-та Христиандық құқықтық қоғам және Альянс Қорғаныс қоры сияқты консервативті христиандық оңшыл топтар гомосексуалдарды кемсіту мен жек көру сөзінен қорғайтын саясатты жою мақсатымен мемлекеттік университеттерге қарсы көптеген сот процесін қозғады. Бұл топтар мұндай саясаттар АҚШ Конституциясының Бірінші түзетуінде кепілдендірілген дін бостандығын жүзеге асыру құқығын бұзады деп мәлімдейді. Көптеген секулярландырылған христиан елдері гомосексуалистік қатынасты заңдастырды, ал бірнешеуі бір жынысты некелерді де заңдастырды. Дегенмен, Ресей және Уганда сияқты тарихи христиан елдерінің барлығы да осы қадамға бармады, олар үгіт-насихатқа қарсы заңдардан бастап дене жазасына дейін дискриминациялық заңдарды қабылдады. Гомосексуализм көптеген мұсылман елдерінде әлі де заңсыз саналады, ал олардың бірнешесі гомосексуалистік мінез-құлық үшін өлім жазасын қолданады. 2005 жылдың шілдесінде Иранда 16 және 18 жастағы екі ер адам гомосексуализм үшін асылып, халықаралық наразылық тудырды. Олар 13 жасар ұлға зорлық жасады деген айыппен сотталғаннан кейін өлім жазасына кесілді. Бұл оқиға халықаралық БАҚ-тың назарын аударды. Ұлыбританиялық лесбиян, гей және бисексуалдық топ OutRage! жасөспірімдер зорлық-зомбылық жасаған жоқ, олар консенсуалды гомосексуалистік әрекеттері үшін өлім жазасына кесілді деп мәлімдеді.

Расизм

Діни гуманитаризм көбінесе топ мүшелеріне бағытталған деген басқа да зерттеулермен үндес, діни идентификацияның жоғары деңгейі, сыртқы дінилік және діни фундаментализм нәсілдік преюдистермен байланысты болды. Бұл факт АҚШ-тағы діни қауымдардың 50% нәсілдік бөлініске ұшырағанымен, ал олардың тек 12% ғана әртүрлілікке ие екенімен сәйкес келеді. Кейбір адамдар дінді расизмді қолдауға негіздеме ретінде пайдаланған. Христиандық идентификация қозғалысы расизммен байланысты. Алайда, мұндай көзқарастар қазіргі әлеуметтік пікірлердің, сондай-ақ «ғылыми расизм» деп аталатын нәрсенің көрінісі болуы мүмкін деген пікір бар. Иса Мәсіхтің соңғы күндер қасиеттілері шіркеуі 1849 жылдан 1978 жылға дейін афроамерикандықтарды діни қызметтен шеттетуге ұшыратқан. Соңғы күндер қасиеттілері қозғалысындағы көптеген фундаменталистік мормондық секталар 1978 жылы шіркеудің қара нәсілді ер адамдарға діни қызметкер болуға рұқсат беру туралы шешіміне қарсы болды және осы көзқарасқа сәйкес, олар қара нәсілділердің шіркеуде белсенді рөл атқару құқығын олардың нәсіліне байланысты жоққа шығаруды жалғастыруда. Осы сенімдеріне байланысты, Оңтүстік кедейлік заң орталығы 2005 жылғы көктемдегі «Ақпараттық есебінде» Иса Мәсіхтің соңғы күндер қасиеттілерінің фундаменталистік шіркеуін «жек көруші топтар» тізіміне қосты, себебі шіркеудің нәсіл туралы ұстанымдары, оның ішінде нәсілдер аралық қатынастарды қатаң айыптауы.

