Кіріспе

Болгар әдебиеті – болгарлар немесе Болгарияда тұратын адамдар жазған, не болгар тілінде жазылған әдебиет. Әдетте, соңғысы – шешуші белгі. Болгар әдебиеті славян халықтарының арасындағы ең көне әдебиеттердің бірі саналады, оның тамыры 9 ғасырдың соңында және Бірінші Болгар империясының Симеон I тұсында қаланды. Қазіргі болгар әдебиетінің белгілі туындылары – Эмилиан Станевтің «Шаруақ ұрысы», Гео Милевтің «Сентябрь», Иван Вазовтың «Жоқ асты», Элин Пелиннің «Жел диірмені» және Дора Габедің «Тереңдіктер». Николай Хайтовтың «Жабайы әңгімелер» кітабы ЮНЕСКО тарихи жинағына енгізілген.

Орта ғасырлар

Болгария империясы Кирилл мен Мефодийдің шәкірттерін Ұлы Моравиядан қуылғаннан кейін қабылдады, бұл ел ортағасырлық болгар мәдениетінің алтын ғасыры деп аталатын кезеңде көркем әдебиеттің бай орталығына айналды. 9-шы ғасырдың соңында, 10-шы және 11-шы ғасырдың басында Болгарияда әдебиет гүлденді, көптеген кітаптар Византия грек тілінен аударылды, сонымен қатар жаңа туындылар жаратылды. Көптеген ғалымдар Преслав және Охрид әдеби мектептерінде жұмыс істеді, өздерінің қажеттіліктері үшін кириллица әрпін жасады. Черноризец Храбар өзінің танымал «Хаттар туралы есеп» атты еңбегін жазды, Охридтік Климент грек тілінен аударма жасады және бірнеше маңызды діни кітаптардың авторы болды, Иоанн Экзарх өзінің «Шестоднев» еңбегін жазды және Иоанн Дамаскиннің «Православ христиандық туралы» еңбегін аударды, Преславтық Наум да маңызды үлес қосты. Болгар ғалымдары мен еңбектері славян әлемінің көп бөлігіне әсер етіп, Киев Русі, ортағасырлық Сербия және ортағасырлық Хорватияға Ескі шіркеу славян тілін, кириллица және глаголит әрпін таратып, кеңінен таратты. 1018 жылы Болгария империясы Византияның билігіне бағынып, болгар әдеби қызметінің қарқыны төмендеді. Алайда, Екінші Болгария империясының құрылуынан кейін, 14-шы ғасырда Патриарх Евтимий тұсында тағы бір өрлеу кезеңі басталды. Евтимий Сербия және Мәскеу Ресейінің әдебиетіне елеулі әсер еткен Тарново әдеби мектебін құрды, себебі Османлы шапқыншылығынан кейін көптеген жазушылар шетелге қашты. Евтимийден басқа, осы кезеңдегі танымал жазушылар Константин Костенец (1380 жылдың бірінші жартысы – 15-шы ғасыр) және Григорий Цамблак (1365–1420) болды. Орта ғасырлық болгар әдебиеті негізінен діни тақырыптармен сипатталды, көптеген туындылар гимндер, трактаттар, діни жинақтар, апокрифтер және агиографиялар, көбінесе батырлық және нұсқаулық сипатта болды.

Осман империясының алғашқы кезеңдері

1396 жылы Екінші Болгар империясының Осман империясына құлауы болгар әдебиеті мен мәдениетіне ауыр соққы болды. Әдеби қызмет көбінесе тоқтады, шетелдік империяда болгар мәдениетінің орталығы ретінде орныққан монастырларда шоғырланды. Аз ғана туындыларда діни тақырып үстемдік құрды. 17-18 ғасырлардағы әдебиеттің басты түрі – бастапқыда грек тілінен аударылған, кейін болгарлар құрастырған нұсқаулық уағыздар болды. Осман империясының алғашқы кезеңінде Солтүстік-Батыс Болгарияда болгар католиктерінің арасында, Орталық Еуропаның католик мемлекеттері қолдауымен Чипровци көтерілісіне дейін әдеби дәстүр салыстырмалы түрде үздірілмей жалғасты. Осы туындылардың көпшілігі болгар, шіркеу славян және серб-хорват тілдерінің қосындысымен жазылған және «Иллириялық» деп аталды. Олардың ішінде қазіргі болгар тілінде басылған тұңғыш кітап – 1651 жылы Никополь епископы Филип Станиславовтың Римде жариялаған «Абагар» кітабы еді. Оңтүстік славян бірлігіне бағытталған Ильри қозғалысы 18-19 ғасырлардағы болгар әдебиетіне әсер етті. Христофор Жефаровичтің 1741 жылғы «Стемматографиясы» төрт тармақты өлеңдерімен қазіргі болгар әлемдік поэзиясының алғашқы үлгісі саналады, бірақ ол негізінен гравиюралар жинағы болған.

