Кіріспе

Атеизм – құдайдың бар екендігі туралы мәлімдемені қабылдамау. Нақтырақ айтқанда, қатаң атеизм – құдайлар жоқ деген нақты ұстаным, кез келген құдай немесе әйелдің бар екендігіне қатысты оң пікірді білдіреді. «Атеист» термині ағылшын тілінде кем дегенде XVI ғасырда қолданылған, ал атеистік идеялар мен олардың ықпалы одан да ұзақ тарихқа ие. Философиялық атеистік ой Еуропа мен Азияда б.з.д. VI немесе V ғасырда пайда бола бастады. Көне Грецияда драматургтер құдайлардың бар екендігіне күмән келтірді, ал Көне Үндістанда дінге қарсы философиялық мектеп – Карвака пайда болды. Материалистік философияны б.з.д. V ғасырда Левкипп пен Демокрит атомшылар дүние атомдардың шексіз кеңістікте қозғалуы арқылы түсіндірді. Ағартушылық Еуропада дінге қарсы күмән мен секуляризмді күшейте түсті.

Этимология

Ертедегі ежелгі грек тілінде атеос ([[:wikt:ἄθεος], құдайсыз) сөзі «құдайсыз» деген мағынаны білдірді. Алғашында бұл сөз «құдайсыздық» немесе «дөңгелексіздік» (impious) деген мағынаны білдіретін айыптау ретінде қолданылды. Б.з.д. V ғасырда бұл сөз «құдайлармен қарым-қатынасты үзу» немесе «құдайларды жоққа шығару» мағынасында, әдейі және белсенді құдайсыздықты білдіре бастады. Содан кейін, жергілікті құдайларды құрметтемейтін немесе оларды мойындамайтын адамдарға қарсы қолданыла бастады, тіпті олар басқа құдайларға сенсе де. Классикалық мәтіндердің қазіргі аудармаларында атеос кейде «атеист» деп аударылады. Абстракт есім ретінде [[:wikt:ἀθεότης (atheotēs)], «атеизм» де болды. Цицерон грек сөзін латын тіліне [[:wikt:atheos#Latin]] түрінде аударды. Бұл термин ертедегі христиандар мен эллинистер арасындағы пікірталаста жиі қолданылды, әр тарап оны қарсыласына жатқызып, жамандыққа толы мағына берді. «Атеист» термині (француз тіліндегі [[wikt:athée]) «Құдайдың немесе құдайлардың бар екенін жоққа шығаратын адам» мағынасында ағылшын тіліндегі «атеизмнен» бұрын пайда болды, ол алғаш рет 1566 және 1571 жылдары кездеседі. «Атеист» атауы практикалық құдайсыздықты білдіру үшін кем дегенде 1577 жылдан бері қолданылып келеді. «Атеизм» термині француз тіліндегі [[wikt:athéisme]] сөзінен алынған және ағылшын тілінде 1587 жыл шамасында пайда болды. 1534 жылға жататын бір еңбекте «атеонизм» термині қолданылған. Кейіннен осыған ұқсас сөздер пайда болды: 1621 жылы «деист», 1662 жылы «теист», 1675 жылы «деизм» және 1678 жылы «теизм». 1700 жыл шамасында атеизмнің ықпалымен деизм мен теизмнің мағынасы сәл өзгерді; деизм бастапқыда бүгінгі теизмнің синонимі ретінде қолданылған, бірақ жеке философиялық ілімді білдіретін болды. Атеизм алғаш рет 18 ғасырдың соңында Еуропада өзін-өзі мойындаған сенімді сипаттау үшін қолданылды, бұл, әсіресе, бір Құдайға сенетін Ыбырайымдық Құдайға сенбеуді білдірді. 20 ғасырдағы жаһандану терминнің барлық құдайларға сенбеуді білдіретін кеңеюіне ықпал етті, бірақ Батыс қоғамында атеизмді «Құдайға сенбеу» деп сипаттау әдеттегідей болып қала береді.

Үнді философиясы

Шығыста, құдайлар идеясына тікелей байланысты емес, ойша өмір біздің заманымыздан бұрын VI ғасырда Үндістанда джайнизм, буддизм және индуизмнің түрлі бағыттарының, ал Қытайда даосизмнің пайда болуымен басталды. Бұл діндер құдайға табынусыз философиялық және құтқару жолын ұсынды. Ерте буддизм дәстүрінде құдайлар құтқару мақсатына қажетті деп есептелмейді; олардың нақтылығы туралы күмән туындайды және көбінесе жоққа шығарылады. Құдайлар туралы ұғым мен буддизмнің негізгі принциптері арасында, кем дегенде кейбір түсіндірулерде, өмірлік қайшылық бар. Кейбір будда философтары мәңгілік жаратушы құдайға сенудің діни өмірдің басты міндетінен алаңдататынын айтады. Астика ("ортодоксалды") индуистік философия мектептерінің ішінде Самкхья және ерте Мимамса мектебі өз жүйелерінде жаратушы құдайды қабылдамады. Самкхья мектебінің негізгі мәтіні – Самкхья Кариканы Ішвара Кришна біздің заманымыздың IV ғасырында жазған, ол кезде ол үнді философиясының басым мектебіне жатқан. Мектептің пайда болуы одан да ертерек және аңыздарда жоғалған. Мектеп екіұстанымды және дінсіз болды. Олар Пракрити ("табиғат") және Пурушаның ("сана") екі түрлі болмысына сенді және олардың жүйесінде Ишвараға ("Құдайға") орын болған жоқ, себебі Ишвараның бар екендігі дәлелденбейді және оның бар екендігіне сенуге негіз жоқ деп санайды. Бұл мектеп өз дәуірінде индуизм философиясына үстемдік етті, бірақ X ғасырдан кейін құлдырады, алайда XVI ғасырға дейін түсіндірмелер жазыла берді. Мимамса мектебінің негізгі мәтіні – Джайминидің Пурва Мимамса Сутрасы (б.з.д. III-I ғасырлар). Мектеп шамамен 700 жылы өркендеген шағына жетті және ерте орта ғасырларда білімді индуисттік ойларға елеулі әсер етті. Мимамса мектебінің негізгі зерттеуі – Ведаларды мұқият түсіндіруге негізделген дхарманың мәні. Оның негізгі принциптері – ритуалдық амалдар (ортопраксия), аскетизмге қарсылық және мистицизмге қарсылық. Ерте Мимамсакалар кармаларды ("істерді") орындау нәтижесінде пайда болатын адршиштаға ("көрінбейтін") сенді және олардың жүйесінде Ишвараға ("Құдайға") мұқтаждық болмады. Мимамса бүгінгі күні индуизмнің кейбір бағыттарында сақталған.

