Лев Гумилев: Тағдыры мен ғылыми еңбектері

Кіріспе

Кеңес тарихшысы, этнолог және антрополог (1912–1992)

Лев Николаевич Гумилев (Гумилев; Лев Никола́евич Гумилёв; 1 қазан 1912 [ескі стиль бойынша 18 қыркүйек 1912] – 15 маусым 1992) – кеңес және ресейлік тарихшы, этнолог, антрополог және аудармашы. Ол этногенез және тарихи философия салаларындағы өте ерекше теорияларымен танымал болды. Ол еуразиялықтықтың жақтасы болды. Географ Марк Бассиннің сөзіне сәйкес, қазір миллиондаған данада сатылған Гумилевтің кітаптары Геродот, Карл Маркс, Освальд Шпенглер немесе Альберт Эйнштейнмен салыстыруға болады.

Өмір

Гумилевтің ата-анасы, көрнекті ақындар Николай Гумилев пен Анна Ахматова, ол 7 жаста болғанда ажырасып, әкесі 9 жасында Чека тарапынан атқыланды. Гумилев ересек өмірінің көп бөлігін, 1938 жылдан 1956 жылға дейін, советтік еңбек лагерьлерінде өткізді. 1935 жылы НКВД-ға ұсталды, бірақ босатылып, 1938 жылы қайта ұсталды және бес жылға сотталды. Осип Мандельштамның «Сталинге арналған эпиграммасы» оның тұтқындалуына себеп болды деседі. Босатылғаннан кейін Қызыл Армияға қосылып, 1945 жылғы Берлин шайқасына қатысты. Бірақ 1949 жылы тағы ұсталды және он жылға түрмеге жіберілді. Бостандыққа шығу үшін Ахматова Иосиф Сталинге мадақ сөз жариялады, бірақ бұл Гумилевті босатуға көмектеспеді, алайда оның өзінің тұтқындалуына бөгет болды. Советтік құпия полициясы оны тұтқындау үшін бұйрық дайындаған еді, бірақ Сталин оған қол қоймады. Гумилевтің анасымен қарым-қатынасы нашарлады, себебі ол оны жеткілікті көмек көрсетпегендігі үшін кінәлады. Ол ұлының тұтқындалуы және саяси қуғын-сүргін кезеңіндегі сезімдерін «Реквиемде» (1963 жылы жарияланды) сипаттады. 1953 жылы Сталиннің қайтысынан кейін Гумилев Эрмитаж мұражайына жұмысқа орналасты, ондағы директор Михаил Артамоновты өз ұстазы деп санады. Артамоновтың басшылығымен ол хазар тарихын және жалпы дала халықтарын зерттеуге қызығушылық танытты. 1950-1960 жылдары Волга дельтасына және Солтүстік Кавказға бірнеше экспедицияларға қатысты. Ол Самандар үшін археологиялық орынды ұсынды, сондай-ақ геолог Александр Алексинмен бірлесіп, хазарлардың құлдырауының себептерінің бірі ретінде Каспий теңізінің кері шегінуі туралы теорияны ұсынды. 1960 жылы Ленинград университетінде лекция оқуды бастады. Екі жылдан кейін ежелгі түркілер тақырыбында докторлық диссертациясын қорғады. 1960 жылдан бастап География институтында жұмыс істеді, онда тағы бір докторлық диссертациясын – географиядан – қорғады. Ресми совет билігі оның идеяларын қабылдамағанмен және оның көптеген монографияларын жариялауға тыйым салғанмен, Гумилев, әсіресе 1985-1991 жылдардағы «Перестройка» жылдарында, көп назар аударды. Оның танымалдылығын көрсете отырып, Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаев 1996 жылы құрылған Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетін (Евразийский Национальный университет имени Л. Н. Гумилёва) жаңа қазақ астанасы Астананың орталық алаңында, өзінің сарайының қарама-қарсысында орнатуды бұйырды.

