Кіріспе

Строгановтар немесе Строгановтар (Стро́гановы, Стро́гоновы) – орыс саудагерлері мен мемлекет қайраткерлерінің әулеті. Олар Иван Қорқыныштың тұсынан бастап Ресей патшалығындағы ең бай кәсіпкерлер болды. Сібірді Ресейдің жаулап алуына (1580 жылдан бастап) және 1612 жылы Пожарский князінің поляктардан Мәскеуді қайтарып алуына қаржылық қолдау көрсетті. Строганов иконалық сурет мектебі (16-17 ғасырлар) олардың атымен аталады. Әулеттің ең соңғы ортақ атасы – тұз өндіруші Федор Лукич Строганов (1497 жылы қайтыс болды). Оның үлкен ұлы Владимир мемлекеттік шаруаларға айналған тармақтың негізін қалады, олардың ұрпақтары әлі де жалғасуда. Федор Лукич Строгановтың кіші ұлы Аникей (1488–1570) ұрпақтары 1923 жылы тоқтап қалды. Аникейдің ұрпақтары бірінші Романовтар (1613 жылдан бастап патшалар) тұсында жоғары орыс дворяндығының құрамына кірді.

Шығу тегі

Бұл отбасының шығу тегі туралы бірнеше теориялар айтылған. Бұрын бұл отбасының түп атасы Великий Новгородтың саудагері болған деп саналған. Алайда, тарихшы Андрей Введенский отбасының генеалогиясын зерттеу барысында олар бай Помор шаруаларынан (яғни Ресейдің субарктикалық солтүстігіндегі, Ақ теңіз аймағындағы ресейліктер) шыққан болуы керек деген қорытындыға келді. Отбасының ең ерте ата-бабасы Спиридон деп аталды; ол герцог Дмитрий Донскойдың тұсында өмір сүрді және 1390 жылдары аталып кеткен. Оның Семен мен Иван деген ағалары болды, олардың ұрпақтары туралы мәлімет жоқ. Оның тағы алты ұлы болды: Стефан, Иосиф (Осип), Владимир, Иван Вишняк, Афанасий және Аникей, және Маура есімді қызы. Владимир Строгановтың ұрпағы әлі күнге дейін тікелей еркек желіде жалғасуда. Алайда оның ұрпақтары мемлекеттік шаруалар болды. Оның кіші ұлы Аникей Федорович Строганов (1488-1570) Строгановтар әулетінің асыл тұқымының түп атасы болды. Бұл тұқым қазір жойылған. Ол 1515 жылы тұздықтарды ашты, кейін бұл сала үлкен өнеркәсіпке айналды. 1558 жылы Иван Грозный Аникей Строгановқа және оның мұрагерлеріне сол кездегі орыс қонысының шығыс шетінде, Кама және Чусовая өзендері бойында үлкен иеліктерді берді. 1566 жылы олардың өз өтініші бойынша олардың жерлері "опричнинаға" қосылды, бұл Ресейдің аумағындағы Иван Грозныйдың тікелей билігімен. Жергілікті тұрғындардан жерлерді басып алып, оларды орыстан келген шаруалармен қоныстандырған Строгановтар осы аймақтарда егіншілік, аңшылық, тұз өндірісін, балық аулау және кен өндіруді дамытты. Олар қалалар мен қамалдар салды, сонымен бірге шағын жеке әскердің көмегімен жергілікті тәртіпсіздіктерді басады (ондай жеке бөлімшелер "дружиналар" деп аталды) және Оралдағы және Сібірдегі жаңа жерлерді Ресейдің пайдасына қосып алды. Яков Аникеевич Строганов (1528-1577) Иван Грозныйға ағылшындарға Солвычегодск маңында сауда жасауға тыйым салды; ол ағаларымен бірге Сібір тайпалары мен билеушілеріне әскери шабуылдар ұйымдастыру құқығын алды. Ол патшаға сән-салтанат, мысалы, шала жүнді сыйлаған. 1574 жылы оған ағасы Григориймен бірге Обь өзенінің бойындағы Сібірдің үлкен жерлері берілді. 