Кіріспе
Шотланд философы Джон Майор (немесе Майр; латын тілінде Йоанн Майорис және Хаддингтон Скот деп те белгілі; 1467–1550) – шотланд философы, теологы және тарихшысы. Өз заманында жоғары бағаланған және сол кездегі барлық көрнекті ойшылдарға әсер еткен тұлға. Белгілі оқытушы болған оның еңбектері көптеп жиналып, Еуропа бойынша жиі қайта басылды. Оның «салауатты консерватизмі» және Аристотель немесе Киелі кітап сияқты мәтіндерді зерттеуге қатысты скептикалық, логикалық көзқарасы, кейінгі гуманизм дәуірінде, тілдік/әдеби тәсіл басым болған кезде, бағасын жоғалтты. Оның логика (әсіресе терминдерді талдау), ғылым (импульс және инфинитезимальдар), саясат (халықты патшалардан жоғары қою), шіркеу (папалардан жоғары кеңестер), және халықаралық құқық (испандықтар бағындырған «жабайылардың» адам құқықтарын орнату) салаларына тигізген әсері ғасырлар бойына байқалады және өте қазіргідей көрінеді. Тек қазіргі заманда ғана ол әдеттегідей схоластик ретінде есептелмейді. Оның латын тіліндегі стильіне көмектеспеді – ол «әр мәселені дұрыс түсініп, шындықты анық баяндау, көркем тіл қолданудан маңызды» деп ойлады. Дегенмен, Майордың өміріне қатысты күнделікті фактілер туралы біліміміздің көп бөлігін оның жазбаларына, соның ішінде арнауларына борышпыз – мысалы, оның «бойының аласа болуы». Ол өте жанындағы және байқампаз адам болды, және өз тәжірибелерін – Пейслидегі жер сілкінісі, Глазгодағы дауыл, теңіздегі қызыл жел, Солтүстік Англияда сұлы нан жеу сияқты – логикалық жазбаларының абстрактілі бөліктерін түсіндіру үшін пайдаланды.
John Major (or Mair; also known in Latin as Joannes Majoris and Haddingtonus Scotus; 1467–1550) was a Scottish philosopher, theologian, and historian who was much admired in his day and was an acknowledged influence on all the great thinkers of the time. A renowned teacher, his works were much collected and frequently republished across Europe. His "sane conservatism" and his sceptical, logical approach to the study of texts such as Aristotle or the Bible were less prized in the subsequent age of humanism, when a more committed and linguistic/literary approach prevailed. His influence in logic (especially the analysis of terms), science (impetus and infinitesimals), politics (placing the people over kings), Church (councils over Popes), and international law (establishing the human rights of "savages" conquered by the Spanish) can be traced across the centuries and appear decidedly modern, and it is only in the modern age that he is not routinely dismissed as a scholastic. His Latin style did not help – he thought that "it is of more moment to understand aright, and clearly to lay down the truth of any matter than to use eloquent language". Nevertheless, it is to his writings, including their dedications, that we owe much of our knowledge of the everyday facts of Major's life – for example his "shortness of stature". He was an extremely curious and very observant man, and used his experiences – of earthquakes in Paisley, thunder in Glasgow, storms at sea, eating oatcakes in northern England – to illustrate the more abstract parts of his logical writings.