Болгарияның ұлттық қайта өркендеуі

Болгарияның Осман империясының бес ғасырға жуық үкім сүруі болгар мәдениетінің қалыптасуында шешуші роль атқарды. Ел Еуропалық Ренессанс қозғалыстарынан және өнердің жоғары формаларынан үзіліп, негізінен халық әндері мен ертегілерін дамытты. Болгар әдебиетінің жаңа өрлеуі 18-шы ғасырда Паисий Хилендарскийдің «История Славяноболгарская» тарихи еңбегімен басталды. Софроний Вратскийдің «Күнәлі Софронийдің өмірі мен азаптары» атты тағы бір ықпалды туындысы болды. 1840-1875 жылдар аралығында әдебиетте көбінесе революциялық, түріктерге қарсы тақырыптарда жазылған шығармалар пайда болды. Бұл болгар Ренессансының бастапқы кезеңі еді және осы кезеңдегі ең белгілі ақындары: Васил Друмев, Райко Жинзифов және Добри Чинтулов болды. Танымал ақын және революционер Христо Ботев (1848-1876) 19-шы ғасырдың соңында еңбек етті және қазіргі уақытта бұл кезеңнің болгар поэзиясының ең көрнекті өкілі деп есептеледі. Ол халық әндерінің тірі тілін пайдаланып, заманауи идеялар, күмән мен сұрақтарды жеткізе білді. Оның шығармаларының саны көп емес, көбінесе қарқынды диалог түрінде және күшті эмоционалдық үндеспен жазылған. Революциялық қызметпен айналысқан жазушылардың арасында Любен Каравелов пен Георги Сава Раковский де болды. Раковскийдің ең танымал туындысы – «Горски Патник» (Ормандағы саяхатшы немесе Орманды кезіп жүруші) Крым соғысы (1853-1856) кезінде, түрік билігінен жасырынып, Котел қаласының жанында жазылған. Бұл болгар поэзиясының алғашқы туындыларының бірі саналады, бірақ ол 1857 жылға дейін жарияланбады. Бұл кезеңнің ерекшелігі болгар фольклорына қызығушылықтың артуы болды, өйткені Миладинов ағайындылары мен Кузман Шапкарев халық әндерін жинап, этнографиялық зерттеулер жүргізді. Тағы бір маңызды жазушы – Захари Стоянов (1850-1889) және оның «Болгар көтерілістерінің естеліктері» (1870-1876) еңбегі. Оның шығармалары тарихи, өмірбаяндық және көркемдік құндылыққа ие.

Болгария әдебиеті 1878 жылдан кейін

Болгария орыс-түрік соғысынан (1877-1878) кейін жартылай тәуелсіздік алды. Жаңадан құрылған болгар шіркеуі, дами бастаған ұлттық мектеп жүйесі, шетелден білім алған болгарлардың оралуы және соңғы кездегі қайта жаралудың ынтасы жаңа болгар әдебиетінің қалыптасуына септігін тигізді. Әдебиет революциялық рухын жоғалтты, малшылдық және аймақтық сипаттағы туындылар көбейді. Иван Вазов – алғашқы кәсіби болгар жазушысы және жаңа болгар әдебиетінің негізін қалаушы. Вазов өте танымал және жемісті болды, оның шығармалары проза мен поэзияны бірдей шеберлікпен қамтиды. Оның 1893 жылғы «Жылым астында» романы Болгарияның Османдық үстемдікке ұшырауын бейнелейді, бұл классикалық болгар әдебиетінің ең танымал туындысы болып саналады және 30-дан астам тілге аударылған. Оның ең танымал повестері: «Немили недраги», «Чичовци» және тағы басқалары; сонымен қатар ол көптеген әңгімелер, саяхат жазбалары, естеліктер, очерктер, сын мақалалары, драмалар, комедиялар жазған. Ең танымал жинақтары: «Драски и шарки», «Видено и чуто» және тағы басқалары. Оның ең маңызды өлеңдер жинақтарының бірі – «Естен кеткендердің эпопеясы» (1881–1884), ол болгар тарихының батырларына және есте сақталуы тиіс бейнелер мен идеяларға арналған 12 одадан тұрады. Басқа өлеңдер жинақтары: «Пряпорец и гусла», «Тагит на Болгария», «Гусла», «Сливница», «Лулека ми замира» және тағы басқалары. Танымал ойшыл Стоян Михайловскийдің поэзиялық туындыларында ерте заманағы философиялық ойдың таңғажайып мысалын кездестіруге болады.

