Кіріспе

Torreya taxifolia, көбінесе Флорида torreya немесе сасық иісті кедр деп аталады, бірақ кейде Флорида жаңғағы немесе гофер ағашы деп те айтылады, Taxaceae тұқымдасына жататын, құрып бара жатқан төменгі қабат ағашы. Ол АҚШ-тың оңтүстік-шығысындағы шағын мұздық панасының ғана өкілі, Флориданың солтүстігі мен Джорджияның оңтүстік-батысының шекаралық аймағында табиғи түрде өседі.

Түрлерді табу

1821 жылы Флорида территориясының отарлық билігі Испаниядан АҚШ-қа көшті. Плантация иелері мен олардың құлдары аумаққа көшіп келе бастады, бұл жергілікті халықтармен және қашқан құлдардың қазіргі халқымен қақтығыстарды күшейтті. Мұндай плантация иесінің бірі – 1826 жылы Таллахасси қаласының маңында жер сатып алған Крум отбасының басшысы болды. 1829 жылы қайтыс болғаннан кейін оның екі ұлы мұрагерлікке ие болып, аймаққа одан әрі инвестиция салды, басқа плантацияларды сатып алды немесе жалға алды. Олардың бірі Харди Брайан Крум еді. Крум заң білімін алған, отыздан ассан шағында Солтүстік Каролина штатының сенаторы болды, бірақ ғылымды зерттеуге де уақыт бөлді. 1834 жылы Крум ботаник Джон Торримен хаттасып, ғылыми қызығушылықтарын білдірді. Торри Крумның және оның әйелі мен балаларының теңізде трагикалық қазасынан кейін оның есімін алып жүретін түрлерді зерттеуді жалғастырды. Олардың кемесі 1837 жылы Солтүстік Каролина жағалауында болған дауыл кезінде сүңгіп кетті. Арнотт Торридің құрметіне түрге атау берді. Эпитеттің этимологиясы латын тілінен алынған: taxus – «сергіл» және folium – «жапырақ», яғни «сергіл жапырақты». Torreya-ның басқа түрлерінде жапырақтары ұзын, сергілге ұқсамайды, бірақ оған осы атау содан кейін сипатталған түрлерге қарағанда ертерек берілгендіктен осылай аталды. 1891 жылы Эдвард Ли Грин Константин Сэмюэл Рафинеск Шмальцтің Тумион туысының атауын растады және бұл түрді қателікпен Тумион таксифолиум деп жіберді. Torreya taxifolia – Torreya туысының типтік түрі, өйткені ол батыс ғылымында қолданылатын гербарийлерге енгізілген уақытына байланысты. Бұл туыс Флоридадағы қалдық ареалына қарағанда Шығыс Азияда және Калифорния тауларында (Torreya californica) көптеп кездеседі. Туыстың жіктемесі күрделі мәселе, бірақ генетикалық талдаулар нәтижесінде ол көбінесе сергіл тұқымдасына (Taxaceae) жатқызылады. Оның сергіл тұқымдасының ең жақын туысы – Amentotaxus туысы. Cephalotaxus туысы да бұрын жақын туыс деп есептелген, бірақ қазір ол мүлдем басқа тұқымдасқа, Cupressaceae-ге жатқызылады. Torreya түрлерінің вегетативтік құрылымы өте ұқсас, суретте көрсетілгендей. Барлық үлгілер Кокс Арборетумында (Джорджия штаты, АҚШ) алынып, суретке түсірілді. Олардың барлығы да жарық және топырақ жағдайлары бірдей болған жас көшеттер еді. Флорида сергілі (Taxus floridana) мен Флорида торейясын қолмен ұстағанда оңай ажыратуға болады: екі туыстың да жапырақтары сүйір болғанымен, сергілдің жапырақ ұшы жұмсақ, ал торейяның жапырақ ұшы соншалықты қатты, тілгендей болады.