Мектеп
Джон Майор (немесе 'Мейр') шамамен 1467 жылы Солтүстік Бервикке жақын, Шығыс Лотиандағы Глегорниде дүниеге келді, онда ол алғашқы білімін алды. Жақын орналасқан Шотландияның Шығыс Лотиан провинциясындағы Хаддингтон қаласында ол грамматикалық мектепке қатысты. Ол, әдетте, қала мектеп мұғалімінен сабақ алған, ол Майордың айтуынша, "басқа жағынан сақтықпен қараса да, ұлдарды ұруда әділдіктен тыс қатал болды". Майор анасының ықпалы болмаса, мектепті тастап кеткен болар еді, бірақ ол ағасымен бірге қалып, сәттілікке жетті. Оның сөзіне қарағанда, Хаддингтон "оқуымның басталуына көмектескен қала болды, және оның жылы құшағында мен грамматика өнерінің тәтті сүтімен жаңадан бастаған оқушы ретінде бойымды жетілдірдім". Ол Хаддингтонда "қартайғанға дейін" болғанын айтады және 1479 жылы король Джеймс III-нің жақын маңдағы Данбар қамалын бомбалауын еске алады. Сонымен қатар, ол 1488 жылы Сочибернде корольдің жеңілісін болжаған кометаның жарқырағанын еске алады. Дегенмен, ол 1490 жылы "алғаш рет әкесінің үйінен шығып кеткенін" хабарлайды. 1490 жылы, мүмкін Роберт Кокберннің ықпалымен, тағы бір Хаддингтондық, болашақта ықпалды епископ (Росс және кейіннен Дункельд) болуға тағайындалған ол, сол кезде онда көптеген шотландтар болған Парижге оқуға баруға шешім қабылдады.
Университет
Ол Шотландияда университетте оқыған-оқымағаны белгісіз – оның тіркеуде жазбалары жоқ және ол жас кезінде Файф графтығындағы Сент-Эндрюс қаласын көрмегенін айтқан (бірақ кейін оның нашар сырасына шағымданған). Ол Парижге дайындалу үшін Англияның Кембридж қаласында оқуға шешім қабылдады. Ол 1492 жылы «Құдай үйіне» түскенін айтады, кейін ол Мәсіх колледжіне айналды. Ол қоңырауларды еске алады – «үлкен мереке күндері мен оларды тыңдауға түнінің жартысын жұмсағанмын», – бірақ үш семестрден кейін Парижге кеткен кезде жақсы дайындалған болатын. 1493 жылы ол Париждегі (Франция) университетке түсті, ол сол кезде Еуропадағы ең беделді университет еді. Ол Колледж Сент-Барбеде оқыды және 1495 жылы бакалавр, ал 1496 жылы магистр дәрежесін алды. Парижде көптеген ой-пікір ағымдары болды, бірақ Джон Буриданның номиналистік және эмпирикалық көзқарасы Лоуренс Линдорес сияқты шотландтықтарға, сондай-ақ басқаларға қатты әсер етті. (Бұл көзқарастың Коперник пен Галилейге тигізген әсерін Майордың жарияланған еңбектерінен көруге болады). 1496 жылы ол Монтейгу колледжіндегі өнер саласындағы магистр («регент») болды және Jan Standonck-тың теологиясын оқуға кірісті. Ол кейін танымал ғалымдармен, олардың кейбіреулері оның туған қаласынан – Роберт Уолтерстон, ал туған елінен – Дэвид Кранстон (Глазгодан, 1512 жылы қайтыс болған), бірақ көбінесе сол дәуірдің көрнекті тұлғаларымен, Эразм, оның реформалық ынтақтарын бөліскен, Рабле және Реджинальд Поулмен араласты. 1497 жылдың қысында ол ауыр сырқатқа шалдықты, одан толыққанды айығуға ешқашан мүмкіндік болмады. Ол бұрын ешқашан түс көрмеген, бірақ содан кейін армандар, мигрень, ішек ауруы және «шамадан тыс ұйқышылдық» (оны ояту қиын болды) мазалады. 1499 жылы ол Наварра колледжіне көшті. 1501 жылы ол қасиетті теология бакалавры дәрежесін алды, ал 1505 жылы оның логикалық жазбалары жинақталып, алғаш рет жарияланды. 1506 жылы ол теологияны оқытуға лицензия алды және сол жылдың 11 қарашасында қасиетті теология докторы дәрежесін алды (тізімде үшінші орынды иеленді). Ол Колледж де Монтейгуде (уақытша директордың міндетін атқарды) және беделді Сорбоннада оқытты, онда ол көптеген комиссияларда жұмыс істеді.