Буддизм

Буддизм кейде құдай жоқ болғандықтан теист емес деп сипатталады, бірақ бұл тым әрі кеткен қарапайымдық болуы мүмкін. Көптеген адамдар буддизм мен басқа діндер арасындағы маңызды айырмашылықты жоғарғы құдай немесе бастапқы қозғаушы ұғымына мойын бұрмау деп санайды. Буддистік дәстүрлер әлемнен тыс күштердің бар екенін жоққа шығармайды (көптегендері буддистік кітаптарда талқыланады), бірақ "құдайларға" Батыс түсінігіндегідей жарату, құтқару немесе сот билігін бермейді. Дегенмен, ағартылған құдайларға дұға етудің кейбір рухани ізгілікке әкелуі мүмкін деп есептеледі. Буддистер жоғары әлемдердегі девалардың бар екенін қабылдайды, бірақ олар да адамдар сияқты самсарада азап шегеді және бізден артық дана емес. Шындығында, Будда көбінесе құдайлардың ұстазы және олардан жоғары тұрған тұлға ретінде бейнеленеді. Бірақ, буддалық жолға түскен ағарған девалардың да бар екені айтылады.

Джайнизм

Джайнизм дінінің дәстүрі мәңгілік деп есептеледі. Ұйымдасқан джайнизмді б.з.д. VI ғасыр мұғалімі Махавираға және Будданың замандасына дейін жетектеуге болады. Джайнизм – материя мен жандардан тұратын ғаламды қабылдайтын дуалистік дін. Ғалам, оның ішіндегі материя мен жандар мәңгілік және жаратылмаған, сондықтан джайнизмде құдіретті жаратушы құдай жоқ. Дегенмен, ғаламда "құдайлар" және басқа да рухтар бар, және джайндар жанның "құдайлыққа" жеткенін сендіреді; алайда, бұл табиғаттан тыс күштердің ешқайсысы ешқандай жаратылыс қызметін атқармайды және дұғаларға жауап беруге араласуға қабілеті жоқ.

Классикалық Грекия мен Рим

Батыс классикалық антик дәуірінде теизм мемлекеттің заңдылығын негіздеген маңызды сенім болды (полис, кейіннен Рим империясы). Тарихи тұрғыдан алғанда, мемлекет тарапынан қолдау көрген ешқандай құдайға сенбеген адам атеизм айыбымен, яғни өлім жазасымен қудаланатын. Атеизм айыбы (көбінесе дінге қарсылықты білдіретін) жиі түрлі ересь және дінсіздік айыптарымен бірдей мағынада қолданылып, саяси қарсыластарды жою құралы ретінде пайдаланылған. Ерте христиандар грек-рим құдайларына табынудан бас тартқандықтары үшін кеңінен атеисттер деп есептелді. Рим империясы кезінде христиандар жалпы түрде бұзық діндерге, әсіресе ежелгі Римнің императорлық культына қарсы шыққандары үшін жазаланды. 380 жылы Теодосий I тұсында христиан діні Рим мемлекеттік діні болып жарияланғаннан кейін ересь қылмыстық жазаға тартылатын қылмысқа айналды.

Ақындар мен драматургтер

Аристофан (б.з.д. 448 – 380 жж.), сатирикалық стилімен танымал, "Аттылар" пьесасында былай деп жазды: "Ғибадатханалар! Ғибадатханалар! Сендер құдайларға сенбейсіңдер ме? Сөздерің қандай? Дәлелдеріңіз қайда?"

Эухемер

Евгемер (б.з.д. 330–260 жж.) құдайлардың бұрынғы билеушілер, жаулап алушылар және мемлекеттердің негізін қалаушылардың қадірленуінен пайда болғандығы туралы пікірін жариялады, ал оларға табыну мен діндердің мәні жойылған мемлекеттердің және ертерек саяси жүйелердің жалғасы екендігінде. Евгемер кейіннен «құдайларды жойып, барлық мәдениетке атеизмді таратқандығы» үшін сынға ұшыраса да, оның көзқарасы қатаң және теориялық тұрғыдан атеистік емес еді, себебі ол оларды бастапқы құдайлардан ажыратты, олардың «мәңгі және жойылмайтын» екендігіне сенді. Кейбір тарихшылар оның мақсаты Александр Македонский сияқты саяси басшыларды құдайландыру дәуірінде ескі діндерді жаңартқан болуы мүмкін деп санайды. Евгемердің еңбегін Энний латын тіліне аударған, бұл, мүмкін, Сципион Африканды Римде құдайландыруға мифологиялық негіз дайындауға арналған болса керек.