Тарихи таралу

1986 жылы Torreya taxifolia-ның бастапқы қалпына келтіру жоспары жарық көрген кезде, бұл түрдің Флоридада ғана емес, сонымен қатар тарихи ареалынан тыс штаттарда да көптеген жылдар бойы бау-бақшаларда өсірілгені белгілі болды. Мұндай орындардың бірнешеуі жоспардың 7-бетінде тізілген. Флорида штатының Таллахасси қаласындағы Маклей мемлекеттік бағы патогендерден "ауыр зардап шеккен" деп көрсетілді. Бірақ Джорджиядағы екі бау-бақша (Колумбус және Форт-Гейнс) және Солтүстік Каролинадағы үш бау-бақша (Хайлендс, Эшвилл және Норлина) "жақсы күйде" көрінеді. (Оған Torreya taxifolia-ның негізгі тізім бетінен "Іске асыру барысын қарау" сілтемесі арқылы қол жеткізуге болады.) 2022 жылдың шілдесіне дейін жоғарыда аталған екі шара да тізімде бар. 51-шара "Ботаникалық бақтардағы егістіктерді инвентаризациялау" "басталмаған" деп көрсетілген. 52-шара "Қолданыстағы егістіктерді толықтыру" "белгісіз" деп көрсетілген. АҚШ-тағы 14 бау-бақшалық егістік үш санатқа бөлінген: табиғи түрде тараған тоғайлар (жергілікті жаңадан өскендер), тұқым беретін жетілген ағаштар және тұқым бермейтін жетілген ағаштар. Топ фотосуреттер мен бейнелер арқылы Солтүстік Каролинада 5 тоғай, Пенсильвания мен Огайода әрқайсысы 2 тоғай, ал Джорджия, Оңтүстік Каролина, Теннесси, Луизиана және Орегон штаттарында бір-бір тоғайды (немесе ағашты) құжаттады. — Оңтүстік Каролинада бір-біріне жақын отырғызылған тамырлы бұтақтар арқылы. Бұл ақпарат онлайн құжатқа жинақталды. 2022 жылға қарай құжат 27 беттен тұрады. Онда картада көрсетілгеннен гөрі көбірек орындар бар, себебі жазбалар халықаралық орындарды, осы түрді сатқан коммерциялық питомниктерді (1800 жылдардан бастап) және torreya егістіктері өлген немесе басқа мақсаттар үшін алынып тасталған орындарды да қамтиды. "Солтүстік штаттардағы тарихи тоғайлар" туралы мәліметтерді Torreya Guardians тобы 2019 жылдың қыркүйегінде Конни Барлоу жеке тұлға ретінде ұсынған "Torreya taxifolia-ның статусын қауіптіден қауіп төнуге төмендету туралы өтініште" "Бірінші жетістік" ретінде ұсынды. Бірақ шешімнің "Тарихи тоғайларды құжаттау" факторы (E) азаматтардың осы бағыттағы жетістіктерін мойындады: "Өтініште Флориданың жақында және тарихи түрде отырғызылған өсімдіктерінің түрдің табиғи ареалынан тыс жерлерде құжатталғанына сенімді ақпарат ұсынылады және сілтеме жасалады. Өтініште түрдің Оңтүстік Аппалачи тауларында тірі қалу және көбею қабілетін құжаттау түрді қалпына келтірудің 1986 жылғы жоспарының 5-шарасын орындау деп есептелуі мүмкін, онда «туреяның туған жерінен тыс жерде тәжірибелік жинақтар құру» қажеттілігі айтылған. Алайда, өтініште құжатталған егістіктердің көпшілігі «жаңа және кеңейіп жатқан популяцияларға әкелмейтін» жерлерде орналасқаны түсіндіріледі. Нәтижесінде, екпелі тоғайлардың салыстырмалы көбею табысы түрге қазіргі уақытта оның туған жерінде әсер ететін қауіптерді жеңілдетпейді (яғни, халықтың аздығы, мекендеу ортасының сирек кездесуі және аурулар, USFWS 2010)." Олар Солтүстік Каролинадағы бау-бақшалардың иелерінен тұқымдар алып, Аппалачи тауларында және солтүстікке қарай тәжірибелік егістіктер отырғызды. Бұл түрді қалпына келтірудің осы азаматтық формасының ерекше сипаты мен табыстарын бұқаралық ақпарат құралдары мен ғылыми басылымдар жариялады.