Кейінгі мансап
1510 жылы ол Американы испандықтар ашқаннан кейін туындаған моральдық және құқықтық мәселелерді талқылады. Ол жергілікті тұрғындардың саяси және мүліктік құқықтары бар екенін, оларды кем дегенде өтемақысыз басып алуға болмайды деп мәлімдеді. Ол жаңа ашылған жерлерді барлық білім саласында жаңалықтар жасау мүмкіндігін дәлелдеу үшін пайдаланды: «Америго Веспуччи Птолемейге, Плинийге және басқа географтарға дейін белгісіз жерлерді ашпады ма? Неге басқа салаларда да осылай болмас?» деді. Сонымен қатар, ол мәтіндерді (соның ішінде Киелі кітапты) логикалық тұрғыдан талдауға гуманистердің қарсылығына наразылық білдірді. «Гуманистер бекер деп санайтын бұл сұрақтар – ақыл-оқты Киелі кітапқа жетелейтін баспақыш сияқты» (ол оны басқа жерде, мүмкін ақылсыздықпен, «теологияның оңай бөлімдері» деп атаған). Дегенмен, 1512 жылы, жақсы гуманист ретінде, ол грек тілін Гироламо Алеандродан (Парижге грек тілінің зерттеуін қайта енгізген) үйренді, ол былай деп жазды: «Францияда түрлі білімдерге құштар студенттер көп, олардың бірнешеуі – менің адал тыңдаушыларым, мысалы, Джон Мейр, философия докторы». Ол бірнеше рет Парижге қайтып келді – бір рет теңіз арқылы, Диппеде үш апта бойы дауылға байланысты кешігіп қалды; ал екінші рет құрлықпен, Англия арқылы өтеді, жолда досы кардинал Вулсимен бірге кешкі ас ішті. Ол Майорға Оксфорд университетіндегі жаңа колледжінде, кейіннен Оксфордтағы Христос колледжі аталған, Кардиналдар колледжі деген лауазымды ұсынды, бірақ ол одан бас тартты. 1528 жылы Франция королі Франциск I Майорға натурализация туралы патент берді, осылайша оны Францияның натурализацияланған азаматы етті. 1533 жылы ол Санкт-Эндрюс университетіндегі Санкт-Сальватор колледжінің провизоры болып тағайындалды, онда Шотландияның ең маңызды адамдарының көптегені, соның ішінде Джон Нокс және Джордж Бьюкенен жиналды. Ол Парижді сағынды: «Шотландияда болғанда, мен Парижге қалай оралып, бұрынғыдай лекциялар оқып, пікірсайыстарды тыңдайтынымды жиі ойладым». Ол 1550 жылы қайтыс болды (мүмкін 1 мамырда), оның еңбектері бүкіл Еуропа бойынша оқылды, оның есімі барлық жерде құрметпен еске алынды, дәл сол кезде Реформацияның дауылдары, кем дегенде өз елінде, оның ғасырлар бойғы әдістемесіне деген барлық құрметті жоя бастады.
In 1518 he returned to Scotland to become Principal of the University of Glasgow (and also canon of the cathedral, vicar of Dunlop and Treasurer of the Chapel Royal). He returned to Paris several times – by sea one time, getting delayed in Dieppe for three weeks by a storm; and by land another time, having dinner en route through England with his friend, Cardinal Wolsey. He offered Major a post, which he declined, in his new college at the University of Oxford, to be called Cardinal's College, (later Christ Church, Oxford). In 1528, King Francis I of France issued Major with a patent of naturalisation, making him a naturalised subject of France. In 1533 he was made Provost of St Salvator's College in the University of St Andrews – to which thronged many of the most significant men in Scotland, including John Knox and George Buchanan. He missed Paris – "When I was in Scotland, I often thought how I would go back to Paris and give lectures as I used to and hear disputations". He died in 1550 (perhaps on 1 May), his works read throughout Europe, his name honoured everywhere, just as the storms of the Reformation were about to sweep away, at least in his own country, any respect for his centuries old methodology.
