Кіріспе
590-628) Барбад (باربد; ) – парсы ақыны, музыканты, лютнист, музыка теориясының маманы және Сасани музыкасының композиторы. Ол Шаханшах Хосров II кезінде бас музыкант ақын қызметін атқарды. Барбатты ойнаған шебер, ол өз заманының ең көрнекті парсы музыканты болды және парсы музыкасы тарихындағы маңызды тұлғалардың бірі саналады. Биографиялық мәліметтер аз болғанымен, Барбадтың тарихи тұлға екендігіне сенімділік зор. Ол Хосровтың сарайында жоғары бағаланды және Саркаш сияқты басқа музыканттармен байланыс танысты. Парсы музыкасының теориясы мен практикасында көптеген жаңалықтарды енгізгені айтылса да, осы еңбектер оның қайтысынан кейін ғасырлар өткен соң жазылғандықтан, олардың дұрыстығы күмәнді. Барбадтың музыкасы мен поэзиясының көбі жоғалып кеткен, тек бір өлең үзіндісі және бірнеше композицияның атаулары ғана сақталған. Сасани дәуірінің деректерінде Барбад туралы ешқандай мәлімет жоқ, бұл оның абыройы ауызша дәстүр арқылы сақталғанын көрсетеді, кем дегенде ақын Халед ибн Файяз (718 жылы қайтыс болған) жазған ең алғашқы жазбаша еңбекке дейін. Барбад кейінірек парсы әдебиетінде жиі кездеседі, ең әйгілісі – Фердоусидің «Шахнаме» кітабында. Мұндай сілтемелердің мазмұны мен көптігі оның ерекше ықпалын көрсетеді, ол Ысқақ әл-Мүсіли сияқты музыканттарға шабыт берді. Көптеген адамдар оны «парсы музыкасының негізін қалаушы» деп есептейді, Барбад бүгінгі Иранда, Ауғанстанда және Тәжікстанда құрметті тұлға болып табылады.
Barbad (باربد; ) was a Persian poet musician, lutenist, music theorist and composer of Sasanian music. He served as chief minstrel poet under the Shahanshah Khosrow II A barbat player, he was the most distinguished Persian musician of his time and is regarded among the major figures in the history of Persian music. Despite scarce biographical information, Barbad's historicity is generally secure. He was highly regarded in the court of Khosrow, and interacted with other musicians, such as Sarkash. Although he is traditionally credited with numerous innovations in Persian music theory and practice, the attributions remain tentative since they are ascribed centuries after his death. Practically all Barbad's music or poetry is lost, except a single poem fragment and the titles of a few compositions. No Sasanian sources discuss Barbad, suggesting his reputation was preserved through oral tradition, until at least the earliest written account by the poet Khaled ibn Fayyaz (d. (died) c. 718). Barbad appears frequently in later Persian literature, most famously in Ferdowsi's Shahnameh. The content and abundance of such references demonstrate his unique influence, inspiring musicians such as Ishaq al Mawsili. Often described as the "founder of Persian music", Barbad remains a celebrated figure in modern day Iran, Afghanistan and Tajikistan.
Атауы
Сасанид музыканты туралы кейінгі дереккөздерде көптеген қарама-қайшылықтар кездеседі. Парсы дереккөздерінде "Барбад" деп тіркелсе, араб ғалымдары Фәхл(а)бад, Бахл(а)бад, Фәхл(а)вад, Фахр(а)бад, Бахр(а)бад және Барбад/ḏ деп жазады. Қазіргі заманғы зерттеулерде көбінесе "Барбад" деп қолданылады, бұл атауды алғаш рет Даниялық шығыстанушы Артур Кристенсен дұрыс деп санайды. Дегенмен, неміс шығыстанушысы Теодор Нөлдеке "Фәхл(а)бад" сияқты араб тіліндегі жазулардың оның нақты атына арабша аударма екенін, мүмкін, Пахрбад/Пахлбад болғанын айтады. Нөлдеке сондай-ақ "Барбад" атауының екіұшты пахлави әріптерін дұрыс түсіндіру қателігінен туындағанын мәлімдейді. Ирантанушы Ахмад Тафаззоли Нөлдекемен келісіп, "Пахрбад/Пахлбад" деген есім бар Сасанид мөрі мен музыкант туралы ең алғашқы жазбаны келтіреді, ол атаудың арабшаланғанын көрсетеді.