Ex situ өндірілген тұқымдарды басқару

Қауіпке ұшыраған өсімдіктің жасанды қоныс аударуы тек жетілген ағаштар тұқымның мол мөлшерін беретін жағдайда ғана мүмкін. Сонымен қатар, жасанды қоныс аудару тек осы аймақтарды басқарушылар осындай мақсатта тұқымдарды таратуға рұқсат берсе ғана жүзеге асуы мүмкін. Torreya taxifolia тұқымын басқару туралы туындаған дау екі түрлі: 1. Солтүстік Грузиядағы жабайы генетиканы сақтап тұрған ресми экзитут бақшаларын екі ботаникалық бақ басқарып отырды, нәтижесінде көптеген тұқым жиналмай қалды. 2. Азаматтар заңмен қолжетімді тұқымдарды солтүстікке қарай егіс үшін пайдаланды, бұл кез келген қалыптасқан саясат шеңберінен тыс және ресми санкцияланған бақылаусыз болды. Төмендегі суреттерде олар Torreya taxifolia-ны 16 жылдан кейін, яғни бұтақшалар алынғалы бері сақтауда қандай жетістіктерге жеткендерін көрсетеді. 1991 жылы кесіліп, тамырланған түпнұсқа бұтақтар тұқым өндіруге болатын жасқа жеткенде, сақтау шешімдері қиын және күмәнді болды. Өйткені Torreya тұқымы – қасарысқан тұқым, оны әдеттегідей сақтау мүмкін емес. Оларды кептіруге, тоңазытуға, тоңазытқышпен кептіруге болмайды. Оларды бірнеше жыл бойы тоңазытқышта сақтауға болады, әсіресе бұл түрдің суыққа "қабатталуын" қажет етеді. Бірақ ұрықтар топыраққа және өсіп-өнуге ықпал ететін жылуға орналастырылмаса, өледі. 2011 жылдың қазан айында «бес аналық ағаштың 25 эмбриогендік өсірілімі сұйық азотқа ұзақ сақтау үшін орналастырылды және сұйық азоттан алынғаннан кейін тірі қалғаны расталды». 2010 жылғы қалпына келтіру жоспарының жаңартуында Смитгалл Вудстарындағы тұқым өндірісі туралы былай делінген: «Ағаштар өте үлкен болып өсті және қазір репродуктивті жасқа жетті, олар жыл сайын еркек және әйел конустарды шығарады». Torreya Guardians-тың негізін қалаушы Конни Барлоу ақпарат алу үшін АҚШ-тың Ақпарат ашықтығы туралы заңын пайдаланды. Өзінің FOIA өтінішінде Барлоу былай деп жазды: «Балық және жабайы табиғат қызметі әлі күнге дейін өздерінің тұрақты есептер базасында сол ағаштар тұқым шығара бастағаннан бері Smithgall Woods және Blairsville GA-дағы ex situ отырғызудан жыл сайын шығарылатын құрып кету қаупі төнген Torreya taxifolia тұқымдарының нақты мөлшеріне қатысты ештеңе жарияламады. Қоғам үшін тұқым өндірудің табыстылығын жыл сайынғы деңгейде, әсіресе осы құрып бара жатқан түрді қалпына келтіру жөніндегі ЕҚА жоспарының 2010 жылғы жаңартуы бойынша өндірілген осы бағалы тұқымдардың соңғы мақсаттарын білу маңызды. Менің уайымдауым, Смитгалл ормандарындағы тұқымдар жиналмаған болуы мүмкін, сондықтан жергілікті тілбірлердің азығы ретінде 'құрып' кетуі мүмкін». Кейіннен Барлоу агенттікке берген хабарламасында өзінің өтінішін қозғаған оқиғаларды түсіндірді: «Бұрын мен ESA атауын жүзеге асырудың осы аспектісімен «өмір сүруге және өмір сүруге рұқсат беруге» дайын едім және қосымша ақпарат іздемедім. Сондай-ақ, мен құртқа қауіп төнген ағаштың тұқымын ысырап етпеу керектігін де айтпадым. Бірақ Torreya Guardians-пен байланысы бар адамды жамандық жасады деп айыптағаннан кейін, оны 2016 жылға дейін ресми қызметкерлерге ресми жерде тұқым өндіріліп жатқанын хабарламайтынына Радклиф ханым айыптағаннан кейін, мен биліктің біздің азаматтар тобына деген жауыздығына төзімділік таныттым. Сондықтан мен FOIA туралы өтініш жасадым». Барлоу сондай-ақ 2016 жылдың мамыр айында қол қойылған ресми құжатқа сілтеме жасайды, ол туралы ол тек 2018 жылы ботаникалық бақ қызметкерлерімен электрондық пошта арқылы алмасу кезінде ғана білді. Құжат