Кіріспе

Зул (Zuul) – Монтана штатының Кампаньан Джудит өзенінің формациясынан табылған, шөппен қоректенетін анкилозаврлар туысы. Типтік түрі – Zuul crurivastator. Бұл туыс толық бас сүйек және құйрық арқылы белгілі, бұл толық бас сүйек пен құйрық клубымен табылған алғашқы анкилозавр және Солтүстік Америкадағы осы уақытқа дейін табылған ең толық анкилозаврид үлгісі болып табылады. Үлгіде остеодермалар, кератин және тері қалдықтары да сақталған.

Ашылуы және атауы

2014 жылы Theropoda Expeditions LLC Монтана штатының Хавр қаласының жанында Горгозаврдың болу мүмкіндігі бар үлгісін қазып шығарды. 16 мамырда жоғары жабындыны алып тастау үшін пайдаланылған жүк тиегіш машина күтпеген жерден анкилозаврдың құйрық клубына тиіп кетті. Дерлік толық анкилозавр қаңқасы табылды. Ол бетінде эрозия болмағандықтан, өте жақсы сақталған күйде болды. Ол аударылып, ішкі жағы жоғары қарап жатқан күйде табылған. Қаңқа көбінесе біртұтас болған, бірақ бас сүйек және мойын омыртқалары негізгі денеден бөлінген, ал бес қабырға және сол жақ ілігі бастапқы орнынан ығысқан. Компания үлгіні екі негізгі бөлікке бөліп сақтады, олардың ең үлкені анкилозавридтердің қорғаныс тактикасымен байланысты – шабуылдаған тероподтардың төменгі аяқтарын құйрық клубымен қирату. ROM 75860 ретінде тіркелген үлгі, 76,2 және 75,2 миллион жыл аралығындағы ортаңғы көмірлі қабатқа жататын Джудит өзені формациясының құмтас қабатында табылды. Theropoda Expeditions мәліметінше, ол 99% толық болған. Оның жұмсақ тіндерінің жақсы сақталуына байланысты ол «динозавр мумиясы» деп аталды. Броньдың көптеген остеодермалары мен кішкентай сүйекшелері бастапқы орнында сақталған. Сонымен қатар, тікенектердің кератин қабықтарының және қара пленка түріндегі кератин қабықшаларының қалдықтары бар. 2017 жылғы мәлімет бойынша, бұл үлгі Джудит өзені формациясынан табылған ең толық анкилозавр болып табылады. Бұл Солтүстік Америкада бас сүйегі мен құйрығы жақсы сақталған анкилозавр үлгісінің алғашқысы болды. Зуулды сипаттаған авторлар Виктория Арбур мен Дэвид Эванс Зуулдың ерекше белгілерін атап өтті. Олардың кейбіреулері – аутапоморфиялар, яғни Зуулды басқа белгілі анкилозавридтерден ерекшелендіретін бірегей белгілер. Мұрын, алдыңғы және сырлық сүйектерде орналасқан бас плиткалары (капутегулалар) бір-біріне жапсарласқан және жоғары қарай тік бұрышпен орналасқан. Бас сүйектің артқы бұрыштарындағы қабыршақ мүйіздерінің бүйір беттерінде айқын бойлық ойыстар бар. Құйрықтың бүйіріндегі остеодермалардың, түймешіктің өзінен басқа, алдыңғы жиегі күшті иілімді профильге ие, ал ұштары артқа қарай жылжыған. Құйрық клубының биіктігі ұзындығының бестен бір бөлігінен кем. Басқа белгілер бірегей болмаса да, Зуулды Ankylosaurinae тұқымдасының басқа өкілдерінен ерекшелендірді. Префронталь, фронтопариеталь және ортаңғы супераорбитальдардағы капутегулалар пирамида тәрізді, ал Нодоцефалозавр мен Таларустың капутегулалары конус тәрізді. Сквамозальды мүйіз Сколозавр сияқты бас сүйектің артқы жиегінен артық шығып тұрады, бірақ Анодонтозавр, Euoplocephalus немесе Ziapelta-дан өзгеше. Көз ұясының артындағы капутегулалар кішкентай және сирек орналасқан, Сколозаврға ұқсас, бірақ Анодонтозавр, Euoplocephalus немесе Ziapelta-дан ерекшеленеді. Құйрық тұтқасындағы остеодермалар Моңғолияның Немегт формациясындағы азиялық анкилозаврларға қарағанда салыстырмалы түрде үлкен және сүйірлеу.