Gumilev's parents, the prominent poets Nikolai Gumilev and Anna Akhmatova, divorced when he was 7 years old and his father was executed by the Cheka when he was just 9. Gumilev spent much of his adulthood, from 1938 until 1956, in Soviet labor camps. He was arrested by the NKVD in 1935 and released, but rearrested and sentenced to five years in 1938. Osip Mandelstam's "Stalin Epigram" is said to have played a role in his arrest. After release, he joined the Red Army and took part in the Battle of Berlin of 1945. However, he was arrested again in 1949 and sentenced to ten years in prison camps. Aiming to secure his freedom, Akhmatova published a dithyramb to Joseph Stalin, which did not help to release Gumilev, although it possibly prevented her own imprisonment. The Soviet secret police had already prepared an order for her arrest, but Stalin decided not to sign it. Relations between Gumilev and his mother became strained, as he blamed her for not helping him enough. She described her feelings about her son's arrest and the period of political repressions in Requiem (published in 1963). After Stalin's death in 1953, Gumilev joined the Hermitage Museum, whose director, Mikhail Artamonov, he would accept as his mentor. Under Artamonov's guidance, he became interested in Khazar studies and in steppe peoples in general. In the 1950s and 1960s, he participated in several expeditions to the Volga Delta and to the North Caucasus. He proposed an archeological site for Samandar as well as the theory of the Caspian transgression in collaboration with geologist Alexander Aleksin as one of the reasons for Khazar decline. In 1960, he started delivering lectures at Leningrad University. Two years later, he defended his doctoral thesis on ancient Turks. From the 1960s, he worked in the Geography Institute, where he would defend another doctoral thesis, this time in geography. Although the official Soviet authorities rejected his ideas and banned most of his monographs from being published, Gumilev came to attract much publicity, especially in the Perestroika years of 1985–1991. As an indication of his popularity, the Kazakh president Nursultan Nazarbayev ordered the L. N. Gumilev Eurasian National University (Евразийский Национальный университет имени Л. Н. Гумилёва, founded in 1996) to be erected just opposite his own palace on the central square of the new Kazakh capital, Astana.

Идеялар

Тарту университетінің этнология кафедрасының аға ғылыми қызметкері Аймар Венцель былай мәлімдейді: "Гумилевтің орталық ұғымы – этнос. Ол оны академик Вернадский ұсынған биосфера тұжырымымен байланыстырып, этностың адам сияқты – өзіндік мінезі, балалық шағы, ересек болу кезеңі және күшін жоғалту периоды болатындығына тоқталады. Адамдар табиғаттың бір бөлігі болғандықтан, халықтар да табиғат заңдарына бағынуы керек. Олардың ең маңыздысы – құштарлық, яғни этностың тіршілік энергиясы. Пассионарлық географиямен байланысты, яғни белгілі бір климаттық және географиялық жағдайларда дамыған этностар өз ортасына бейімделіп, «экологиялық нишасын» табады және тіршілік ортасының энергиясына қосылады. Әр этностың атадан балаға беріліп келе жатқан өзіндік «мінез-құлқының үлгісі» бар, оны ұлттық сана деп қарастыруға болады. Бұл үлгілер – этностың сақталуын қамтамасыз ететін жануарлардың рефлексі сияқты. Уақыт өте келе этнос өзінің өркениетін дамытады, оған дін, әдет-ғұрыптар мен нормалар кіреді. Гумилев өркениеттің биологиялық құбылыс екенін толық түсіндіре алмады, бірақ әртүрлі нәсілдегі адамдар бір өркениеттің құрамына кіре алатынын айтты". Ол пан-азиялық теорияларына сәйкес, моңғолдар мен басқа да Шығыс Азия халықтарының ұлттық қозғалыстарын қолдағанмен қатар, татарлар, қазақтар және басқа да түркі халықтарының ұлттық қозғалыстарын да қолдады. Гумилевтің тұжырымдары Орталық Азия елдерінде кең танымал болғаны заңды. Мысалы, 2005 жылдың тамызында Қазан қаласында оған ескерткіш орнатылды. Тарихшы Марк Бассин Гумилевтің теориялары ғылыми тұрғыдан дәлелденбеген және күмәнді екенін, бірақ олардың кеңестік және посткеңестік кеңістікте маңызды әсерге ие екенін мәлімдеді. Джон Клиер, Виктор Ясман, Виктор Шнирельман және Михаил Трипольский Гумилевтің көзқарастарын антисемиттік деп сипаттайды. Олардың пікірінше, Гумилев бұл этнологиялық экуменизмді ортағасырлық еврейлерге қатысты қолданбады, оларды хазарларды басып алған және ерте шығыс славян халықтарын «хазарлық иелікке» бағындырған, паразиттік, халықаралық қалалық топ ретінде қарастырды. Ол осы сөз тіркесін ортағасырлық Ресейдің моңғол билігін білдіретін «татарлық иелік» деген дәстүрлі атаудан алған, бірақ Гумилев моңғол шапқыншылығын міндетті түрде жағымсыз құбылыс деп санамағандықтан бұл атауды қабылдамады. Оның ойынша, татарлық иелік – орыстар мен татарлардың әскери одағы. Ол, атап айтқанда, раданиттердің шығыс славян халықтарын қанауға қатысқанын және ерте орта ғасырлардағы әлеуметтік-саяси және экономикалық жағдайға ықпал еткенін айтты. Гумилев еврей мәдениетінің табиғаты саудалық екенін және оның қоршаған ортадан тыс және оған қарсы дамығанын мәлімдеді. Оның пікірінше, еврейлердің ерекше ойлау қабілеті бар, ол яһудизмнің моральдық нормаларымен байланысты. Гумилевтің сөзіне қарағанда, ортағасырлық еврейлер өздері қару ұстамаған, бірақ соғыстарды жалдамалы әскерлер немесе өкілдер арқылы жүргізген. Татарстанның (Ресей) астанасы Қазан қаласындағы Гумилевке арналған мүсінде: «Мен, орыс, өмірім бойы татарларды қорғап келемін», – делінген. Ол татарлар туралы, мысалы, былай деген: «Татарлар – біздің қанымызда, тарихымызда, тілімізде, дүниетанымымызда. Орыстармен қандай да болсын айырмашылықтарына қарамастан, татарлар бізден бөлек емес, біздің ішіміздегі халық». Ол татарларды «мақтан тұтуға лайық есім» деп атады. Татар тарихшысы Гали Еникеев (басқалармен бірге) Гумилевтің идеяларын дамытуда. Президент Владимир Путин 2023 жылдың қарашасында сөйлеген сөзінде «Александр Невскийге Алтын Орда хандары князь ретінде билік етуге рұқсат берді, ең алдымен ол Батыстан келген шапқыншылыққа қарсы тұра алсын деп» деген пікір білдірді. Гумилевтің өзі де осыған ұқсас ойларды айтқан.