Грузия өсімдіктерді қорғау альянсының (GPCA) барлық институционалдық мүшелеріне жіберілді және оған алты мүше, соның ішінде АҚШ Балық және жануарлар дүниесі қызметінің және Грузияның табиғи ресурстар департаментінің қызметкерлері қол қойды. Азаматтар үшін бау-бақшада өсірілген жойылып бара жатқан өсімдіктер тұқымдарын жинау мен пайдалану АҚШ-тың жойылып бара жатқан түрлер туралы заңына сәйкес шектеулерден босатылады. Флориданың Ашвилл қаласына жақын орналасқан Билтмор бағындағы 65 жылдық тоғайдағы «Флорида торейя» егісі 2005 жылы жеткілікті тұқым шығарған, сондықтан менеджерлер жаңадан құрылған азаматтар тобына 110 тұқым берді. Torreya Guardians-қа 2009 жылы 300 Biltmore тұқымын алған кезде, бұл топқа арналған сыйлықтар аяқталды. 2008 жылы Audubon журналы журналист пен фотографты топтың Солтүстік Каролина штатының Уэйнсвилл қаласының маңында жеке орманды жерлерге 31 сабанда отырғызған тұқымдарын түсіруге жіберген кезде, дау күшейді. Orion (2008), Audubon (2010), Landscape Architecture (2014), Torreya taxifolia дауы туралы айтқан мысалдар: Conservation Biology (2007, 2010, 2020), Trends in Ecology and Evolution (2009), Nature Climate Change (2008), Nature (2011, 2017), Ecological Applications (2010), BioScience (2012), Yale Journal on Regulation (2010), Forestry Chronicle (2011), Conservation Letters (2010, 2013, 2017), The Conversation (2021). Мыңдаған тұқымдарға қол жеткізуге мүмкіндік берді, бұл топқа барлық ең оңай отырғызу стилімен эксперименттеуге мүмкіндік берді: тұқымдарды бірін-бірінен кейін тікелей соңғы орнына, жапырақты орманның жамылғысы астына салу. Бұл «еркін отырғызу» әдісі тілбірлерге төзімді әдістер табылар алдында көптеген сәтсіздіктермен басталды: әр тұқымды тасқа немесе кемінде 4 дюйм тереңдікке отырғызыңыз. Тұқымды жеудің алдын алғанның өзінде, жас өсімдіктер шөптесін жеуге бейім болды. Evergreen Polystichum папоротниктерінің қасына отырғызу жасыру арқылы қорғаныс деңгейін ұсынатыны анықталды. Ең жақсы техникалармен тіпті, көптеген жерлерде жоғалту көп болды. Бірақ мыңдаған тұқымдарды толығымен пайдаланудың басқа жолы болмады. Нәтижесі керемет болған бір сайт Флоридада орналасқан, сондықтан ол солтүстікке қарай жасанды қоныс аудару экспериментінің бөлігі болмады. Дегенмен, осы сайттағы ерікті отырғызушылардың қуанышы мен табысы бұқаралық ақпарат құралдарының назарын аударды. Mossy Head қаласының жанында орналасқан Shoal Sanctuary, Torreya-ның тарихи туған жерінен шамамен 80 миль батысқа орналасқан, бірақ бұл ресми экзитут тұқым өндіру орталарынан тұқымдарды алуға жеткіліксіз алыс болды. Сондықтан 2015 жылы Torreya Guardians иелерінің жаңа жобасы үшін тұқымдарды сыйлады, бұл ерекшелік, өйткені Крис және Роберт Ларсон жергілікті скауттар мен шіркеу балаларын отырғызуға шақырды. Torreya taxifolia тұқымдарын азаматтардың бақылаусыз солтүстікке қарай отырғызу туралы дау жылдар бойы жойылып бара жатқан өсімдіктерді қалай басқару керек екендігінің кең контекстінде, климатқа бейімделу жасанды қоныс аударуды ұсынылған стратегияға айналдыратын мәжбүрлеуші себеп бола ма, және нұсқаулардың мәні қандай болуы керек екендігі туралы байқалып, қадағаланды және пікір айтылды. Сонымен қатар, жеке антагонизмдер күшейді, 2020 жылғы қалпына келтіру жоспарының жаңартуында екі жолмен көрінді. 2010 жылғы жоспардың жаңартуында Torreya Guardians-тың екеуі «Қалпына келтіру жұмыс тобының» қатысушылары ретінде рахмет айтылды және жоспардың өзі топпен «жұмыс серіктестігін дамытуды» ұсынды.