Өмірбаян
Иран/Парсы музыкасы кем дегенде б.з.б. 3300–3100 жылдардағы қанатты арфалардың бейнеленген суреттеріне дейін жетеді, бірақ 224–651 жылдардағы Сасани империясы кезеңіне дейін толыққанды ақпарат жоқ. Сасани жазбаларының көптігі империяда, әсіресе зороастризм басым болған аймақтарда, көрнекті музыкалық мәдениет болғанын көрсетеді. Сасани шаханшахтарының көптегені музыканы ынталы түрде қолдады, оның ішінде империяның негізін қалаушы Ардашир I және Бахрам V. Хосров II ең көрнекті демеуші болды, оның билігі парсы музыкасының алтын ғасыры деп есептеледі. Хосровтың қызметіндегі музыканттар: Азадвар е Чанги, Бамшад, арфашы Нагиса (Накиса), Рамтин, Саркаш (сондай-ақ Саргис немесе Саркас) және ең танымал болған Барбад. Бұл музыканттар көбінесе менстрельдер ретінде жұмыс істеді, олар сарай ақындары мен музыканттарының қызметін атқаратын орындаушылар еді; Сасани империясында поэзия мен музыка арасында айқын шекара болған жоқ. Сасани империясының көптеген орта парсы (пахлави) мәтіндері сақталғанмен, олардың тек біреуі – «Хусрау кубадан ва ридак» – музыка туралы түсініктеме береді, бірақ оның өзі де, басқа Сасани деректері Барбад туралы ештеңе айтпайды. Барбадтың беделі ауызша дәстүр арқылы жеткен болуы керек, кем дегенде ең алғашқы дереккөзге дейін: Халед ибн Файяздың (718 жылға жуық қайтыс болған) араб тіліндегі өлеңі. Кейінгі араб және парсы деректерінде Барбад Сасани дәуірінің ең көп талқыланған музыканты, бірақ ол тек музыкаға арналған жазбаларда сирек кездеседі. Мұндай ерекшеліктердің бірі – Мұхаммед бин Мұхаммед бин Мұхаммед Нишабуридің «Rasaleh i musiqi i» музыкалық трактатындағы қысқаша айтылуы. Ежелгі дереккөздер өмірбаяны туралы аз мәлімет береді, ал қол жетімді ақпараттың көп бөлігі мифологиялық әңгімелермен жабысқан. 10 ғасырдың соңында жазылған ақын Фердоусидің «Шахнаме» шығармасы Барбад туралы ең маңызды мәліметтерді қамтиды. Басқа маңызды дереккөздерге Фердоусидің замандасы, «Гурар ал саях» авторы әл-Таалиби, сондай-ақ Хосров пен Ширин және Низами Ганжавидің 12 ғасырдың соңындағы «Хамса» туындысынан алынған «Хaft Peykar» кіреді. Барбадты аңызға айналдыратын көптеген әңгімелерге қарамастан, ғалымдар оны толығымен тарихи тұлға деп санайды.