Болгарияның модернисттік әдебиеті

Болгарияның қайта өрлеу дәуіріндегі белгілі ақын және мұғалім Петко Славейковтың ұлы, ақын Пенчо Славейков өз заманының ең білімді жазушыларының бірі. Ол еуропалық философиялық және метафизикалық идеяларды енгізу арқылы елдегі қазіргі заманғы әдебиет пен модернизмнің бастамасын қоюға саналы күш салды. Славейков өзінің философиялық өлеңдері, "Эпикалық әндері" және "Бақыт арманы" атты символистік поэзия жинағымен танымал. Оның ішінде "Бақыттылар аралы" атты ақындардың антологиясын жазды, онда ол болгар поэзиясының барлық дәстүрлі идеяларын жинап, оларды қиял аралына жататындай етіп ұсынды. Оның аяқталмаған "Қан жыры" (1911–13) эпопеясы түріктерге қарсы күреске арналған. Оның ізденісінде Славейковты басқа да көрнекті зиялы адамдар – ғалымдар, жазушылар, ақындар мен сыншылар қолдады. Бостандықтан кейінгі алғашқы жылдардың ең көрнекті прозашыларының бірі – Алекко Константинов (1863–1897). Оның әзіл-сықақ және саяхаттық шығармалары ("Бай Ганьо"; "Чикагоға және кері") ақылды да, жанды. Ол болгар әдебиетіндегі ең қарама-қайшылықты және қызықты кейіпкерлердің бірі, әртүрлі қабаттары мен бай нюанстары бар Бей Ганьо кейіпкерімен есінде қалды. Чехтердің Швеегі, француздардың Тарасконның тартары және орыс халықтарының Остап Бендері сияқты, Ганьо – көптеген болгарлық ерекшеліктердің жиынтық бейнесі. Олар мазаққа ұшыраса да, бір жақты (жақсы немесе теріс) бағалау мен түсіндіруге ешқашан жол берілмеді. Жазушы карьерасы өркендеп келе жатқан кезде қас қағым өлтірілді. Пенчо Славейков Петко Тодоров, Крастьё Крастев және Пейо Яворовпен бірге "Мисал" (Ой) модернистік шеңберін құрды. Крастьё Крастев – әдебиет сыншысы және білімді. Петко Тодоров (1879–1916) – сол кездегі ең ірі стилистердің бірі. Еуропалық білім мен әдепті адам болғанымен, ол болгар драмасын жаңғыртуға қол жеткізді, сонымен қатар фольклорлық мотивтерге негізделген "Идиль" атты әсерлі әңгімелердің сериясын жазды. Пейо Яворов (1878–1914) – символистік ақын, Болгария патшалығының соңғы ғасырдағы ең үздік поэтикалық таланттарының бірі. Яворовтың өлеңдері тақырып жағынан әртүрлі, бірақ әрқашан эмоционалды және интеллектуалды әсері күшті. Олардың әртүрлі және түпнұсқалық формалары, бай және нәзік тілі бар; олар негізінен интроспективті, қазіргі адамның жалғыздығын, өмірде бақыт пен сүйіспеншілікке қол жеткізудің мүмкін еместігін, өлімнің үнемі қатерлі екенін және алдын ала сезінуін білдіреді. Олар сондай-ақ тарихи, мифологиялық және көркем тақырыптарды сипаттауға назар аударады. Француз және орыс символистік қозғалыстарының әсерінен, 20 ғасырдың алғашқы онжылдықтарында елдегі әдебиеттің қарқынды дамуына ықпал еткен басқа да танымал болгар ақындары болды. Олардың арасында: Димчо Дебелянов, Теодор Траянов, Николай Лилиев, Эмануил Попдимитров, Димитар Бояджиев және басқалары болды. Символизм ең ықпалды ағымдардың біріне айналды және оны 20 ғасыр бойына келген барлық поэзияда сезіне аласыз. Болгарияда ол Еуропаға жақын болып қалады: бұл тағы да шындықты жеңу, оның ауыртпалығы, бірқалыптылығы мен ауырлығы. Шындықтың басқа өлшемінде мағына мен негізді іздеу: сыртқы, жоғары, рухани, мистикалық, белгісіз және түсініксіз; сұлулық пен үйлесімділікке жақын жаңа арманға ұқсас шындық. Жауапты суреттерден ғана емес, тілдің тазалығы мен сұлулығынан іздеу керек.