Әйелдер

Ыбырайымдық діндердің қасиетті кітаптарының мазмұнында әйелдердің құқықтарына қатысты қатаң шектеулер бар, олар әйелдерге белгілі бір мінез-құлық пен іс-әрекеттерді тыйым салудан бастап, әйелдерді әкелерінің және/немесе күйеулерінің еркіне бағындыруды талап етуге дейін жетеді. Поли Тойнбидің пікірінше, дін жынысына қарамастан денелік дербестікке кедергі келтіреді, бірақ әйелдердің денелеріне қатысты одан да жағымсыз көзқарастарды қалыптастырады. Тойнби былай деп жазады: «Әйелдердің денелері – мәселе әрқашан да бар, епископ болуға тым лас, ал исламның жамылғысы мен иудаизмнің миквасы үшін қауіпті». Діни жыныстық дискриминация некедегі теңсіздікке алып келеді, әйелді күйеуіне бағындыратын нормалар қалыптастырады делінеді. Киелі кітапта «ер» деп аударылатын בעל (ба`ал) сөзі «иесі» және «қожайын» деген мағынаны білдіреді. Бұл Ыбырайымдық діндерде Құдайдың құдіретті, кемелді күш ретінде қарастырылуын көрсетеді, мұндағы бұл күш үнемі идеалдық еркектік сипаттарымен байланысты болатын үстемдік құрумен байланысты. Шила Джеффрис былай деп аргументтейді: Дін әйелдердің табиғаты бойынша бағынышты екендігі және олардың табиғи түрде бөлек рөлдері туралы дәстүрлі, патриархалды сенімдерге билік береді, мысалы, әйелдердің үй мен отбасының жеке өмірімен шектелуі керек, әйелдер күйеулеріне бағынуы керек, әйелдердің сексуалды мінез-құлқы тартымды және еркектердің бақылауында болуы керек, сондай-ақ әйелдер бала тууды шектеу үшін контрацепция немесе аборт қолданбауы керек. Мұндай ежелгі сенімдерді сақтау әйелдердің адам құқықтарын жүзеге асыру мүмкіндігіне елеулі кедергі келтіреді.

Ислам діні

Феминист Джули Биндел діндердің ерлердің әйелдер үстінен үстемдігін күшейтетінін айтады, сондай-ақ исламның балалар некелері сияқты әдет-ғұрыптарды қолдау арқылы әйелдердің күйеулеріне бағынуын қанағаттандыратынын мәлімдейді. Ол діннің "ерлер мен әйелдер арасындағы теңсіздікті күшейтетінін", исламның әйелге арналған үндеуінің "әйелінің күйеуіне бағынып, өмірін оған ұнату үшін арнауы" керектігін және "исламның тазалыққа және бала тууға деген құштарлығының жыныстық бөлінуге және ерте некеге әкелгенін" жазды. Адам құқықтары жөніндегі ұйымдар ислам заңдарын әйелдерді қатыгездікке және зорлық-зомбылыққа ұшыратуы, зорлық-зомбылық туралы хабарлаудан алғандарын және әйелдерді кемсітуге себеп болуы үшін сынады. Біріккен Ұлттар Ұйымы исламның әйелдерді қажетсіз және зиянды генітальдік мүшелерді кесуді ақтау үшін пайдаланылатынын айтады, мұның мақсаты сексуалдық қанағаттандырудан айырудан бастап, адалдықты сақтауға, күйеулеріне тазалықтарын сақтауға немесе тазалық көрінісін жасауға дейін жетеді. Марьям Намази азаматтық және қылмыстық мәселелерде (мысалы, дұрыс жамылғы кимегені үшін салған жазалар) әйелдер шариғат заңының құрбаны болып табылады деп санайды, сондай-ақ әйелдердің сотта ерлерге жеңілдік немесе артықшылық беретін кедергілері бар екенін айтады. Филис Чеслердің пікірінше, ислам әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықпен, әсіресе ар-намыс үшін жасалатын қылмыстармен байланысты. Ол ар-намыс үшін жасалатын қылмыстар исламмен байланысты емес деген пікірді жоққа шығарып, барлық діндердің фундаменталистері әйелдерге шектеулер қойғанын, бірақ исламда бұл шектеулер қатал ғана емес, сонымен қатар ережелер бұзылғанда ислам одан да күштірек реакция көрсетеді деп мәлімдейді.

Христиандық

Христиандық діні әйелдерді күнәлі, сенімсіз, алдаушы және еркектерді жыныстық күнәға итермелеуге тырысатын деп бейнелегені үшін сынға ұшырады. Кэтрин М. Роджерс христиан дінінің әйелдерге деген жеккөрушілік көзқарасқа ие екенін және "әйелдердің азғыруынан қорқу" қасиетті Пауылдың хаттарында кездесетінін айтады. К. К. Рутвен "христиандық әйелдерді жек көру мұрасын Тертуллиан сияқты, әйелді тек 'шайтанның қақпасы' ғана емес, сонымен қатар 'қоқыс үстіне салынған ғибадатхана' деп есептеген шіркеудің 'әкелері' бекітті" деп дәлелдейді. Джек Холланд адамның күнәға түсуі туралы ұғымды "адамзаттың аурулары мен азаптары үшін әйелді кінәлі деп бағалайтын миф" ретінде қарастырады. Орта ғасырлар мен жаңа заманның басында христиан дінінің өкілдері сот процестеріне қатысты, олар көбінесе фельдшерлер сияқты белсенді немесе тәуелсіз әйелдерді жазалау үшін өткізілді, себебі сиқыршылықтың нақты дәлелдері көбінесе болмады.