Ерте өмір
Барбадтың туған жері туралы қайшы келетін ежелгі мәліметтер бар. Ескі дереккөздер Хорасанның солтүстік-шығысындағы Мерв қаласын көрсетеді, ал кейінгі еңбектерде Парс аймағындағы Шираздың оңтүстігіндегі кішкентай Жахром қаласы айтылады. Тафаззоли Жахромды жазған авторлардың Фердоусидің «Шахнаме» кітабындағы Барбадтың Жаромнан Ктесифондағы астанаға Хосров өлтірілген кезде сапар шеккені туралы жолға сілтеме жасағанын болжайды; заманауи тарихшы Мехрдад Кия тек Мервті ғана тіркеді. Фердоуси мен әл-Таалиби екеуі де Барбадтың II Хосровтың сарайында әнші болуға тырысқан дарынды жас музыкант болғанын, бірақ қызғанышпен бас сарай әншісі Саркаш оның жолын кескенін айтады. Сондықтан Барбад патша бағында барлығын жасылға киіндіріп жасырынған. Хосров Барбадтың қасынан өткенде, ол лютнямен үш ән орындады: «Дад африд» («Құдай жаратқан»), «Пейкар е горд» («Батырлар шайқасы» немесе «Фаркардың сұлулығы») және «Сабз дар сабз» («Жасылдың ішіндегі жасыл»). Хосров дереу әсерленіп, Барбадты бас музыкант етіп тағайындады, бұл лауазым «Шах-и Рамишгаран» деп аталды. Низаминың «Хосров және Ширин» кітабында II Хосровтың түсінде атасы Хосров I оған «Барбад есімді музыкант болады, оның өнері тіпті удың да дәмін тәтті ете алады» деп болжам жасағандығы айтылады.
Хосровпен әңгіме
Сарайына тағайындалғаннан бері Барбад Хосровтың сүйікті музыканты болды және осы бедел туралы көптеген әңгімелер бар. Хосровпен қарым-қатынасы осындай болғандықтан, сарайдың басқа мүшелері өздері мен Шаханшах арасындағы дауларды реттеу үшін оның көмегін сұраушы еді. Низамидың "Хосров және Ширин" кітабындағы бір әңгімеде Хосров пен Ширин бұрын бірге болған, бірақ саяси себептермен ажырасуға мәжбүр болған; Хосров басқа біреуге үйленеді, бірақ көп ұзамай Ширин есіне түсіреді. Кейін екеуі кездесіп, Нагисаның Шириннің Хосровқа деген махаббатын жырлауын, ал Барбадтың Хосровтың Ширинге деген махаббатын жырлауын ұйымдастырды. Бұл дуэт оларды татуластырды және Низами оны 263 шумаққа жазды. Персия музыкасында кейіпкерлердің сезімдерін музыка арқылы бейнелеу идеясы бұрынғысыздар еді. 10 ғасырдың тарихшысы Ибн әл-Фақих әл-Хамаданидің "Китаб әл-булдан" кітабында Хосровтың әйелі Ширин Барбадтан Хосровқа қамал салу туралы берген уәдесін еске түсіруін өтінді. Ол ән айтып, Хосров оған Исфахан маңындағы жерді отбасымен бірге пайдалануына берді. Сәлжұқ ғалымы Низам әл-Мүлк айтуынша, Барбад Хосровтың тұтқындаған сарай адамына барып, Шаханшахтың сөзіне көніп, жағдайды шешу үшін "дәл келген сөз" айтты. Әдебиеттанушы Әбу әл-Фараж әл-Исфаханидің "Китаб әл-Ағани" кітабында қызғанышпен қараған музыкант бірде патшалық той кезінде Барбадтың латының ішектерін бұзған. Барбад сахнаға оралғаннан кейін ойнауға кіріседі. Патшалық ереже бойынша Шаханшахтың алдында аспапты қайта реттеуге тыйым салынған, бірақ Барбадтың шеберлігі соншалық болды, ол бұзылған ішектерге бейімделіп, әуенді орындауға үлгерді. Әл-Исфахани бұл оқиғаны Харун әл-Рашидтің кезіндегі әйгілі музыкант Исхак әл-Маусилиге (776–856) қатыстырды, ол бұл әңгімені достарына жеткізгенін айтқан. Барбад туралы ең танымал аңыздардың бірі Хосровтың сүйікті аты Шабдизге қатысты. Әңгіме бойынша, Хосров Шабдиз өлгенде оның хабарын жеткізген әркім өлімге кесіледі деп жарлықады. Шабдиз өлгеннен кейін, сарайдың ешкім хабарды жеткізуге батыл болмады. Мәселені шешу үшін Барбад қайғылы ән айтты, ал Хосров әннің мағынасын түсініп, "Шабдиз өлді" деді; Барбад "Иә, және оны сіздің өзіңіз жарияладыңыз" деп жауап берді, осылайша өлім жазасынан сақтап қалды. Бұл оқиғаны ең алғаш қаламгер Халед ибн Файяз (718 жылы қайтыс болған) айтқан, кейін әл-Таалиби және 13 ғасырдың жазушысы Закария әл-Қазуини жазды. Иран, Түркия және Орталық Азияда музыканттардың билеушінің атының өлімін музыка арқылы жеткізу арқылы билеушінің ашуын болдырмауға тырысқанға қатысты көптеген ұқсас ежелгі аңыздар бар. Хоразм дутары, қырғыз комузы және қазақ домбырасы үшін жазылған түрлі шығармалар осыған ұқсас оқиғаларды баяндайды. Тафаззоли бұл оқиға Барбадтың Хосровқа ерекше ықпалын көрсетеді дейді, ал музыкатанушы Ллойд Миллер бұл және осыған ұқсас оқиғалар музыка мен музыканттардың саяси көшбасшыларға елеулі ықпал еткенін көрсетеді.