Болгария әдебиеті екі дүниежүзілік соғыстың арасында

Димчо Дебелянов (1887–1916) – ақын, Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқаннан кейін оның әдеби мансабының жарқыны жойылды. Оның шығармаларын достары өлімінен кейін жинап, соғыстан кейінгі Болгарияда кең танылды. Христо Смирненский (1898–1923) – өте әуенді тілге ие, талантты символист ақын, ерте қазасы қайғылы оқиға. Болгария әдебиетіндегі соғыстар аралық кезең әлеуметтік өзгерістермен ғана емес, әдеби жанрлардағы реформалармен де есте қалады. Олардың көпшілігі Гео Милевтің (1895–1925) есімі және қызметімен байланысты, ол Софияда «Везни» (Тартуыл) модернистік журналын шығарды. Ол ақын, аудармашы, театр сыншысы, режиссер, антологиялар редакторы және тіпті суретші ретінде жұмыс істеді. Ол неміс экспрессионизмі мен француз сюрреализмі сияқты авангардтық бағыттардың ықпалында болды. Оның шебер өлеңдері («Қырағай сақина» (1920); «Иконалар ұйықтап жатыр» (1922); «Сентябрь» (1923)) және прозалық туындылары («Жылдың шағын экспрессионистік күнтізбесі» (1921)) дәстүрлі мотивтерді, заманауи идеяларды және тәжірибелік тілді үйлестіреді. Ол 30 жасында қайтыс болды, мақалалары 6 жылдан аспаса да, оны көптеген адамдар ең ықпалды модернист ақындар мен аудармашылардың бірі деп құрметтейді. Болгария поэзиясы тағы бір ерте қаза тапқан ақын – Никола Вапцаров (1909–1942) арқылы жаңа биікке көтерілді. Ол өмірінде тек бір өлеңдер жинағын («Motor Songs» (1940), 1500 дана) жариялай алды. Ол үкіметке қарсы коммунистік қызметі үшін өлім жазасына кесілді. Болгария прозасы екі дүниежүзілік соғыс аралығында Элин Пелиннің (1877–1949) және Йордан Йовковтың (1880–1937) әңгімелері мен повестерінің арқасында гүлденді. Олардың екеуі де өнімді болды және тек өз елдерінде ғана емес, шетелде де танымал болды. Олардың тақырыптары реализм дәстүрлеріне жақын. Екеуі де ауыл өмірін бейнелейді, бірақ Йордан Йовков дәстүрлер мен аңыздарға құштарлығымен белгілі, ал Элин Пелин көңілді және өткір тілді; соңғысы балалар әдебиетінің де көрнекті жазушысы. Екеуі де көркем тіл мен бейнелерді пайдаланды. Тарихи романдардың көрнекті жазушысы Фани Попова Мутафова Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін танымалдылығының шыңына жетті, бірақ талантына қарамастан, коммунистік режимнен кейін қуғынға ұшырады. Бұл кезеңнен естен шығарылмайтын тағы бір тұлға – юморист жазушы және суретші Чудомир (1890–1967), оның әңгімелері (көбінесе 3–4 беттен аспайды) стиль және түпнұсқалық тұрғысынан да керемет. Оның туындыларының ерекше шеберлігі бүгінгі күнге дейін жоғары бағаланады.