Жануарлар

Тарихи тұрғыдан алғанда, кошерлік мал союды яһуди емес адамдар адамгершілікке жат және санитарлық ережелерге қайшы деп сынап келген. Бұл сынның бір бөлігі антисемиттік әңгімеге негізделген, онда ритуалдық сою арқылы алынған етті жеудің дегенерацияға әкелетіні айтылады, ал екінші бөлігі – еврейлерді ет өнеркәсібінен ығыстыруға бағытталған экономикалық мүдделермен байланысты. 1920 жылдары Польшадағы кошерлік мал союды сынағандар бұл рәсімнің Құдай сөзінде негізделмегенін мәлімдеді. 1994 жылы Темпл Грандин мен Джо М. Регенштейн жүргізген зерттеулер көрсеткендей, дұрыс ұстау жүйесімен орындалған кезде кошерлік сою "ыңғайсыздық туғызбауы мүмкін", себебі мал тұрып, ыңғайлы бас ұстағыш құрылғысына қарсылық көрсетпейді. Олар сондай-ақ, кошерлік сою кезінде жасалған кесуге жануарлардың реакциясы, сою кезіндегі шу, сыбдырлау немесе қысым сияқты факторларға қарағанда әлсіз екенін атап өтті. Діни және философиялық тұрғыдан яһуди вегетариандарын қолдайтындар бұл пікірмен келіспейді, олар мұндай жануар союының қажеттілігі жоқ деп мәлімдейді. Олардың көпшілігі, соның ішінде ортағасырлық еврей ғалымдары Джозеф Альбо мен Исаак Арама вегетариандықты жануарлардың әл-ауқатын ғана емес, союшының да қорғауын қамтамасыз ететін моральдық идеал деп санайды. Исламдағы ритуалдық сою сияқты басқа да рәсімдер де дау тудырған. PETA үшін жазған Логан Шерер ислам заңы бойынша құрбандыққа шалынатын жануарларды өлтіру алдында есінен танытуға рұқсат етілмейді деді. Мұсылмандарға тек шариғат заңына сәйкес дайындалған етті жеуге рұқсат етіледі және исламдық ритуалдық сою малдың азабын азайту үшін жасалған деседі. Ауыл шаруашылығы жануарларын қорғау комитеті халал және кошерлік рәсімдерге тыйым салу керек деп санайды, себебі мал сойылғаннан кейін есінен танылмай қалған жағдайда, олар екі минутқа дейін қажетсіз ауырсыну сезінеді. Дегенмен, кейбір мұсылмандар мен еврейлер жұлыннан қанның тез ағуы жануарды тез есінен айыратынын айтады. 2018 жылы Темпл Грандин кошерлік сою, қаншалықты жақсы орындалса да, бірден болмайтынын, ал дұрыс қолданылған тұтқын болтпен есінен таныту бірден болатынын мәлімдеді.

Historically, Kosher slaughter has been criticized by non Jews who have alleged that it is inhumane and unsanitary, in part as an antisemitic canard which states that eating ritually slaughtered meat caused degeneration and in part out of an economic desire to remove Jews from the meat industry. In the 1920s, Polish critics of kosher slaughter claimed that the practice actually had no basis in Scripture. research which was conducted by Temple Grandin and Joe M. Regenstein in 1994 concluded that—practiced correctly with proper restraint systems—kosher slaughter "probably results in minimal discomfort" because the cattle stand still and do not resist a comfortable head restraint device. They also note that behavioral reactions to the incision which is made during kosher slaughter are weaker than behavioral reactions to noises such as clanging or hissing, inversion or pressure, which are made during restraint. Those who practice and subscribe to Jewish vegetarianism, both religiously and philosophically, disagree with this argument, they state that such a form of animal slaughter is not required while a number of them, including medieval scholars of Judaism such as Joseph Albo and Isaac Arama, regard vegetarianism as a moral ideal, not just out of a concern for animal welfare, but also out of concern for the slaughterer. Other forms of ritual slaughter, such as Islamic ritual slaughter, have also come under controversy. Writing for PETA, Logan Scherer said that animals which are sacrificed according to Islamic law can not be stunned before they are killed. Muslims are only allowed to eat meat that has been prepared according to Sharia law and they say that the Islamic form of ritual slaughter is designed to reduce the amount of pain and distress that the animal suffers. According to the Farm Animal Welfare Committee, halal and kosher practices should be banned because when animals are not stunned before they are slaughtered, they suffer a needless amount of pain for up to two minutes despite the fact that some Muslims and Jews argue that the loss of blood from the slash to the throat renders the animals unconscious relatively quickly. In 2018, Temple Grandin stated that kosher slaughter, no matter how well it is done, is not instantaneous, whereas stunning properly with a captive bolt is instantaneous.