Өлім
Барбадтың өмірінің соңғы жылдарына қатысты да, оның туған жеріне қатысты да әртүрлі пікірлер бар. Фердоусидің сөзіне сенсек, Хосровты Кавад II өлтірген соң Барбад Жахромнан Ктесифон астанасына асықты. Ол келгеннен кейін, жоқтау айтып, құрмет көрсету үшін өзінің саусақтарын кесіп, аспаптарын өртеді. Әл-Таалибидің мәліметінше, бас музыкант лауазымынан қуылғаннан кейін сарайда қалған Саркаш Барбадты улап өлтірген. Дегенмен, 9-ғасырлық географ Ибн Хордадбехтің "Китаб әл-лаһу уә л-малахи" кітабында оның айтқанына керісінше, Барбад Саркашты улаған, бірақ "тапқыр сөзбен" Хосровтың жазасынан құтылған делінеді. 9-ғасыр ғалымы Ибн Кутайбаның "Уйун әл-Ахбар" және 10-ғасыр ақыны Ибн Абд Раббидің "әл-Иқд әл-Фарид" еңбектерінде Барбадты басқа музыкант өлтіргені айтылады, олардың есімдері – Йошт, Рабуст, Рошк және Зивест деп түрліше жазылған.
Музыка және поэзия
Барбад ақын, музыкант, лютнист, музыка теориясының маманы және композитор ретінде белсенді болды. Оның шығармаларына мадақтар, жоқтаулар және өлеңдер кірді. Ол бұл шығармаларын Новруз, Мереган сияқты мерекелерде, сондай-ақ мемлекеттік банкеттер мен жеңіс тойларында өзі орындаған. Шығармаларының ешқайсысы бүгінге дейін жетпесе де, кейбіреулерінің аттары сақталған, олар оның музыкалық тақырыптарының кең спектрін көрсетеді. Этномузыколог Хормоз Фархат оларды әртүрлі топтарға жіктеді: тарихи оқиғаларға негізделген эпикалық шығармалар – «Кини Ирадж», «Кини Сиаваш» және «Тахти Ардашир»; Сасани әулеті сарайымен байланысты әндер – «Бағи Ширин», «Бағи Шахрияр» және «Хафт Ганж»; және «сипаттамалық композициялар» – «Рошан Чарғ». Ибн әл-Факих және 13 ғасырлық географ Якут әл-Хамави айтуынша, Барбад Қасри Ширин бақтарын аяқтаған жұмысшылар үшін «Бағи Накжиранды» жазған. Барбадтың бір ғана өлеңі сақталған, бірақ ол Ибн Хордадбехтің «Китаб әл-лахв уа әл-малахи» еңбегінен цитата түрінде келтірілген. Бұл орта парсы тілінде жазылған, үш жарты стихтан тұратын мадақ, бірақ араб әрпімен жазылған; оның музыкасының ешқайсысы жетпеген. Өлеңнің мәтіні былай:
Christensen suggested in 1936 that the text Khvarshēdh ī rōshan is from a poem that was written and performed by Barbad himself or another poet musician of his time. The text is found in a group of Manichaean manuscripts in Turpan, Xinjiang, China and is written in Middle Persian, which Barbad would have used. It has four 11 syllable lines and its title recalls the Sasanian melody Arāyishn ī khvarshēdh
Barbad is traditionally regarded as the inventor of numerous aspects of Persian music theory and practice. Al Tha'alibi first credited him with creating an organized modal system of lt=seven "Royal modes" (al ṭoruq al molukiya), known variously as xosrovani (سرود خسروانى), Haft Ḵosravāni, or khosravani. This attribution is later repeated by scholars such as al Masudi and Qutb al Din al Shirazi. From these royal modes, Barbad created lt=30 "derivative modes" (lahn), and 360 melodies (dastan). The structure of seven, 30 and 360 variations corresponds to the number of days, weeks and months of the Zoroastrian calendar. Farhat notes that the exact reason for this is not known, though according to the 14th century poet Hamdallah Mustawfi's Tarikh i guzida, Barbad sang one of the 360 melodies each day for the Shahanshah. Al Tha'alibi recorded that the seven royal modes were still in