Тарихшылар
Оның "De Gestis Scotorum" (Париж, 1521) еңбегі, ішінара, туған елінің мәртебесін көтеруге жасалған патриоттық тытыс болды, бірақ сонымен қатар мифтер мен аңызды жоюға, тарихын нақты деректерге негіздеуге бағытталған әрекет еді. Осы тұрғыда ол өзінің ізашары, жылнамашы Эндрю Винтунның жолын жалғады, алайда шотланд ақсүйектеріне арналған Эндрю сияқты емес, еуропалық оқырман үшін латын тілінде жазды. Мейджордың қолжетімді құжаттық деректері шектеулі болғанымен, оның ғылыми тәсілі Шотландия тарихын зерттеген келесі буын тарихшылар, оның ішінде оның шәкірті Гектор Бойс және Джон Лесли тарапынан қабылданып, дамытылды.
Кальвин мен Лойола
1506 жылы ол Париж университетінде теология докторы дәрежесін алды, онда оқытумен айналысып, іерархиялық сатыдан өсті, қысқа мерзімге ректор болды. (Оның 18 шамасындағы шотландтық әріптестері осы беделді лауазымды иеленген немесе иеленбекші болған). Ол белгілі логик және философ еді. Ол Еуропаның түкпір-түкпірінен келген студенттерді қызықтыратын өте нақты және әсерлі лекция оқыған. Алайда, оның латын тіліндегі жазу стилі құрғақ, кейбіреулері тіпті «варварлық» деп сипаттаған. Пьер Бэйль оның «Сорбон стилінде» жазғанын айтқан, бірақ бұл мақтау емес еді. Оның қызығушылықтары сол кездегі маңызды мәселелерді қамтыды. Оның көзқарасы көбінесе Номинализмді ұстанды, ол Құдайдың абсолютті шексіздігіне баса назар аударды, бұл өз кезегінде Оның рақымын және жеке сенімнің, бағынудың маңыздылығын күшейтті. Оның гуманистік көзқарасы Киелі кітаптардың және классикалық авторлардың түпнұсқа тілдеріндегі мәтіндеріне қайта оралумен үйлесімді болды. Ол биліктің тек Рим папасына емес, бүкіл шіркеуге тиесілі екенін атап көрсетті. Сол сияқты, ол патшалықтағы биліктің патшаға емес, халыққа тиесілі екенін, халықтың бұзылған патшадан билігін қайтарып алуға құқылы екенін мәлімдеді (бұл 1320 жылғы Арброат декларациясының керемет қайталауы, онда папаға Шотландияның Англиядан тәуелсіздігі расталған). Оның адамның табиғи бостандығын баса айтуы таңқаларлық емес. Оның ықпалы ынталы шәкірттері арқылы сол кездегі жетекші ойшылдарға, әсіресе Антонио Коронельге, Джон Кальвинге және, мүмкін, Игнатий Лойолага білім берген испан ойшылдарының тобына тарады. 1522 жылы Саламанкада Доминго де Сан-Хуан оны «әлемге әйгілі құрметті ұстаз Джон Мейр» деп атады. Саламанка философтар мектебі (көбінесе томистік) – ойдың керемет гүлдену кезеңі болды, ол он жетінші ғасырдың басына дейін жалғасты. Оған Франсиско де Витория, Кано, Доминго де Сото және Бартоломе де Медина кірді, олардың әрқайсысы Мейрдің идеяларына толы болды.