1577 жылы оған Содролинский волостындағы темір баулар мен орман берілді, онда темір зауытын құру құқығы берілді. Григорий Аникеевич Строганов (1533-1577) Пермь облысындағы Кама өзенінің алабында үлкен жерлерді алды. 1558 жылы оған солпитр өндіруге рұқсат берілді. 1564 жылы оған Каргедан атты қала құру мәртебесі берілді, кейін ол Орел Городокы деп аталды. Семён Әнікеұлы Строганов (? – 1609) және Аникейдің немерелері Максим Яковлевич (? – 1620-шы жылдар) және Никита Григориевич (? – 1620) 1581 жылы Ермактың Сібір жорығының бастамашылары мен демеушілері деп саналады. XVI ғасырдың аяғында Строгановтар аса ірі жер иелері және тұз өндірушілері болды. XVII ғасырдың басында, Қақтығыстың салдарынан олар орталық үкіметтің таққа талапкерлерге және поляк басқыншыларына қарсы күресіне қолдау көрсету арқылы өздерінің позициясын нығайтты. Отбасы біртіндеп ақсүйектермен бірігуге кірісті. 1608 жылы Козьма Данилович Строганов (1580-1617) Тотма воеводасы болды. Ол бала қалдырмай қайтыс болды. XVII ғасырдың басында поляк интервенциясы кезінде Строгановтар Ресей үкіметін гуманитарлық және әскери қолдау көрсетті (ақшалай шамамен 842 000 рубль), ол үшін олар 1610 жылы "белгілі адамдар" (imenitye lyudi) атағын алды және аталық есімдеріне "вич" аяқтауымен ресми сілтеме жасауға рұқсат берді, бұл тек патша сарайындағы мүшелерге арналған. Жаңа атақпен бірге саудагерлер үшін бұрын-соңды болмаған артықшылықтар берілді: олар тек патша үкіміне ғана бағынды, қалалар құруға және қамалдар салуға, қарулы әскерге ие болуға және оқ-дәрі жасақтауға, Сібір билеушілеріне қарсы әскери науқандар ұйымдастыруға және Азия елдерімен бажсыз сауда жасауға рұқсат етілді. XVII ғасырда Строгановтар жоғары орыс дворяндарымен (бастылар, боярылар және сарай қызметкерлері) некелесе бастады. Мысалы, Петр Семёнович Строганов (1583-1639) Матриона Ивановна Борбищева Пушкинаға үйленді. Максим Максимович Строганов (1603-1627) патшайым Евдокия Стрешневаның туысы Анна Альферьевна Стрешневаға үйленді. Строгановтар воеводалар мен сарай қызметкерлерінің қыздарына үйленді. 1600 жылдары олармен араласқан отбасылардың арасында Волконскийлер, Месчерскийлер, Барятинскийлер, Голицындер, сондай-ақ атағы жоқ Рюрикидтер, Дмитриев Мамоновтар отбасы және Салтыковтар мен Милославскийлер сияқты бояр отбасылары болды. XVII ғасырда Строгановтар Соликамскідегі тұз өнеркәсібіне көп инвестиция жасады. 1680-ші жылдары Григорий Дмитриевич Строганов (1656-1715) Аникей Строгановтың балаларының мұрагерлерінің шашыраған жерлерінің барлығын біріктірді. Ол Шүстов және Филатьев отбасыларына тиесілі тұздықтарды да қосып алды. XVIII ғасырда Строгановтар Оралда бірнеше темір зауыттары мен мыс қорыту фабрикаларын құрды. Строгановтар отбасының салдарынан Ресейдегі көптеген керемет барокко шіркеулері салынды. Олардың арасында Солвычегодскідегі Қасиетті Марияның таныстырылу соборы (1688-1696), Устюжнадағы Қасиетті Казан анамыз шіркеуі (1694), Гордеевкадағы Қасиетті Смоленск анамыз шіркеуі (қазіргі Нижный Новгород қаласының Канавин ауданының бір бөлігі) (1697) және Нижный Новгородтағы Анамыздың жиыны шіркеуі (1697 жылы басталып, 1719 жылы киеленді) бар.

