Кіріспе

Nicrophorus americanus, американдық жер көмуші қоңыз немесе алып өлікті қоңыз деп те аталады, Солтүстік Америкаға ендемик, өте сирек кездесетін қоңыз түрі. Ол Coleoptera орны мен Silphidae тұқымдасына жатады. Солтүстік Америкадағы өлікті қоңыз – ет жейтін, өліктермен қоректенеді және көбейіп ұрпақ беру үшін өліктер қажет. Бұл – ата-аналық қамқорлық көрсететін сирек қоңыздар тұқымдасының бірі. Америкалық жер көмуші қоңыздардың санының азаюына олардың мекендеу орындарының жоғалуы, өзгеруі және нашарлауы себеп болды, қазір олар тарихи ареалдарының 10% -нан да аз бөлігінде кездеседі.

Сипаттама

Ересектерінің ұзындығы 2-3 см аралығында болады және оларды айқын, ерекше түсімен анықтауға болады. Денесі жылтыр қара, ал әрбір элитронда (қанат қақпағында) екі тісті қабыршақты, қызыл-сары белгілер бар. Ең ерекшесі – пронотумдағы қызыл-сары белгі, ол осы түрді Солтүстік Америкадағы басқа барлық Nicrophorus түрлерінен ажыратады. Басының алдыңғы бөлігінде екі қызыл-сары белгі бар, біреуі – маңдайда, екіншісі – ауыз мүшелерінің үстіндегі клипеус склеритінде орналасқан. Клипеустағы қызыл-сары белгі әйелдерде еркектерге қарағанда кішірек және үшбұрыштырақ болады. Лабрумның шеткі бөлігінде тығыз қызыл-сары сеталар орналасқан, ал антенналық клубтың көп бөлігі қызыл-сары түсті. Ересегі түнгі уақытта белсенді және жақсы ұшады, бір түндік уақытта бір километрге дейін қашықтыққа ұшып кете алады.

Тарату

Тарихи деректер бұл қоңызда бір кезде АҚШ-тың 35 штатында және Колумбия округінде, сондай-ақ Канаданың Онтарио және Квебек провинцияларында мекендегенін көрсетеді. Қазіргі таңда табиғи популяциялары бар болғаны он штаттан табылады: Род-Айленд (Блок-Айленд), Оклахома, Арканзас, Техас, Канзас, Оңтүстік Дакота және Небраска; олар Огайо, Массачусетс және Миссури штаттарына қайтадан қоныстандырылды.

Көбею

Қыс айларында температура 15 °C (60 °F) төмен түскенде, ересек N. americanus қоңыздары топыраққа көміліп, қыстап шығады. Температура 15 °C (60 °F) жоғарылағанда олар топырақтан шығып, жұптасу және көбею процесін бастайды. Жерлеуші қоңыздардың ерекшелігі – атасы мен анасы екеуі де балаларын тәрбиелеуге қатысады. Әдетте, еркектер өлексені бірінші болып тауып, содан кейін жұптасқа шақырады. Көбінесе ең ірі еркек және аналық қоңыздар жеңіске жетеді. Жеңімпаздар өлексені көміп, жұптасады, ал аналық жұмыртқаларын жақын жердегі туннельге салады. Бірнеше күннің ішінде личинкалар дамиды, екі ата-ана да балаларын тамақтандырып, күтіп-бағып, оларға қамқорлық жасайды. Бұл жәндіктер арасында сирек кездесетін құбылыс, бірақ құлаққаптармен ортақ ерекшелік. Бір ұядағы балалардың саны әдетте 1-ден 30-ға дейін болады, бірақ орташасы 12-ден 15-ке дейін жетеді. Личинкалар шамамен бір апта бойы өлексемен қоректенеді, содан кейін топыраққа кіріп қуыршаққа айналады немесе дамиды. Ересек N. americanus қоңыздары ата-аналары өлексені көміп қойғаннан кейін 45-60 күн өткен соң топырақтан шығады. Ересек америкалық жерлеуші қоңыздардың өмірі 12 айға созылады.

Экология және мінез-құлық

Тарихи жазбалар американдық жерлеу қоңызының қандай ортада мекендегенін анықтауға көмектеспейді. Қазіргі мәліметтер бұл түрдің ортаға бейімделгіш, яғни көптеген түрлі ортада тіршілік ететінін, бірақ шөлейттер мен ашық жапырақты емен-хиккори ормандарына сәл басымдық беретінін көрсетеді. Дегенмен, бұл қоңыздар өліктерге қатысты мамандар, олар көбею үшін қазбақ немесе суырсықтай өлшемдегі өлікке мұқтаж. Өліктердің болуы – түрдің қайда тірі қала алатынын анықтайтын ең маңызды фактор болуы мүмкін.

Қорғау мәртебесі

Оклахома штатында 2015 және 2016 жылдары түрді қорғалатын түрлер тізімінен шығару туралы өтініштер түсті, себебі ол аймақтағы мұнай және газ өнеркәсібіне кедергі келтірді. N. americanus 1989 жылы қорғалатын түр ретінде тізілді; IUCN түрді өте қауіпті деп санайды. Биологтар N. americanus көптеген аймақтардан неліктен жоғалып кеткенін әлі анықтай алмады. Пестицидтерді кеңінен қолдану жергілікті популяциялардың жойылуына себеп болуы мүмкін. Дегенмен, бұл жәндіктің көптеген аймақтардан күрт жоғалуы ДДТ кеңінен қолданылғанға дейін болды. Кішкентай өлекселерді көмуге мүмкіндік болмауы түрдің көбеюіне кедерілді, ал жерді пайдаланудағы өзгерістер N. americanus-тың таңдайтын шағын және орташа мөлшердегі құстар мен сүтқоректілердің санын азайтты. Тіпті, бір кезде кең таралған жолаушы құстың жойылуы да осы қоңыз сияқты өлексе жейтін жануарларға әсер еткен болуы мүмкін. Қорғау шараларының негізгі мақсаты – түрдің жойылу қаупін азайту, яғни жасанды және жабайы популяцияларды құру. Биологтар Массачусетс штатындағы Пеникес аралы мен Нантакет аралында зертханада өсірілген американдық көмуші қоңыздарды босатып, қоңыз популяциясын құруға тырысты. Биологтар жыл сайын екі аралға да келіп, қоңыз популяциясының тіршілік етуін және өсуін зерттейді. 2020 жылы АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметі түрді "қауіпті" деп қайта жіктеді. Америкалық көмуші қоңызы климаттың өзгеруінен, әсіресе ареалының оңтүстік-батыс бөлігінде, сондай-ақ даму салдарынан туындаған мекен орындарының жоғалуы мен фрагментациясынан қауіп көреді.