Еуразия көшпенділері: қазақ, қырғыз, тәжік елдеріндегі көшпенді өмір салты, жылқы шаруашылығы, мәдениеті, тарихы. Көшпенділер инновациялары туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Көшпелі халықтар
Nomadic peoples
Еуразия көшпелілері – Еуразия даласының барлық аймақтарында өмір сүрген көшпелі халықтардың тобы. Олар негізінен Еуропа мен Азияның шекаралық тарихи деректерінен белгілі. Көшпеші – тұрақты мекені жоқ, малдарына жаңа жайылым іздеп, бір жерден екінші жерге көшіп-қонып жүретін адам. Бұл жалпы атау Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Түрікменстан, Өзбекстан, Моңғолия, Ресей және Украина далаларында кез келген уақытта қоныстанған түрлі этникалық топтарды қамтиды. Олар шамамен б.з.д. 3500 жылы жылқыны қолға үйретті, көшпелі өмірдің мүмкіндіктерін едәуір арттырды. Содан кейін олардың экономикасы мен мәдениеті жылқы шаруашылығына, атпен жүруге және көшпелі мал өсіруге баса назар аударды; мұндай жағдайда дала шеттеріндегі отырықшы халықтармен сауда жасау жиі кездесетін. Олар көліктерді, вагонды, атты әскерді және аттан оқ атуды дамытты, сондай-ақ тоқым, жетек, қамшы және ер сияқты жаңалықтарды енгізді. Далалық аймақтардағы жаңалықтардың өте жылдам таралуы оларды шекарадағы отырықшы халықтардың арасында кеңінен таратуға мүмкіндік берді. Темір дәуірінде Еуразия көшпелілері арасында скиф мәдениеті пайда болды, ол ерекше скиф өнерімен ерекшеленді.
The Eurasian nomads were groups of nomadic peoples living throughout the Eurasian Steppe, who are largely known from frontier historical sources from Europe and Asia. A nomad is a member of people having no permanent abode, who travel from place to place to find fresh pasture for their livestock. The generic title encompasses the varied ethnic groups who have at times inhabited the steppes of Kazakhstan, Kyrgyzstan, Tajikistan, Turkmenistan, Uzbekistan, Mongolia, Russia, and Ukraine. They domesticated the horse around 3500 BCE, vastly increasing the possibilities of nomadic life and subsequently their economy and culture emphasised horse breeding, horse riding, and nomadic pastoralism; this usually involved trading with settled peoples around the steppe edges. They developed the chariot, wagon, cavalry, and horse archery and introduced innovations such as the bridle, bit, stirrup, and saddle and the very rapid rate at which innovations crossed the steppelands spread these widely, to be copied by settled peoples bordering the steppes. During the Iron Age, Scythian cultures emerged among the Eurasian nomads, which was characterized by a distinct Scythian art.
Мәдениет
Әлеуметтік желілер Еуразия даласындағы көшпелі өмірдің аса маңызды бөлігі болды. Еуразиялық көшпелілер әдетте өздерін бір атадан тараған ұрпақ деп есептесе де, олар өз тайпаларына сырттан келгендерді де құнасымен қабылдады. Адам күшті ру басшысының "қасиетті әйелі" болу арқылы немесе өз тегінен бас тартып, нокер атандыру арқылы мұны істей алатын. Одақтар аралас некелер арқылы да құрылатын. Еуразия даласының көшпелілері өз тайпаларынан әйелдерді басқа топтарға үйлендіріп, экзогамия қағидасын сақтады. Сондай-ақ, көшпелі еркектердің шетелдік ханшайымдарға үйленуі де жиі кездесетін. Бұл некелер империя құру процесінің маңызды бөлігі болды. Көне түркі мифтерінде көбінесе үңгірлер мен кендер ата-бабаларының бастауы ретінде айтылады, бұл олардың арасында темір өндірудің маңыздылығын көрсетеді. Далалық қоғамдар жас еркектерге басымдық берді, бұл олардың қарттарға қатыгездікпен қарауынан көрінеді. Аландар қарт адамдарды құрметтемеді, ал сақтар жұмыс істеуге жарамсыз болғанда оларды өлтіруді әдетке айналдырды. Сионнулар қиын жағдайларда немесе қақтығыс кезінде қарттарға тамақ бермейтін. Хсу бұл құбылыстарды далалық қоғамның соғысқа бейімділігімен түсіндіруге болады деп санайды. Скифтер арасында үшінші жынысты адамдар болған, олар энарей деп аталған. Грек тарихшысы энарейлерді әйел сипаттарына ие еркектер деп сипаттаған, олар әйелдер киімін киіп, олардың мінез-құлқына еліктеген. Бұл трансгендерлік адамдар скиф қоғамының ең сыйлы өкілдеріне жатқан және олардың керемет шамандық қабілеттері бар деп есептелген. Скифтер бұл гендерлік дәстүрді Орталық Азияның басқа далалық немесе Сібірлік қоғамдарынан қабылдаған болуы мүмкін. Ұқсас трансгендерлік құбылыстар Орталық Азиядағы түркі халықтарында, сондай-ақ Сібірдегі басқа көшпелілер арасында да тіркелген. Еуразиялық көшпелілердің материалдық мәдениеттерінде айқын біркелкілік байқалады.
Social networks were a crucially important part of nomadic life on the Eurasian steppe. Although Eurasian nomads usually considered themselves the descendants of a single ancestor, they also welcomed outsiders to join their tribe. One could do this by becoming a "sworn brother" of a powerful tribal figure, or by forsaking one's own lineage, and becoming a noker. Alliances could also be established through intermarriage. Eurasian steppe nomads practiced exogamy, by marrying off women from their tribe to outside groups. It was also common for nomadic men to marry foreign princesses. These marriages were an important part of the empire building process. Ancient Turkic origin myths often reference caves or mines as a source of their ancestors, which reflects the importance of iron making among their ancestors. Steppe societies placed a premium on the value of young males, as shown by their harsh treatment of older people. The Alans held their elderly in low regard, and the Saka customarily executed people once they were too old to work. The Xiongnu often withheld food from older people during times of need or conflict. Hsu argues that these phenomena can best be explained by the war like nature of steppe society. Among the Scythians, a third gender existed, known as the Enaree. The Enaree were described by a Greek historian as males with feminine characteristics, who wore female clothing and adopted women's mannerisms. These transgendered individuals belonged to the most highly esteemed elements of Scythian society, and were believed to have had excellent shamanistic abilities. The Scythians may have adopted this gender tradition from other Central Asian steppe or Siberian societies. Similar transgender phenomena have also been documented among Turkic peoples in Central Asia, as well as in other nomads from Siberia. There is striking uniformity in the material cultures of Eurasian nomads.