Адептілікке қатысты сынға жауап

Барлық дін гомосексуализмге қарсы емес. Реформалық иудаизм және Унитариандық универсалистік қауымдастық 1970-жылдардан бері геилер мен лесбиянкалардың тең құқықтарын қолдап келеді. Гиндуизм гомосексуализмді мәселе деп санамайды. Көптеген христиандар нәсілдік теңдік орнатуға күш салып, азаматтық құқықтар қозғалысына үлес қосты. "Африка-американдық шолу" журналы азаматтық құқықтар қозғалысындағы қара шіркеудегі христиандық жаңарудың рөлін маңызды деп есептейді. Баптист пасторы Мартин Лютер Кинг Америка азаматтық құқықтар қозғалысының көшбасшысы және Оңтүстік Христиандық Көшбасшылық Конференциясының президенті болды, ол христиандық азаматтық құқықтар ұйымы.

Доминионизм

"Доминионизм" термині көбінесе фундаменталистік христиандар арасындағы саяси қозғалысты сипаттау үшін қолданылады. Сыншылар доминионизмді АҚШ-тың ұлттық діні ретінде христиан дінін бұрыс жолмен таңу әрекеті деп санайды. Бұл қозғалыс 1980 жылдардың соңында Фрэнсис А. Шеффер мен К. Эверетт Куптың "Адамзаттың тағдыры қандай болды?" атты кітабы, фильмі және лекциялар сериясынан шабыттанды. Шеффердің көзқарастары Джерри Фалвелл, Пэт Робертсон, Тим ЛаХей, Джон Уайтхед сияқты консервативтерге әсер етті. Олар түрлі теологиялық және саяси идеяларды ұстанса да, доминионистер фундаменталистік христиандарды билікке келтіру немесе Киелі кітап заңдарын зайырлы салаға енгізу арқылы "күнәлі, зайырлы қоғамды бақылауға алуды" христиандық міндеттері деп санайды. Әлеуметтік ғалымдар "доминионизм" терминін доминион теологиясын қабылдауды, сондай-ақ доминион теологиясынан шабыттанған идеялардың кең христиандық оңшылдарға ықпалын білдіру үшін пайдаланды. Журналист Фредерик Кларксон "доминионизмді" доминион теологиясы мен христиандық реконструкционизмді кіші топтар ретінде қамтитын, бірақ одан әлдеқайда кең ауқымды, христиандық оңшылдардың көп бөлігіне тараған қозғалыс деп анықтады. 2004 жылдан бастап эссеші Кэтрин Юрика, журналист Крис Хеджес, Марион Мэддокс, Джеймс Рудин, Сэм Харрис және TheocracyWatch тобы сияқты авторлар бұл терминді Даймонд сияқты әлеуметтанушылар қарағанда кең ауқымды адамдарға қолдана бастады.

Доминионизмді сынға жауап

Реконструкционизмнің толыққанды жақтастарының саны шешікті, олар консервативті христиандармен ғана байланысты. "Доминионист" және "доминионизм" терминдері өздерін-өз сипаттау үшін көбінесе қолданылмайды, сондай-ақ олардың қолданылуына қатысты бірнеше тараптан сын айтылды. Сыншылар бұл терминнің мағынасыз, евангелистерді экстремизммен негізсіз байланыстыратын, әрі жоғары дәрежеде асыра сілтегендігін, консервативті қаралаудың бір түрі екенін, тіпті қастандық теориясына ұқсас екенін атап көрсетті. Курц сонымен қатар, қатардағы христиан евангелистері мен христиандық реконструкционизм сияқты экстремизм арасындағы байланыс туралы пікірге қарсы болды.