use during his lifetime, from 961 to 1039. Further information on the nature of these subjects, theories or compositions has not survived. In her analysis of the historical and literary sources concerning Barbad, musicologist Firoozeh Khazrai stated that "until a new independent source on the subject comes to light, many of these attributions should be regarded as authorial inventions". She noted that many of the attributions to Barbad date centuries after his death and the 30 modes in particular are first connected to Barbad by Nizami, who lived in the 12th century. In addition, in his divan (collection of poems), the 11th century poet Manuchehri names a few of the modes that Nizami mentioned but does not associate them with Barbad, even though he references the Sasanian musician elsewhere.
Кристенсен 1936 жылы «Хваршедхи рошан» мәтінінің Барбадтың өзі немесе оның замандасы болған басқа музыкант-ақын жазған және орындаған өлеңнен алынғанын болжады. Бұл мәтін Қытайдың Синьцзян провинциясындағы Турпан қаласындағы Манихей қолжазбаларының жинағында табылды. Ол орта парсы тілінде жазылған, Барбад қолданған тіл. Онда төрт 11 буындық жол бар, ал атауы Сасани әуені «Арайишни Хваршедх» еске түсіреді.
Christensen suggested in 1936 that the text Khvarshēdh ī rōshan is from a poem that was written and performed by Barbad himself or another poet musician of his time. The text is found in a group of Manichaean manuscripts in Turpan, Xinjiang, China and is written in Middle Persian, which Barbad would have used. It has four 11 syllable lines and its title recalls the Sasanian melody Arāyishn ī khvarshēdh
Barbad is traditionally regarded as the inventor of numerous aspects of Persian music theory and practice. Al Tha'alibi first credited him with creating an organized modal system of lt=seven "Royal modes" (al ṭoruq al molukiya), known variously as xosrovani (سرود خسروانى), Haft Ḵosravāni, or khosravani. This attribution is later repeated by scholars such as al Masudi and Qutb al Din al Shirazi. From these royal modes, Barbad created lt=30 "derivative modes" (lahn), and 360 melodies (dastan). The structure of seven, 30 and 360 variations corresponds to the number of days, weeks and months of the Zoroastrian calendar. Farhat notes that the exact reason for this is not known, though according to the 14th century poet Hamdallah Mustawfi's Tarikh i guzida, Barbad sang one of the 360 melodies each day for the Shahanshah. Al Tha'alibi recorded that the seven royal modes were still in use during his lifetime, from 961 to 1039. Further information on the nature of these subjects, theories or compositions has not survived. In her analysis of the historical and literary sources concerning Barbad, musicologist Firoozeh Khazrai stated that "until a new independent source on the subject comes to light, many of these attributions should be regarded as authorial inventions". She noted that many of the attributions to Barbad date centuries after his death and the 30 modes in particular are first connected to Barbad by Nizami, who lived in the 12th century. In addition, in his divan (collection of poems), the 11th century poet Manuchehri names a few of the modes that Nizami mentioned but does not associate them with Barbad, even though he references the Sasanian musician elsewhere.