Нокс
Майор өзінің "Петр Ломбардтың сөйлемдеріне түсініктемелер" еңбегінде: "Туған жеріміз бізді құпия да айтылмас тәттілікпен тартып, оны ұмытуға жол бермейді" деп жазды. 1518 жылы ол Шотландияға оралды. Париждегі жетістіктері мен тәжірибесін ескеретін болсақ, Глазго университетінің директоры болуы заңды болды. 1523 жылы Сент-Эндрюс университетіне кетіп, өнер факультетінің деканының кеңесшісі қызметін атқарды. 1525 жылы ол қайта Парижге барды, ал 1531 жылы қайтып келді. Соңында Сент-Эндрюс колледжінің провосты болды және 1550 жылы, шамамен сексен үш жасында қайтыс болды. Оның ең белгілі шәкірттерінің бірі – Джон Нокс (аймаққа қарай, тағы бір Хэддингтон тумасы) Майор туралы: "Оның еңбектері діни мәселелердегі болжам ретінде есептелді" деді. Бұл толық мақтау болмаса да, Нокс уағыздарында Майордың ынта-күшінің күшті көрінісін байқау қиын емес – Құдайдың толық еркіндігі, Киелі кітаптың маңыздылығы, жердегі билікке күмәнді қарау. Майордың досы Эразмның үлгісін ұстанғандықтан Рим-католик шіркеуінде қалуы көбіне таңқаларлық болды (дегенмен ол Шотландия үшін ұлттық шіркеуді көздеген еді). Майор шотланд реформаторларының тағы бірлерін, оның ішінде протестанттық шейіт Патрик Гамильтонды және латын тілінің шебері Джордж Бьюкененді де ынталандырды. Бьюкененнің әдемі латын тіліне құштарлығы оны бұрынғы ұстазының тек тегі ғана маңызды екенін әжуалай айтуға итерді – мектеп оқушыларына тән Ренессанс дәуірінің қарапайымдылығы.
Эмпиризм
Майор мен оның айналасындағылар тілдің құрылымын – ауызша, жазбаша және ‘ойша’ тілді зерттеуге қызығды. Соңғысы – шотланд, ағылшын немесе латын сияқты табиғи тілдерде білдірілетін ойлардың негізінде жатқан тіл болатын. Ол жалпы "номиналистік" көзқарас тұрғысынан сұрақтардың кең ауқымына қарсы шығады – бұл философиялық дискурстың түрі, оның дәстүрі жоғары орта ғасырлардан басталып, шотланд және басқа еуропалық эмпириктік дәстүрлерінде жалғасты. Александр Броддидің сөзіне сәйкес, Майордың осы соңғы дәстүрге тигізген әсері Томас Рид бастаған 18-шы және 19-шы ғасырлардағы Шотландиялық Ақыл-ойының Ортақ Мектебіне дейін жеткен. Орта ғасыр философиясының жоғары логикалық және техникалық тәсілі – мүмкін, Майордың нашар жазу стилі және Реформация кезінде католик партиясына адалдығы осы әсердің әлі де толыққанды ашылмауына себеп болған.
Адам құқықтары
Оның моральдық философиясы одан да зор әсер етті, бірінші кезекте оның казуистикасы емес – жеке жағдайлардың күрделілігін мойындау арқасындағы тәсіл. Бұл кейіннен иезуиттердің оқуында күшті ықпалға ие болды, бәлкім, жоғарыда айтылған Майордың Испаниядағы даңқымен байланысты болған шығар. Оның құқықтық көзқарастары да әсерлі болды. Оның Питер Ломбардтың «Тікелей мәлімдемелері» туралы түсіндірмелері, Саламанка университетінің түлегі Фрай Антон Монтесино 1512 жылы Бургоста өткен пікірталастарда міндетті түрде зерттелді және цитаталанды. Хью Томас атап көрсеткендей, бұл "империялар тарихындағы бірегей пікірталас" нәтижесінде Американың жергілікті халқы испан заңдарында бостандық және меншік сияқты барлық құқықтарымен еркін адамдар ретінде мойындалды. Бұл шешім көптеген жіңішке шарттармен шектелген, және испан тәжі әлдеқашан оны тиімді жүзеге асыра алмады, бірақ оны адам құқығы заңнамасының бастауы деп санауға болады.