Философия

Батыс философиясының тамыры грек әлемінде біздің заманымыздан бұрынғы VI ғасырда басталды. Алғашқы грек философтары атеист емес, бірақ олар әлемді мифологиялық әңгімелер арқылы емес, табиғат процестері арқылы түсіндіруге тырысты. Осылайша, найзағай «желдің күшпен шығып, бұлттарды жаруының» нәтижесі болса, жер сілкінісі «жердің қызуы мен суынуынан айтарлықтай өзгеруінен» пайда болар еді. Ертедегі философтар дәстүрлі діни ұғымдарды жиі сынға алды. Ксенофан (б.з.д. VI ғасыр) егер сиырлар мен жылқылардың қолы болғанда, «жылқылар құдайлардың бейнесін жылқыларға ұқсатып, сиырлар сиырларға ұқсатып салар еді» деген сөзді айтқан. Тағы бір философ, Анаксагор (б.з.д. V ғасыр), Күнді «Пелопоннес аймағынан да үлкен отты масса» деп мәлімдеді; оған қарсы дінсіздік айыбы тағылып, ол Афинадан қашуға мәжбүр болды. Әлемнің пайда болуы мен дамуын шексіз кеңістікте қозғалатын атомдардың кездейсоқ қозғалысы тұрғысынан түсіндіруге тырысқан алғашқы толық материалистік философияны Левкипп пен Демокрит (б.з.д. V ғасыр) жасады. Саяси себептермен Сократты атеос («мемлекет таныған құдайларды мойындаудан бас тарту») деп айыптады. Афиналық халық Сократты (б.з.д. 470–399) Сократтан бұрынғы философиядағы табиғатты зерттеуге ұмтылыс пен құбылыстарға қатысты діни түсіндірмелерді қабылдамаумен байланыстырды. Ол туралы барлық сақталған мәліметтер оның өте діндар адам болғанын, күн шығуына дұға жасағанын және Дельфидегі оракулдың Аполлонның сөзін айтқанына сенгенін көрсетеді. Киреналық философ Теодор Атеист (б.з.д. 300) құдайлардың бар екенін жоққа шығарған және өз пікірлерін баяндаған «Құдайлар туралы» атты кітап жазған деп есептеледі.

Софистер

Біздің заманымыздан бұрынғы V ғасырда софистер грек мәдениетінің көптеген дәстүрлі көзқарастарын сұраққа тоқтатты. Продик Кеостың айтуынша, "адам өміріне пайдалы болған нәрселер құдайлар деп есептелген", ал Протагор кітабының кіріспесінде: "Құдайлардың бар екеніне немесе жоқ екеніне мен туралы ештеңе айта алмаймын", - деген. Мелос қаласынан шыққан Диагор Гераклдың ағаштан жасалған мүсінін кесіп, оны дүрбілеу үшін пайдаланып, Элевсин құпияларының сырларын ашты. Афиналықтар оны дінсіздікке айыптап, қаладан қуды. Критий де құдайлардың бар екенін жоққа шығарған.

Эпикурейлік

Атеизмнің дамуындағы ең маңызды грек ойшылы – Эпикур (б.з.д. 300 ж.). Демокрит пен атомшылдардың идеяларына сүйене отырып, ол материялық философияны қабылдады, оған сәйкес әлемде құдайлық араласудың қажеті жоқ, оның орнына кездейсоқ заңдармен басқарылады (ғылыми детерминизмді қараңыз). Эпикур құдайлардың бар екендігін мойндағанмен, эпикурейлер өмірден кейінгі өмірдің жоқтығын айтты, демек өлімнен қорқуды бекер деп есептеді. Эпикурейлер өздерін атеисттер деп санамаған, бірақ олардың қарсыластары олар солай екенін жиі айтты. Бұл жасырын атеизмнің себебі – қуғыннан қорқу болды деседі, және олар осыдан сақталып жүргенімен, олардың тұжырымдары даулы болды және стоицизм мен неоплатонизм сияқты басқа мектептер тарапынан қатаң сынға ұшырады.

Пирондық

Эпикурейшілдерге ұқсас, пирронистер атеизм үшін қудалаудан қашу үшін бір тактика қолданды: олар ата-бабаларының дәстүрлері мен заңдарына сай келіп, құдайлардың бар екенін мәлімдеді және оларға құлшылық етуге және құрмет көрсетуге қатысты барлық істерді жасады. Алайда, философиялық тұрғыдан алғанда, құдайлардың бар екендігіне қатысты нақты пікір білдіруден бас тартты. Пирроншы философ Секст Эмпирикус құдайлардың бар екендігіне қарсы көптеген ежелгі аргументтерді жинақтап, осы мәселеде үкім шығаруды тоқтата тұруды ұсынды. Оның сақталған көптеген еңбектері кейінгі философтарға елеулі әсер етті.

Медицина

Гиппократтан бұрын гректер құдайлар адам өмірінің барлық аспектілерін, соның ішінде денсаулық пен ауруларды бақылайды деп сенген. Дінге қарсы шыққан ең алғашқы еңбектердің бірі – б.з.б. шамамен 400 жылы жазылған «Қасиетті ауру туралы» еңбегі. Аноним автор «қасиетті ауру» деп аталатын эпилепсияның табиғи себебі бар екенін, ал оның құдайдан тарағаны туралы пікір адамның тәжірибесіздігіне негіделгенін айтқан. Олар атеисттердің есімдерін атамағанмен, адамдарды атеист деп айыптағанда, олар көбінесе атеист емес, еретиктер ретінде қарастырылған. Дегенмен, орта ғасырлық ислам әлемінде деистер, философтар, рационалистер және атеистер сияқты ислам дінінің еркін ойлаушылары мен ашық сыншылары болды. Ислам әлеміндегі діннің басқа да сыншылары: ақын Әл-Маарри (973–1057), ғалым Әбу Иса әл-Уаррак (9 ғасыр), дәрігер және философ Әбу Бәкір әл-Рази (865–925). Әл-Маарри діннің өзінің «ежелгі адамдар ойлап тапқан қисса» екенін және адамдардың «екі түрі бар: миы бар, бірақ діні жоқ, және діні бар, бірақ миы жоқ» деп жазған және үйреткен.

