Кіріспе

Бизнес-талдау аясы VRIO – 1991 жылы Джей Барни ұсынған, фирманың кең стратегиялық жоспарының бір бөлігін құрайтын бизнес-талдау аясы. Кез келген фирманың негізгі стратегиялық процесі көрініс мәлімдемесімен басталып, мақсаттар, ішкі және сыртқы талдау, стратегиялық таңдау (бизнес және корпоративтік деңгейлерде) және стратегиялық іске асыру арқылы жалғасады. VRIO осы процедуралардың ішкі талдау кезеңіне жатады, бірақ стратегиялық модельдің кез келген кезеңінде фирманың барлық ресурстары мен қабілеттерін бағалау үшін қолданылатын ая болып табылады. VRIO – ресурс немесе қабілеттің бәсекеге қабілеттілігін анықтауға арналған төрт сұрақтан тұратын тізімнің аббревиатурасы: Құндылық, Сирек кездесуі, Еліктеуге қабілеттілік (еліктеудің оңайлығы/қиындығы) және Ұйымдастыру (ресурсты немесе қабілетті пайдалану мүмкіндігі). Құндылық туралы сұрақ: «Фирма ресурсты/қабілетті пайдаланып мүмкіндікті пайдалана ала ма немесе сыртқы қатерді бейтараптандыра ала ма?» Сирек кездесуі туралы сұрақ: «Ресурсқа/қабілетке иелік ету құқығы салыстырмалы түрде аз адамдардың қолында ма?» Еліктеуге қабілеттілік туралы сұрақ: «Оны еліктеу қиын ба және ресурсты/қабілетті алуға, дамытуға немесе көшіруге тырысатын фирма үшін маңызды шығынға ұшырау қаупі бар ма?» Ұйымдастыру туралы сұрақ: «Фирма ресурсты/қабілетті пайдалануға дайын, ұйымдастырылған және қабілетті ме?» «Фирма құндылықты игеруге ұйымдастырылған ба?»

Еліктеуге қабілеттілік мәселесі

VRIO аясындағы ішкі талдаудың басты сұрағы: ресурс немесе қабілеті жоқ фирмалар оны алу немесе дамыту барысында, оны иеленген фирмаларға қарағанда, шығынға ұшырай ма? Бағалы және сирек ресурстарға ие, басқа фирмалардың еліктеуіне қиын компаниялар нарықта алғашқы мүмкіндіктерді пайдалана алады және осылайша бәсекеге қабілетті артықшылыққа қол жеткізеді. Фирма өзінің сирек және бағалы ресурстарын пайдаланып, сыртқы мүмкіндікті пайдалана немесе сыртқы қауіпті бейтараптандыра алады. Осы жағдайда фирма бәсекеге қабілетті артықшылыққа ие болады. Фирманың бәсекелестері осы бәсекеге қабілетті артықшылықты байқағанда, олар екі жолмен жауап бере алады. Біріншіден, олар бәсекеге қабілетті артықшылықтан түсетін пайданы елемеуді және бұрынғыша өздерінің әдеттегі жолдарымен жұмыс істеуді таңдауы мүмкін. Екіншіден, олар бәсекелесінің бәсекеге қабілетті стратегиясын талдап, көшіруді таңдауы мүмкін. Егер осы сирек және бағалы ресурсты алуда ешқандай немесе аз шығын болса, басқа фирмалар бәсекеге қабілеттілік тепе-теңдігіне (бәсекелестермен бірдей экономикалық құнды құрайтын фирмалар) қол жеткізу үшін бәсекеге қабілетті артықшылықты еліктей алады. Алайда, кейде басқа фирмаларға ресурстарға қол жеткізу және инновациялық компанияның стратегиясын үлгілеу қиынға соғады. Нәтижесінде, еліктеуге қымбат тұратын және бағалы ресурстарға негізделген стратегияны іске асыратын инновациялық компаниялар ұзақ мерзімді бәсекеге қабілетті артықшылыққа ие болады, бұл компанияның тұрақты жетістігіне кепілдік береді (Hill & Jones, 1998). Демек, бәсекеге қабілетті артықшылықты сақтау үшін фирманың ресурстары мен қабілеттері бағалы және сирек болуы ғана жеткіліксіз – олар көбінесе еліктеуге келмейтін болуы керек.

Еліктеу түрлері

Көбінесе еліктеу екі түрде кездеседі: тікелей көшіру немесе алмастыру. Басқа фирмалардың бәсекелестік артықшылығын байқағаннан кейін, фирма инновациялық фирманың иеленген ресурстарын тікелей көшіре алады. Егер көшіру құны жоғары болса, бәсекелестік артықшылығы сақталады. Әйтпесе, бәсекелестік артықшылығы уақытша болады. Әйтпесе, еліктеуші фирма инновациялық фирманың ұқсас бәсекелестік артықшылығын алу үшін алмастырғыш пайдалануға тырысады.