Бас сүйегі

Ұзындығы шамамен 5 метр, Зуулдың бас сүйегі айтарлықтай үлкен, оны Ларамидияның (Солтүстік Американың батысы) анкилозаврларының арасында тек АМНХ 5214, АМНХ 5895 және КМН 8880 үлгілері ғана басып өтеді. Бас сүйегі де жайпақ, бірақ бұл ішінара қысылудан туындайды. Мұрын алды кең және қысқа. Сүйекті мұрындықтар алға қарай бағытталған. Әр мұрын тесігінде тек бір ғана мұрын қақпағы көрінеді, бұл, мүмкін, туысқан түрлердегі "Апертура А" қақпағымен гомологты. Мұрынның екі жақтаулы пластинасының артында капутегулалардың қатары артқа қарай созылады. Алдыңғы екі қатар тікбұрышты пластиналардан тұрады. Үшінші қатардың бір бөлігі шағын орталық алтыбұрышты капутегуладан тұрады. Артқа қарай остеодермалардың барлығы төртбұрышты немесе алтыбұрышты пішінде болады және күштірек бірігіп жатады. Көз ұясының үстінде алдыңғы және артқы суперорбитальдар өткір жиекті құрап, бүйірге қарай шығып тұрады. Көз ұясының әрқайсысының тереңдігінде сүйекті пластина орналасқан. Уолтер Престон Кумбс Euoplocephalus және Dyoplosaurus үлгілеріндегі ұқсас пластиналарды сүйекті қабаттар ретінде сипаттаған. Бас сүйегінің артқы бұрыштарындағы қосқабатты мүйіздер мықты және пирамида пішіндес. Олардың үстінде өткір қыры бар және ұшына қарай терең ойыстар бар. Төменгі жақтың төртбұрышты мүйіздері де берік, алдыңғы жиегі дөңгелек, артқы жиегі тік. Олар негізінен төртбұрышты сүйектердің өскіндері ретінде қарастырылады. Төменгі жақ ұзын және төмен. Оның артқы жағында үлкен бронь пластинасы бар. Арбор мен Эванс айтуынша, бұл остеодерма емес, керісінше, жақ сүйектерінің өзінен шыққан өсімді. Жақты жабатын бұлшық еттердің ішкі қуысына кіретін тесік – адукторлық қақпақ салыстырмалы түрде кішкентай және беткей. Тіс тістерін ұстап тұрған сүйек – дентарий алдыңғы жағында ішке қарай күрт иілген. Осылайша екі дентарийдің профилі кең мұрынға сәйкес келеді. Тіс қатарының ұзындығы шамамен оң жақ төменгі жақтың артқы жағында көптеген сүйекшелер, кішкентай сүйекті қабыршақтар көрінеді. Олардың ең үлкендері тік төртбұрышты және биіктігіне жетеді. Олар үлкен бронь пластинасының астында орналасқан. Одан да төмен, диаметрі шамамен диаметрлі, алмаз пішіндес немесе алтыбұрышты кішкентай сүйекшелердің қатары орналасқан, олар розеткаларға топтастырылған. Тістер тіс қатарына орналасқан, олардың бірге жапырақты пішіндес профилі бар. Жоғарғы жақтардың тіс қатарында шамамен он сегізден жиырмаға дейін тіс болады. Төменгі жақтардың тістері жиырма сегіз тістен тұрады. Тістер кішкентай, жапырақ пішіндес және көлденең басылған. Дентарийдің алдыңғы тістерінің алдыңғы жағынан артқы жағына дейінгі ені шамамен 12-14 мм. Тіс биіктігі шамамен Тістердің жиектерінде жалпы он екіден он төртке дейін шүкірлер бар. Тіс ұшын құрайтын шүкір артқа қарай ығысқан. Тіс мойнының айналасында қалыңдығы жоғары жіп немесе сөре орналасқан.