Еуропа

Храфнкелл атты исланд сагасының кейіпкері, XIII ғасырдың соңында жазылған, "Менің ойымша, құдайларға сену ақымақтық" дейді. Фрейрге арналған ғибадатханасы өртелгеннен кейін және ол құлдыққа түскеннен кейін, ол ешқашан құрбандық шалуға ант береді, бұл сагада goðlauss, "құдайсыз" деп сипатталған. Якоб Гримм өзінің "Тевтон мифологиясында" былай деп атап өтеді: "Ескі скандинавтық аңыздарда кейде кейбір адамдар туралы айтылады, олар ежелгі діннен толық жиреніп, күмәнмен бас тартып, өз күштері мен адалдығына сенім артқан. Сондықтан "Соләр лйод" 17-ші жолында Вэбоги мен Радей туралы "өздеріне сенген" деп оқылады, сондай-ақ бірнеше басқа мысалдар келтірілген, соның ішінде екі патша да бар. Гриммнің зерттеуінен кейін, Дж. Р. Р. Толкин және Э. О. Г. Турвилл Петре сияқты ғалымдар goðlauss этикасын исланд сагаларындағы атеистік және/немесе гуманистік философия ағыны ретінде анықтады. Goðlauss деп сипатталған адамдар құдайларға сенімсіздік танытқан ғана емес, сонымен қатар өздерінің күш-қуаты, ақыл-ойы мен адалдығына, және кез келген құдайлық күштен тәуелсіз әлеуметтік ар-ұятына сенгенін көрсетті. Орта ғасырларда Құдайдың бар екендігіне дәлелдер де жиі кездесетін. Кентерберийлік Анзельм де, кейіннен Окхемдік Вильгельм де Құдайдың бар екендігіне күмәнданатын қарсыластарын мойындады. Томас Аквиннің Құдайдың бар екендігіне келтірген бес дәлелі мен Ансельмнің онтологиялық аргументі Құдайдың бар екендігі туралы сұрақтардың дұрыстығын жасырмай мойындады. Фредерик Коплстон түсіндіргендей, Томас атеизмге қарсы тұру үшін емес, Құдайдың бар екендігі туралы білім адамның бойындағы бақытқа деген табиғи құштарлығына негізделген деп айтқан Дамаскілік Иоанн сияқты ерте христиан жазушыларына жауап беру үшін дәлелдерін ұсынды. Томас, адамда бақытқа деген құштарлық Құдайдың бар екендігіне дәлел болатынын, бірақ бұл құштарлық тек Құдайда ғана қанағаттандырылатынын, мысалы, байлықпен немесе сезімдік ләззатпен емес екенін түсіну үшін одан әрі ойлану қажет екенін айтты. Сондай-ақ Summa Theologica қараңыз. Атеизм айыбы саяси немесе діни қарсыластарға қарсы пайдаланылды. Рим папасы VIII Бонифаций шіркеудің саяси үстемдігін талап еткендіктен, оның жаулары оның өлімінен кейін "жанның өлмейтініне де, шірімейтініне де, болашақ өмірге де сенбейді" деген (мүмкін емес) ұстанымдарды ұстанғанын айыптады. Вальденстер сияқты еретик деп саналатын секталар да атеист деп айыпталды. Джон Арнольдтың 2005 жылғы "Ортағасырлық Еуропадағы сенім мен сенімсіздік" кітабында шіркеуге бейжай қараған және сенімділік амалдарына қатыспаған адамдар туралы айтылған. Арнольд бұл мысалдарды жай ғана жалқаулық деп қабылдауға болатынын, бірақ "сенімнің барлық жерде қызу болмағанын" көрсететінін атап өтеді. Арнольд шіркеуге бармайтын адамдардың мысалдарын, тіпті шіркеуді некеден шығарғандардың мысалдарын келтіреді. Арнольдтың пікірінше, сенімсіздік - шаршаудан туындаған. Арнольд кейбір құдайға қарсы сөздердің Құдайдың бар екендігін білдіретінін айтады, бірақ заңдар дінге тікелей қарсы шыққан құдайға қарсы сөздердің де болғанын көрсетеді. XIV ғасырдағы итальяндық уағыздаушылар да сенбейтіндер мен сенімсіздік танытқандардан сақтандырды.