Болгария әдебиеті 1944 жылдан кейін

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін болгар әдебиеті Коммунистік партияның бақылауына түсті және, әсіресе алғашқы жылдары, "Социалистік реализм" деп аталатын стильге сәйкес болу талап етілді. Димитар Димов (1909–1966) өзінің ең көп сатылған "Тамбақ" романын (1952), 1962 жылы "Тамбақ" фильмі ретінде киноға бейімделген, социалистік реализм тұрғысынан қабылдауға лайықты ету үшін, коммунистер мен жұмысшы табының кейіпкерлері мен сюжеттерін қосып өңдеуге мәжбүр болды. Жазушы Димитар Талев (1898–1966) да коммунистік режим кезінде романдарын жариялаудан уақытша тыйым салынды. Көптеген басқа да зиялылар сияқты, ол провинцияға жер аударылды, бірақ жазуын жалғастырды. Оның ең танымал туындысы – "Темір шамдаң" (1952). Димов пен Талев романдарымен қатар, көптеген әңгімелер жинақтарымен де танымал әңгімешілер болды. Сонымен қатар, коммунистер билікке келгеннен кейін олардың мансабының дамуы болашақта жазушылардың кездесетін идеологиялық шектеулерді көрсетті. Антон Дончев, Йордан Радичков, Эмилиан Станев, Станислав Стратиев, Николай Хайтов, Ивайло Петров және Вера Мутафчиева – коммунистік режим кезінде кітаптарын жариялауға қол жеткізген ең талантты және құрметті жазушылардың қатарында. Олардың туындылары қазіргі болгар әдебиетіндегі негізгі прозалық корпусты құрайды. Қылмыстық және ғылыми фантастика сияқты кейбір жанрлар дерлік өлім жазасына кесілді, себебі оларды өте аз жазушылар дамытты (Светослав Минков, Павел Вежинов, Светослав Славчев, Любен Дилов). Жалпы алғанда, жазушылар реалистік немесе тарихи тақырыптарға бет бұруға ұмтылды. Шындығында, болгар ұлттық прозасы батыс әдебиетінен және сюрреализм, экспрессионизм, экзистенциализм, постмодернизм, структурализм және басқа теориялық парадигмалардан толығымен оқшауланған жоқ. Авангардтық әдебиеттік бағыттар 80-жылдарға дейін сирек және жүйесіз ұсынылды. Дегенмен, соғыстан кейінгі кезең әлі де нашар дамыған болгар поэзиясы үшін ең өнімді кезең болды. 1944 және 1989 жылдардағы саяси өзгерістерден кейін мыңдаған поэзия жинақтары жарық көрді. Атанас Далчев (1904–1978) және Валерий Петров – уақыт өте келе тұрақты құрметке ие болған ақындардың арасында. Далчев көптеген тілдерден жасаған ең жақсы аудармалардың бірі ретінде де есте қалады. Жалпы тенденциялар осы жерде және одан әрі байқалады. Поэзия көбірек жеке және сырлы болып, әсер ету немесе қоздыру үшін көбірек шығармашылықты қажет етеді; алайда кейде түпнұсқалық өзіндік мақсатқа айналады; еркін өлең тілдің жоғары қарқындылығы мен формалардың алуан түрлілігіне мүмкіндік берді; абстракциялықтық артты және философиялық тереңдік пен айқындық арасындағы тепе-теңдікке әсер ете бастады; лирикалық ізденіс кейде өлеңдердің мағынасынан да айқын көрінеді.

Капитализмге ауысқаннан кейін

Шығыс блогында коммунизмнен капитализмге кезең-кезеңмен өтетін өзгерістер және 1989 жылы Берлин қабырғасының құлауы, мемлекеттік және жеке басылымдардың қазіргі заманғы басылымдарының айтарлықтай өсуіне, сондай-ақ кейде қиын таралымға және оның салдарынан, коммунистік идеологияның және жазушының әлеуметтік статусының мәдени тұрғысынан берік орнаған мәртебесіне қарағанда құнсыздану сезіміне әкелді, бұл 90-шы жылдардың ортасына қарай толығымен байқалды. Алайда, осы кезеңде Юлия Криставаның және оның француз тілінен болгар тіліне кеңінен аударылған шығармаларының болуы мен ықпалы айқын сезілді. Кристава капитализмде болгар романының жазылу мүмкіндігін қамтамасыз етті, сонымен қатар әдебиетті жаңа, заманауи жолдармен анықтауға тырысқан көптеген болгар жазушылары, көбінесе ақындар, оған қосылды. Кейде мемлекеттік идеологиялық догматизмнің және ұлттық келісімнің жоқтығы, сондай-ақ жаңа идеялардың, романдық ағымдардың және жазу стилдерінің пайда болуы Болгарияда әдеби сынға немесе әдеби тақырыптарға аса қажеттіліксіз, көбінесе тәжірибелік көзқарас тудырды. Бұл, әдебиет пен жазудағы жас дауыстармен бірге, коммунистік мемлекеттік идеологияға қызмет еткен және парадигмалық жолдарын аздап өзгерткен авторларды, шынайы және ықпалды тәжірибешілерді ажыратуды қиын немесе тіпті мүмкін емес ететін тағы бір фактор болды. Жалпы, бұрынғы буынның белгілі бір ақындары танымалдылығын сақтап қалғанмен, олардың әйгілігі көбінесе ұлттық шекарадан аспады. Олардың қатарында: Константин Павлов, Борис Христов, Екатерина Йосифова, Добромир Тонев, Эдвин Сугарев, Ани Ильков, Георгий Гостинов, Иана Букова және Кристин Димитрова бар.