Строгановтардың аға ұрпағы

Федор Лукич Строгановтың үлкен ұлдарының бірі Владимир Федорович Строгановтың ұрпақтары 18 ғасырда мүсіркеуге ұшырап, мемлекеттік шаруалар тобына кірді. Владимир әкесінің Солвычегодскідегі мүліктерін мұраға алды. Кейіннен ол Солвычегодскінің солтүстігіндегі Цыренниково ауылын жүз рубльге сатып алды. Бұл орын ұрпақтан-ұрпаққа осы тармақтың отбасылық ошағы болды. Афанасий Владимирович Строганов (1607 жылы қайтыс болған) жергілікті тұз саудасымен және тері саудасымен айналысты. Осыдан түскен табысқа ол ауылының маңындағы жерлерді сатып алды. Афанасий Владимировичті Әниканың отбасы әлі де туыс ретінде қабылдады. Бірақ оның ұлы Иван осы тармақтың қаржылық және әлеуметтік жағынан төмендеуінің бастамасы болды. 1722 жылы Петр Ұлы Григорийдің ұлдарына барондық атақ берді. 1700-1721 жылдардағы Ұлы Солтүстік соғысы кезінде Строгановтар Петр Ұлының үкіметіне айтарлықтай қаржылық көмек көрсетті, осының нәтижесінде Александр Григорьевич, Николай Григорьевич және Сергей Григорьевич 1722 жылы барондыққа, ал кейіннен графтыққа көтерілді. Осыдан бастап Строгановтар Ресей аристократиясының құрамына кіріп, маңызды мемлекеттік лауазымдарды иеленді. Олар Елизавета Петровнаның тұсында да маңызды рөл атқарды. Оның ұлы Александр Сергеевич (1733-1811) Екатерина Ұлының тұсында жаңа заң кодексін жасау жөніндегі комиссия мүшесі болды. 18 ғасырдың соңы мен 19 ғасырдың басында ол Ресей өнер академиясының президенті, қоғамдық кітапхананың өнер директоры және мемлекеттік кеңес мүшесі сияқты әртүрлі лауазымдарды атқарды. Павел Александрович Строганов (1772-1817) Александр I-нің Жеке комитетінің (Негласный комитет) мүшесі және ішкі істер министрінің көмекшісі болды. Сергей Григорьевич Строганов (1794-1882) 1859-1860 жылдары Мәскеудің генерал-губернаторы болды. Ол 1825 жылы Строганов атындағы Мәскеу өнер және өнеркәсіп институтын құрды. Александр Григорьевич Строганов (1795-1891) 1839-1841 жылдары ішкі істер министрі болды, содан кейін мемлекеттік кеңес мүшесі болды (1849 жылдан бастап). Строгановтардың көпшілігі өнерге, әдебиетке, тарихқа және археологияға қызығушылық танытқандығы белгілі. Олардың бай кітапханалары, картиналар, монеталар, медальдар және т.б. жинақтары болған. Строганов сарайы (қазіргі Мемлекеттік орыс мұражайының ғимараттарының бірі) Санкт-Петербургтегі Невский проспектінің ең маңызды көрікті жерлерінің бірі болып табылады. 1911 жылы граф Павел Сергеевич Строганов мұрагерсіз қайтыс болды. Оның өлімі Строганов әулетінің әйел тарапынан келген туыстары мен ескі ұрпақтары арасында оның мүлкі үшін сот дауына себеп болды.

Қазіргі заман

1917 жылғы Ресей революциясынан кейін Строгановтар отбасы Ақ қозғалыспен бірге эмиграцияға кетті, ал Ресейдегі барлық отбасылық мүлік мемлекеттендірілді. 1992 жылы Нью-Йорк қаласында коммерциялық емес корпорация ретінде құрылған Строганов қоры Строгановтар отбасының ресейлік мұрасын сақтауға және қалпына келтіруге арналған. Строганов қорының құрылуына Парижде тұратын баронша Хелен де Людингаузеннің шабыттанған бастамасы болды, оның анасы, княгиня Ксения Александровна Щербатова Строгонова Строганов сарайында дүниеге келген. Кіші ағасы Аңке Строгановтан (асылданған тармақ) тараған әулет 1923 жылы еркек желісінен тоқырап қалды. Ал ағасы Владимир Строгановтан бастау алған шаруа әулеті бүгінгі күнге дейін жалғасып келеді.