Қайта өрлеу және реформация

Ренессанс және реформация дәуірінде, христиан елдерінде діни институттерге сын жиілетіп айтылды, бірақ бұл атеизмге тең келмеді. Атеизм термині XVI ғасырда Францияда қолданыла бастады. "Атеист" сөзі ағылшын тіліндегі кітаптарда кемінде 1566 жылдан кездеседі. Атеизм идеясы бастапқыда Ағарту дәуірі мен Реформацияның зиялық және діни дау-дамасылдарына реакция ретінде пайда болды, және басқалардың даулы ұстанымдарындағы Құдайды жоққа шығару мен дінсіздікті көргендердің айыптауы ретінде қолданылды. XVI-XVII ғасырларда "атеист" сөзі тек қаралап сөйлеу үшін ғана қолданылды; ешкім атеист ретінде танылғысы келмеді. XVII ғасырда анонимді автор жазған "Theophrastus redivivus" атты ашық атеистік жинақ жарық көргенімен, атеизм – моральдық шектеудің жоқтығын білдіретін атау болды. Джеффри Блейннің сөзінше, Еуропадағы Реформация католик шіркеуінің билігіне қарсы шығып, атеистерге жол ашты. Деизм Францияда, Пруссияда және Англияда беделді болды, және араласпайтын Құдайға сенуді ұсынды, бірақ "кейбір деистер жасырын атеист болса, көпшілігі діншіл болды және қазіргі стандарттар бойынша нағыз сенушілер деп аталатын болар еді". Коперник, Ньютон және Декарт сияқты ғалымдар мен математиктердің жаңалықтары осы жаңа көзқарасқа салмақ қосатын табиғи заңдардың үлгісін көрсетті. 1546 жылы өлімге кесілген Этьен Доле мысалы, сол кезде атеист деп айыпталудың қаншалықты қауіпті екенін көрсетеді. Ағылшын философы Томас Гоббс (1588-1679 жж.) да атеизммен айыпталды, бірақ ол оны жоққа шығарды. Оның теизмі ерекше болды, себебі ол Құдайды материалдық деп санады. Одан бұрын, ағылшын драматургі, ақыны Кристофер Марлоу (1563-1593) үйінен Исаның құдайлығын жоққа шығаратын трактат табылғаннан кейін атеизммен айыпталды. Марлоу өзін қорғауға үлкермес бұрын өлтірілді. 1619 жылы атеист деп айыпталған Джулио Чезаре Ванини өртеліп өлтірілді. Блейни голланд философы Барух Спинозаның "қазіргі заманда христиан елінде өзін 'жартылай атеист' деп жариялаған алғашқы белгілі адам болғанын" жазды, бірақ оның еңбектерінде Спиноза Құдайдың бар екеніне қарсы пікір білдірмейді. Спинозаның Құдайды материалдық ғаламмен теңегендігі кеңінен таралған сенім, сондықтан оның сенімдері пантеист ретінде қарастырылады. Спиноза раввиндердің іліміне қарсы шыққандығы және сенбі күндері ғибадатханаға бармағандығы үшін синагогадан қуылған болатын. Ол Құдай әлемнің жұмысына араласпайды, керісінше, табиғат заңдары ғаламның жұмысын түсіндіреді деп сенді. 1661 жылы ол "Құдай туралы қысқаша трактат" атты еңбегін жариялады, бірақ ол өлімінен кейінгі бірінші ғасырда танымал болған жоқ: "Сенімсіз адамның барлық жағынан бүлікші және зұлым болуы күтілді, - деп жазды Блейн, - бірақ міне, ізгілік адамы. Ол жақсы өмір сүріп, өз күнкөрісін адал жолмен тапты. Спиноза немесе оның жақтастары болу үшін батылдық қажет еді. Егер біраз ғалымдар оның жазғандарымен келіскен болса, олар мұны жұрт алдында айтпады". Қазіргі заманның басында атымен белгілі алғашқы атеист – неміс тілінде сөйлейтін даниялық дін сыншысы Маттиас Кнуцен (1646 – 1674 жылдан кейін), ол 1674 жылы үш атеистік жазба жариялады. Томас Мортимердің 1789 жылы шыққан "Студенттердің әмбебап тарих сөздігінде" Кнуцен "атеизмді ашық мойындаған және үйреткен жалғыз адам" деп аталады. 1689 жылы өзінің философиялық трактатында Құдайдың бар екенін жоққа шығарған поляк дворяны Казимир Лыщиньский заңсыз қамауға алынды; Варшава Конфедерациясының дәстүріне және король Собиескинің араласуына қарамастан, Лыщиньский атеизм үшін өлім жазасына кесілді және Варшавада тілімен бірге қолы да өртеліп, бас кесілді. "De non existentia Dei" еңбегінде ол мықты атеизмді көрсеткен: II – Адам Құдайды жаратады, ал Құдай – Адамның тұжырымдамасы мен жаратылысы. Сондықтан адамдар – Құдайдың сәулетшілері мен инженерлері, ал Құдай – нағыз болмысы жоқ, тек санада ғана бар, табиғаты бойынша химералық болмыс, себебі Құдай мен химера бір-біріне ұқсас. IV – қарапайым халықты алдап, өздерінің қанаушылығы үшін Құдайды жалған деп ойлап шығарған, ал сол қанаушылықты халық қорғап отыр, егер даналар шындық арқылы оларды азат етуге тырысса, оларды халық басып тастайтын еді.