Барбад парсы музыкасының теориясы мен практикасының көптеген аспектілерін ойлап тапқан адам ретінде дәстүрлі түрде есептеледі. Әл-Тағалиби алғаш рет оған жеті «патшалық режимнен» (әл-туруқ әл-молукия) тұратын, ұйымдастырылған модальдық жүйені жасағандығын жатқызды, олар «Хосровани» (سرود خسروانى), «Хафт Хосровани» немесе «Хосровани» деп әртүрлі аталады. Бұл жатқызылымды кейін Әл-Масуди және Құтб әд-Дин әш-Ширази сияқты ғалымдар қайталады. Осы патшалық режимдерден Барбад 30 «туынды режим» (лан) және 360 әуен (дастан) жасады. Жеті, 30 және 360 вариациялардың құрылымы зороастрий календарының күндері, апталары және айларының санына сәйкес келеді. Фархаттың айтуынша, мұның нақты себебі белгісіз, бірақ 14 ғасырлық ақын Хамдалла Мустафидің «Тарих-и Гузида» еңбегінде айтылғандай, Барбад Шаханшах үшін әр күні 360 әуеннің бірін орындаған. Әл-Тағалиби 961 жылдан 1039 жылға дейінгі өмірінде жеті патшалық режимнің әлі де қолданыста болғанын жазды. Бұл тақырыптар, теориялар немесе композициялар туралы қосымша ақпарат жетпеген. Музыкатанушы Фирузех Хазрай Барбадқа қатысты тарихи және әдеби дереккөздерді талдай келе, «осы тақырып бойынша жаңа тәуелсіз дереккөздер пайда болғанша, осы жатқызылымдардың көпшілігі авторлық ойлап табулар ретінде қарастырылуы керек» деп мәлімдеді. Ол Барбадтың өлімінен кейін ғасырлар өткен соң пайда болған көптеген жатқызылымдарды атап өтті, әсіресе 30 режимді алғаш рет 12 ғасырда өмір сүрген Низами Барбадпен байланыстырды. Сонымен қатар, 11 ғасырлық ақын Манучехри өзінің диванында Низами атаған бірнеше режимдерді атады, бірақ оларды Барбадпен байланыстырмады, тіпті ол басқа жерде Сасани музыкантын еске алды.
Christensen suggested in 1936 that the text Khvarshēdh ī rōshan is from a poem that was written and performed by Barbad himself or another poet musician of his time. The text is found in a group of Manichaean manuscripts in Turpan, Xinjiang, China and is written in Middle Persian, which Barbad would have used. It has four 11 syllable lines and its title recalls the Sasanian melody Arāyishn ī khvarshēdh
Barbad is traditionally regarded as the inventor of numerous aspects of Persian music theory and practice. Al Tha'alibi first credited him with creating an organized modal system of lt=seven "Royal modes" (al ṭoruq al molukiya), known variously as xosrovani (سرود خسروانى), Haft Ḵosravāni, or khosravani. This attribution is later repeated by scholars such as al Masudi and Qutb al Din al Shirazi. From these royal modes, Barbad created lt=30 "derivative modes" (lahn), and 360 melodies (dastan). The structure of seven, 30 and 360 variations corresponds to the number of days, weeks and months of the Zoroastrian calendar. Farhat notes that the exact reason for this is not known, though according to the 14th century poet Hamdallah Mustawfi's Tarikh i guzida, Barbad sang one of the 360 melodies each day for the Shahanshah. Al Tha'alibi recorded that the seven royal modes were still in use during his lifetime, from 961 to 1039. Further information on the nature of these subjects, theories or compositions has not survived. In her analysis of the historical and literary sources concerning Barbad, musicologist Firoozeh Khazrai stated that "until a new independent source on the subject comes to light, many of these attributions should be regarded as authorial inventions". She noted that many of the attributions to Barbad date centuries after his death and the 30 modes in particular are first connected to Barbad by Nizami, who lived in the 12th century. In addition, in his divan (collection of poems), the 11th century poet Manuchehri names a few of the modes that Nizami mentioned but does not associate them with Barbad, even though he references the Sasanian musician elsewhere.