Senior researcher in the Department of Ethnology at the University of Tartu, Aimar Ventsel states the following: "Gumilev’s central concept is that of the ethnos. He connected it to the biosphere concept promoted by Academician Vernadsky and came to the conclusion that the ethnos is like a human being: it has its own character, childhood, adulthood and waning period. As people are part of nature, peoples must also follow the laws of nature. Of these, the most important is passionarity, or the vital energy of the ethnos. Passionarity is connected to geography—in other words, ethnic groups that developed in certain climatic and geographical conditions “adapt” to their environment, find their “ecological niche” and become part of the energy of their living environment. Each ethnos has its own “behavioural stereotype”, which is passed down from parent to child, and could be considered a national mentality. These stereotypes are like animal reflexes that ensure the preservation of an ethnos. In time, an ethnos develops its own civilisation, which includes religion, manners and norms. Gumilev was never able to explain whether or not a civilisation is a biological phenomenon, but he claimed that people of different races could be part of the same civilisation". In accordance with his pan Asiatic theories, he supported the national movements of Tatars, Kazakhs and other Turkic peoples, in addition to those of the Mongols and other East Asians. Unsurprisingly, Gumilev's teachings have enjoyed immense popularity in Central Asian countries. In Kazan, for example, a monument to him was erected in August 2005. The historian Mark Bassin stated that Gumilev's theories are scientifically unproven and problematic but that they have a significant impact in a range of Soviet and post Soviet contexts. John Klier, Victor Yasmann, Victor Schnirelmann and Mikhail Tripolsky describe Gumilev's views as anti Semitic. According to those authors, Gumilev did not extend this ethnological ecumenism to the medieval Jews, whom he regarded as a parasitic, international urban class that had dominated the Khazars and subjected the early East Slavs to the "Khazar Yoke". The last phrase was adapted by him from the traditional term "Tatar Yoke" for the Mongol domination of medieval Russia, a term that Gumilev rejected since he did not regard the Mongol conquest as a necessarily negative event. Instead, he believed the Tatar yoke to be a military union of the Russians and Tatars. In particular, he asserted that the Radhanites had been instrumental in the exploitation of East Slavic people and had exerted undue influence on the sociopolitical and economic landscape of the early Middle Ages. Gumilev maintained that the Jewish culture was by nature mercantile and existed outside and in opposition to its environment. According to that view, Jews share a specific way of thinking, and this is associated with the moral norms of Judaism. According to Gumilev, the medieval Jews also did not bear arms themselves but waged wars by proxies or mercenaries. In the capital of Tatarstan (Russia), Kazan, a statue in honor of Gumilev says the following: "I, a Russian, have been defending the Tatars all my life". About Tatars he said for example that "Tatars are in our blood, our history, our language, our worldview. Whatever the real differences with the Russians, the Tatars are not a people outside us, but within us". He called Tatar a "proud name". Tatar historian Gali Yenikeev (among others) has continued with Gumilev's ideas since. President Vladimir Putin expressed during a speech in November 2023, that "Alexander Nevsky was given the yarlyk [permission] by Golden Horde khans to rule as prince, primarily so that he could effectively resist the invasion of the West". Gumilev himself expressed similar ideas.

Ықпал

Президент Владимир Путиннің "Еуразиялық көрінісі" Гумилевтің идеяларымен ықпалдасқан деген болжам бар.

Жеке өмір

Гумилев өзін православиелік христиан деп есептеді. Гумилев 1967 жылы, анасы қайтыс болғаннан кейін үйленді.