Ағарту дәуірі

Деизмнің көптеген нұсқалары халықтың көп бөлігін дінге айналдырмағанмен, белгілі бір интеллектуалды шеңберлерде ықпалды болды. Жан Жак Руссо адамзаттың күнәға батып кеткендігі туралы христиандық түсінікке қарсы шығып, оның орнына адам баласы бастапқыда жақсы болған, тек содан кейін өркениетпен бұзылған деп ұсынды. Вольтердің ықпалды тұлғасы деистік ұғымдарды кең ауқымды аудиторияға таратты. "Француз революциясы мен оның атеизмге ұласуының бір себебі ретінде Вольтер кеңінен айыпталды, - деп жазды Блейн. - Дегенмен оның жазбалары Құдайдан қорқудың тәртіпсіз дүниеде маңызды полиция қызметкері екенін мойындады: "Егер Құдай болмаса, оны ойлап табу керек болар еді", - деп жазды Вольтер. Вольтердің бұл мәлімдемесінің өзі оның "Үш жалған пророк" атты еңбегінде кездеседі. Ол Джон Толандтың (көп жағдайда) үш Ибраһим дінінің барлығын жоққа шығарған құжаты "Үш жалған пророк" атты еңбегіне жауап ретінде жазылған. 1766 жылы Вольтер француз дворяны Франсуа Жан де ла Барре туралы үкімді кері қайтаруға тырысты, ол қиындықтарға ұшырады, басы кесілді және оның денесі айқышқа шегеленіп, вандализмге ұшыраған деп айыпталды. Қазіргі заманғы атеизмді насихаттауға арналған алғашқы кітап француз католик діни қызметкері Жан Меслиер (1664–1729) жазған, оның өлімінен кейін жарияланған ұзақ философиялық эссесі (түпнұсқалық атаудың бір бөлігі: Жан Меслиердің ойлары мен сезімдері – Әлемнің барлық діндерінің бос екендігі мен жалғандығының айқын және нақты дәлелдері) Құдай туралы түсінікті (христиандық және деистік мағынада), жан, кереметтер мен теология пәнін қабылдамайды. Философ Мишель Онфрейдің айтуынша, Меслиердің еңбегі "нағыз атеизмнің тарихын" бастайды. Дидро өз шығармалары үшін қысқа уақытқа түрмеге қамалды, оның кейбіреулеріне тыйым салынды және өртелді. Шотландияда 1754 жылы Дэвид Юм алты томдық Англия тарихының бір томын шығарды, онда Құдайға көп көңіл бөлінбеді. Ол егер Құдай бар болса, онда Еуропадағы төңкеріске қарсы күшсіз екенін білдірді. Юм кереметтерді мазақтап, бірақ христиан дінін тым төмен бағаламау үшін абайлап жүрді. Юмның қатысуымен Эдинбург "атеизмнің тынысы" ретінде танымал болды, бұл көптеген қарапайым британдықтарды үрейлендірді. Рационализм культі 1792–94 жылдардағы (Революцияның I және III жылдары) қыркүйектегі қырғыннан кейін, Революциялық Францияда ішкі және сыртқы жаулардан қорқыныш кеңінен таралған. Бірнеше Париж шіркеулері Ақыл-ойының ғибадатханаларына айналдырылды, атап айтқанда Мараидағы Сент-Пол Сент-Луи шіркеуі. Ғибадатханалар 1793 жылдың мамыр айында және одан да қауіпсіз 1793 жылдың 24 қарашасында жабылып, католиктік миссаға тыйым салынды. Блейн "атеизм 1790 жылдары революциялық Францияда пьедесталды басып алды. Кресттің орнына дүниелік белгілер пайда болды. Нотр-Дам соборында құрбандық үстелі, киелі орын ақыл-ойының ескерткішіне айналдырылды. 1792–93 жылдардағы террор кезінде Францияның христиан күнтізбесі жойылды, монастырлар, шіркеулер мен шіркеу мүліктері тәркіленді және монахтар мен монахтар қуылды. Тарихи шіркеулер қиратылды. Ақыл-ойының культі – француз төңкерісі кезінде Жак Эбер, Пьер Гаспар Шомет және олардың жақтастары ойлап тапқан атеизмге негізделген сенім. Оны тоқтатты деист Максимилиан Робеспьер, ол Жоғарғы Құдайды құрды. Екі культ та Революция кезінде француз қоғамын "христиандықтан шығару" нәтижесінде пайда болды және Террорлық биліктің бір бөлігі болды. Ақыл-ойының культі көтерілістер, шіркеулерді тонау, діни және патшалық бейнелер бұзылған рәсімдік иконоклазм және христиан шейітінің орнына "революцияның шейітін" алмастыратын рәсімдер сияқты карнавалдық атмосферада атап өтілді. Ең алғашқы қоғамдық демонстрациялар Париждің сыртында, атап айтқанда Лиондағы гебертистердің қатысуымен өтті, бірақ Пьер Гаспар Шомет ойлап тапқан және ұйымдастырған рәсімдерде 10 қарашада (20 Брумаре) 1793 жылы Париждің Нотр-Дам қаласында Азаттық фестивалі тағы да түбегейлі бұрылыс жасады. Доктор Пристлидің философиялық сенбеушіге хаттарына жауап (1782) – бұл Британиядағы атеизм туралы алғашқы жарияланған мәлімдеме деп саналады – бұл ағылшын тіліндегі алғашқы мәлімдеме (жасырын немесе құпия атеистік еңбектерден ерекшеленетін). Басқаша белгісіз Уильям Хаммон (бәлкім, псевдоним) еңбектің редакторы ретінде алғы сөзге және постскриптіге қол қойды, ал анонимді негізгі мәтін Мэтью Тернерге (ө. 1788 жыл шамасында?), Ливерпульдің дәрігері, ол Пристлиді білген болуы мүмкін. Атеизм тарихшысы Дэвид Берман Тернердің авторлығын қатты қорғады, бірақ екі автор болған болуы мүмкін екенін де ұсынды.