Құйрығы

Қалған қаңқаның тек құйрығы 2017 жылы дайындалған. Құйрықтың жалпы ұзындығы: Құйрық "бос" алдыңғы қауда омыртқаларынан және артқы жағындағы "құйрық клубынан" тұрады. Соңғы органда Кумбс қайтадан "сапты" және "төбешікті" ажыратты. Құйрық, сапты қоса алғанда, ұзындығы - 1 м, бұл Солтүстік Америка анкилозавридтері арасындағы рекордтық көрсеткіш. Сапта он үш омыртқа бар. Тағы үш омыртқа төбешікпен жабылып қалған болуы мүмкін. Төбешіктің соққысынан зақымдануға бейім пластикалық деформацияны арттыру үшін сап берік құрылым болып табылады, бұл омыртқалар арасындағы ерекше байланыстардың болмауынан туындайды. Алдыңғы буын процестері, презигапофиздер, күшті созылып, алдыңғы омыртқаның жартысын жабады. Олар шамамен 20° бұрышпен бұтақтанған V пішіндес құрылымды құрайды. Олардың буын беттері жоғары қарай бұрылып, алдыңғы омыртқаның нейрал омыртқасын қамтиды. Бұл омыртқа үшбұрышты пішіндес және V пішініне сәйкес келетін жалпақ жоғарғы бетімен артқа қарай иілген. Осылайша саптың бүкіл жоғарғы бетін қамтитын өзара байланысқан байланыстар тізбегі қалыптасады. Сапты омыртқаның бүйірлеріне тығыз жабысқан сүйектелген сіңірлердің шоғыры нығайтады. Сіңірлердің ұзындығы және диаметрі үлкен, ұштары конус тәрізді. Саптың екі жағында бес жұп остеодерма орналасқан. Зуул – американдық анкилозавридтерінің алғашқысы, онда остеодерманың осындай саптары табылды; олар басқа түрлер үшін ғана болжамдалған. Құйрықтың бос омыртқаларында тағы үш жұп бар. Үлкен остеодермалардың арасында кішкентай сүйекшелер орналасқан. Бүйірлік құйрық остеодермалары жалпақ және жоғарғы жағынан үшбұрышты пішіндес, өткір ұшы бар. Алдыңғы жақтағыларының ұшы кең емес, ұзын. Олардың алдыңғы және артқы шеттері түзу, теңқабыршалы үшбұрыш тәрізді. Үшбұрыштардың арт жағы төмендеп, кеңейеді. Бесінші жұптан бастап алдыңғы шеттері ұзарып, күшті иісті болады, содан кейін ұшын артқа қарай жылжытады. Соңғы жұп, саптың алдында, күшті дөңгелектелген. Алдыңғы үш бүйірлік остеодерма жұбы қара пленкамен жабылған, бұл олардың бастапқы кератин қабықтарының қалдығы болуы мүмкін. Егер солай болса, онда бұл олардың ұзындығын арттырды. Қабықта нүктеге қарай бағытталған анық ойыстар мен жоталар бар. Үшінші жұптың сол жақ остеодермасында оның түбінде мүйіздің негіздерін бейнелейтін қабатты құрылым көрінеді. Артқы остеодермаларда қабықша толық емес, бұл оның астындағы сүйек құрылымы қабықшаның жолақтарына сәйкес келмейтінін көрсетеді, өйткені ол әлдеқайда тегіс. Ұзындығы - 0,7 м, ені - 0,7 м, тік биіктігі - 0,7 м. Төбешіктің негізгі бөлігін әрқайсысы бүйірінде орналасқан үлкен остеодермалар жұбы құрайды. Голотипік үлгідегі сол жақ остеодерма оң жақтан әлдеқайда ұзын, бұл тұтас төбешікке асимметриялық пішін береді. Бұл остеодерма соңғы сол үшбұрышты тікенді де жабады. Төбешіктің жалпы пішіні овал тәрізді, өйткені тікенектер мен қанаттар жоқ. Бүйірлік остеодермалар жоғарғы бетінде бір-біріне жақындап келеді; төменгі жағында орталық аралық бар. Төбешіктің арт жағында кішкентай остеодермалардың шоғыры орналасқан. Бұл шоғырдың сыртқы бұрыштарын трапеция пішіндес екі элемент құрайды. Арқаның өзі үшбұрышты орталық аралық остеодермамен қалыптасады. Жалпы артқы шоғырдың жоғарғы жағынан қарағанда артқы жиегі тік болады. Төбешіктің сүйек тінінде көпіршік тәрізді текстура бар, көптеген ойықтармен. Бұл сүйек құрылымдарынан басқа, құйрықта сүйексіз қабыршақтар да сақталған. Бұл терінің іздері емес, тері кератинінің қалдықтары. Мұндай қазба қабықша қалдықтары өте сирек кездеседі. Үшінші жұп құйрық остеодермаларының арасында бес үлкен қабықшаның көлденең қатары бар. Оның артында төмен қарай, екі қабықшадан тұратын тағы бір қатар көрінеді. Қабықшалардың диаметрі салыстырмалы түрде үлкен, көлденең қимасы бойынша олар артқа қарай біршама бағытталған қысқартылған конус пішіндес. Төртінші остеодермалық жұптың түбінде және бесінші жұптың алдыңғы түбінде шашыраңқы қабықшалар көрінеді.

Жіктеу

2017 жылы Арбор мен Эванс филогенетикалық талдау негізінде Зуулды Ankylosauridae тұқымдастығына жатқызды. Нақтырақ айтқанда, олар оны анкилозавр анкилозаврині анкилозаврид ретінде анықтады, ол Анкилозавр, Анодонтозавр, Диоплозавр және Сколозаврлармен бірге клад құрайды. Талдау нәтижесінде алынған филогенетикалық ағаштардың консенсусы анкилозавриндердің өзара қарым-қатынасы туралы нақты қорытынды бермеді, бірақ бұл негізінен ағаш ішінде Анодонтозавр мен Зиапельтаның салыстырмалы орналасуына байланысты болды. Олар анықтаған ең ықтимал он ағаштың тоғызында Зуул Диоплозаврдың туыс тобы болып табылады, ал қалған ағашта Зуул Анодонтозаврға жақынрақ. Анкилозауриндердің өзара қарым-қатынасын көрсететін ағаштардың 50% консенсусы төменде келтірілген; қалған бөлігі барлық ағаштардың толық консенсусына сәйкес келеді.