XIX ғасыр

1789 жылғы Француз революциясы атеистік ойды кейбір батыс елдерінің саяси аренасына алып шықты және 19 ғасырдағы рационализм, еркін ой және либерализм қозғалыстарына жол ашты. 1792 жылы туған романтик ақын Перси Биш Шелли 1811 жылы Англияның Оксфорд университетінен "Атеизмнің қажеттілігі" атты анонимді кітапшасын деканға тапсырғаны үшін қуылды. Ғалымдар бұл кітапшаны ағылшын тілінде жарық көрген алғашқы атеистік трактат деп есептейді. Германиядағы ерте атеистік ықпал – Людвиг Фейербахтың (1804–1872) "Христиан дінінің мәні" еңбегі болды. Ол Карл Маркс, Макс Штирнер, Артур Шопенгауэр (1788–1860) және Фридрих Ницше (1844–1900) сияқты 19 ғасырдың басқа да неміс атеистік ойшылдарына әсер етті. Еркін ойшыл Чарльз Брэдлау (1833–1891) бірнеше рет Ұлыбритания парламентіне сайланды, бірақ діни ант берудің орнына, оның ант беруден бас тарту туралы өтініші қабылданбағандықтан, орнына отыруға рұқсат берілмеді (кейін ол ант беруге келісті, бірақ одан да бас тартты). Брэдлау төртінші рет сайланғаннан кейін, жаңа спикер Брэдлауға ант беруге рұқсат берді және ешқандай қарсылыққа жол бермеді. Ол парламентте ант беру туралы заңға түзетулер енгізуге қатысқан алғашқы ашық атеист болды. 1844 жылы атеист саяси экономист Карл Маркс (1818–1883) Гегельдің құқық философиясын сынау туралы еңбегінде былай деп жазды: "Діни құлшыныс – бір мезгілде нағыз құлшыныстың көрінісі де, соған қарсы наразылық та. Дін – қанаушылыққа ұшыраған жандардың ішкі сыбыры, жансыз әлемнің жүрегі, жансыз жағдайдың руы. Ол – халықтың апиуы." Маркс адамдардың әлеуметтік жағдайлардың ауырлығын жеңілдету үшін дінге жүгінетініне сенді; яғни, Маркс діннің қоғамдағы материалдық жағдайдың – сыныптық қанаудың ауырсынуын – арман әлемін құру арқылы басуға талпыныс екенін айтады, бұл дінге сенушілерді осы әлемде әлеуметтік бақылауға және қанаушылыққа бейім етеді, ал олар өлімнен кейінгі өмірде жеңілдік пен әділдікке үміттенді. Сол эсседе Маркс: "[А]дам дінді жасайды, дін адамды жасамайды" деп мәлімдейді. 19 ғасырдың көрнекті философы Фридрих Ницше "Құдай өлді" (немісше: "Gott ist tot") деген афоризмді ойлап тапқанымен танымал; алайда, бұл сөз тіркесі Ницше тікелей айтқан жоқ, оның шығармаларындағы кейіпкерлердің диалогы ретінде қолданылған. Ницше христиандық теизмнің сенім жүйесі ретінде Батыс әлемінің моральдық негізі болғанын және осы негіздің қазіргі заманғы ойлаудың нәтижесінде (Құдайдың өлімі) құлауы нигилизмнің, яғни құндылықтардың жоқтығының өсуіне әкелетінін дәлелдеді. Ол ескі құндылықтарды қайта бағалауды және жаңаларын құруды қалады, соның арқасында адамдар жоғарырақ жағдайға жетеді деп үміттенді. Атеистік феминизм де 19 ғасырда басталды. Атеистік феминистер дінді әйелдерді қанаудың және гендерлік теңсіздіктің басты себебі деп санайды, көптеген діндердің әйелдерге сексистік және қанаушылықпен қарауына қарсы тұрады.

Атеизмнің таралуы

ХХ ғасырдағы атеизм батыс дәстүріндегі басқа да кең философиялардың кеңінен мойындалуын тапты, мысалы логикалық позитивизм, марксизм, анархизм, экзистенциализм, зайырлы гуманизм, объективизм, феминизм және жалпы ғылыми және рационалистік қозғалыс. Неопозитивизм мен аналитикалық философия классикалық рационализм мен метафизиканы эмпиризмнің пайдасына қабылдады. Бертран Рассел сияқты жақтаушылары Құдайға сенуді батыл түрде жоққа шығарды. А. Дж. Айер өзінің эмпирикалық ғылымдарға адалдығын көрсете отырып, діни тұжырымдардың тексерілмейтіндігі мен мағынасыздығын айтты. Дж. Н. Финдлей мен Дж. Ж. Смарт Құдайдың бар екендігіне қарсы пікір білдірді. Джон Дьюи сияқты натуралистер мен материалистер табиғат әлемін барлық нәрсенің бастауы деп есептеді.

Мемлекеттік атеизм

Революциялық Франция мемлекеттік атеизм бағытында қадам жасаса да, XX ғасырда коммунистік режимдер атеизмді ұлттық саясаттың ажырамас бөлігі ретінде қалыптастырды. Ресей православие шіркеуін Кеңес үкіметі қыспаққа алды. 1922 жылы Кеңес режимі Ресей православие шіркеуінің патриархын тұтқындады. Владимир Ленин қайтыс болғаннан кейін, діни билікті қанау құралы ретінде қарастырмауы және «аңдаулы түрде түсіндіру» стратегиясымен, Кеңес Одағының басшысы Иосиф Сталин 1920 және 1930 жылдары шіркеуді қудалауды жалғастырды. Көптеген діни қызметкерлер қаза тауып, түрмеге қамалды. Мыңдаған шіркеулер жабылып, кейбіреулері ауруханаға айналды. 1925 жылы үкімет «Жауынгерлік атеистер лигасы»н құрды. 1941 жылы нацистердің Кеңес Одағына басып кіргенінен кейін, режим қуғын-сүргінді жеңілдетті. Италия фашизмінің басты тұлғасы Бенито Муссолини болды. Әуелгі карьерасында Муссолини атеист және шіркеудің қатал қарсыласы болды, ал 1919 жылы жазылған алғашқы фашистік бағдарламада Италиядағы шіркеу мүлігін секуляризациялау талап етілді. Муссолини кейіннен ұстанымын өзгертті, билікте болған кезде мектептерде дінге үйретуге рұқсат берді және Латеран келісімінде Папамен келісімге келді. Нацистік Германияда дінге қатысты түрлі көзқарастар болды. Бірақ іс жүзінде нацистік режим христиан дінінің Германиядағы ықпалын азайтуға тырысты, оны қоғамды толық бақылау жолында шіркеулерге жататын қауымдастықтар мен мектептерді өздеріне алуына кедергі ретінде қарады. Ричард Дж. Эванс «Гитлер нацизмнің заманауи ғылымға негізделген зайырлы идеология екендігіне сенімін қайта-қайта баса айтты. Ол ғылым ырым-жырымдардың соңғы қалдықтарын оңай жоятынын мәлімдеді. 1941 жылдың шілдесінде [Гитлер] былай деп қорытындылады: «Ұлттық социализм мен діндер енді бірге өмір сүре алмайды. Идеалдық шешім – діндердің өздерін-өзі жеп кетуіне жол беру, қудалаусыз». Нацистік партия мүшелерінің басым көпшілігі шіркеулерін тастаған жоқ. Эванс 1939 жылы немістердің 95 пайызы әлі де өзін протестант немесе католик деп атады, ал 3,5 пайызы gottgläubig (құдайға сенуші) және 1,5 пайызы атеист болды. Соңғы топқа жататындардың көпшілігі «Христиан дінінің қоғамдағы ықпалын азайтуға тырысқан партияның қалауымен шіркеуден шыққан сенімді нацистер» болды. Нацистік партияның үш миллион мүшесінің басым көпшілігі шіркеу салықтарын төлейтін және Рим католиктері немесе евангелистік протестанттар ретінде тіркелетін. Gottgläubig – құдайға деген сенімге қатысты нацистік көзқарас, көбінесе креационисттік және деистік көзқарастарға негізделген деп сипатталады. Генрих Гиммлер gottgläubig қозғалысының күшті жақтаушысы болды және атеистерді СС-ке жібермеді, олардың «жоғары билікті мойындаудан бас тартуы» «тәртіпсіздіктің ықтимал көзі» болады деп дәлелдеді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Шығыс Еуропаның барлық жерінде жаңа коммунистік мемлекеттер дінге қарсы болды. Содан кейін діни басшыларды қудалау басталды. 1967 жылы Энвер Ходжа басшылығымен Албания ресми түрде атеистік мемлекет болып жарияланды, 2022 жылы басқа елдер жасағаннан әлдеқайда асып түсіп, діни ұйғарымдарға толығымен тыйым салып, дінге сенушілерді жүйелі түрде қуғындады. 1976 жылғы Албания Конституциясының 37-бабында: «Мемлекет ешқандай дінді мойындамайды және адамдарға ғылыми материалистік дүниетанымын сіңіру үшін атеистік пропаганданы қолдайды» деп жазылған. Соғыстан кейінгі коммунистік жеңістердің нәтижесінде Қытай, Солтүстік Корея және Үнді-Қытайдың көп бөлігінде діндер тазаланды. Діни мектептер мен әлеуметтік мекемелер жабылып, шетелдік миссионерлер қуылды, жергілікті діни рәсімдер де бұзылды. 1999 жылы Коммунистік партия Тибетте атеизмді насихаттау үшін үш жылдық науқанды бастады, атеизм туралы үгіт-насихатты күшейту «тибет үшін аса маңызды, өйткені атеизм аймақтағы экономикалық құрылысты, әлеуметтік дамуды және социалистік рухани өркениетті насихаттауда өте маңызды рөл атқарады». Британ энциклопедиясының мәліметі бойынша, 2022 жылы халықтың жартысына жуығы дінге сенбейді немесе атеист. Томас Айелло жазғандай, «салқын соғыс» кезінде АҚШ қарсыластарын «құдайсыз коммунистер» деп атайтын, бұл атеистердің сенімсіз және патриот емес екендігі туралы пікірді күшейтуге бағытталған. Осы жағдайды ескере отырып, 1954 жылы «Құдайдың астында» деген сөздер адалдық антына енгізілді, ал ұлттық ұран 1956 жылы E Pluribus Unum-дан In God We Trust-қа ауыстырылды. Атеист Вашти Макколлум 1948 жылғы Жоғарғы Соттың тарихи ісінде (Макколлум v. Білім беру кеңесі) АҚШ мемлекеттік мектептеріндегі діни білімді жойды. Мадалин Мюррей О’Хейр 1963 жылғы Жоғарғы Сот ісін (Мюррей v. Курлетт) бастады, ол мемлекеттік мектептерде міндетті дұғаны тыйым салды. 1963 жылы ол «Американдық атеистер» ұйымын құрды, ол атеистердің азаматтық құқықтарын қорғауға және шіркеу мен мемлекеттің толық бөлінуін жақтауға арналған. Оған АҚШ-тағы «Дінден азаттық қоры» сияқты коммерциялық емес ұйымдар көмектесті (1976 жылы Энн Николь Гейлор және оның қызы Энни Лори Гейлор құрған және 1978 жылы ұлттық деңгейде тіркелген).

ХХІ ғасыр

ХХІ ғасырдың басында Батыс әлемінде секуляризм, гуманизм және атеизм кеңінен тарады, соның нәтижесінде ешқандай нақты дінге жатпайтын адамдардың саны артты. Атеистік ұйымдар ғылымды табиғи-ғылыми көзқарас арқылы түсіндіруге, осы көзқарасты бөлісетін дінсіз адамдардың адам, азаматтық және саяси құқықтарын қорғауға және олардың қоғамда мойындалуын қамтамасыз етуге ұмтылады. Сонымен қатар, Сэм Харрис, Ричард Докинс, Дэниел Деннет, Кристофер Хиченс, Лоуренс М. Краусс, Джерри Койн және Виктор Дж. Стенгер сияқты ғалымдар мен зерттеушілердің көптеген атеистік кітаптары жарық көрді, олардың көпшілігі бестселлерлерге айналды. Осы кезеңде теизм мен діннің ашық сыншыларына қатысты қолданылатын "Жаңа атеизм" термині пайда болды, бұл 2006 жылдың соңында жарияланған, "Құдайды алдау", "Сиқырды бұзу", "Құдай ұлы емес", "Иманның соңы" және "Христиан ұлтына хат" сияқты эсселер жинағынан кейін туындады. 2010 жылдары атеистік феминизм де маңыздылыққа ие болды. 2016 жылдың 16 желтоқсанында АҚШ-тың сол кездегі президенті Барак Обама 1998 жылғы Халықаралық діни бостандық туралы заңға толықтырулар енгізген Франк Р. Вольфтың Халықаралық діни бостандық туралы заңына қол қойды, бұл заң дінсіздерді де, ешқандай дінге жатпайтындарды да қамтиды.