Субъективті расталмалылық және шындықты табу жолдары
Intersubjective verifiability
Ішкі тәжірибелік растау – ғылыми зерттеулерде маңызды ұғым. Адамдар арасында дәл түсініктік пен нақтылықты қамтамасыз етеді. Шындықты анықтаудағы негізгі принцип.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Интерсубъективті тексеру – бұл түсініктердің әртүрлі адамдар арасында ("интерсубъективті түрде") оңай және дәл түсінілуі, сондай-ақ тексеру мақсатында әртүрлі жағдайларда қайта жаңғыртылу қабілеті. Бұл эмпирикалық, ғылыми зерттеулердің негізгі принципі. Интерсубъективті тексеруді үнемі қолданбайтын нанымдардың салалары бар болса да (мысалы, көптеген діни талаптар), интерсубъективті тексеру – әлемнің түкпір-түкпіріндегі адамдар шындық туралы айғақтарды растау үшін пайдаланатын дерлік әмбебап тәсіл. Оның қарапайым түрі күнделікті тілдегі сөздерде кездеседі, мысалы: "Мен Миссуриденмін, көрсетіңдер!" немесе "Көргеніңе сен". Қайта жаңғырту, яғни алғашқы зерттеушілерден басқа ғалымдардың да нәтижелерді қайта табуы – интерсубъективті тексерудің әмбебап принципінің жоғары деңгейде ұйымдастырылған түрі.
Intersubjective verifiability is the capacity of a concept to be readily and accurately communicated between different individuals ("intersubjectively"), and to be reproduced under varying circumstances for the purposes of verification. It is a core principle of empirical, scientific investigation. Although there are areas of belief that do not consistently employ intersubjective verifiability (e. g., many religious claims), intersubjective verifiability is a near universal way of arbitrating truth claims used by people everywhere. In its basic form, it can be found in colloquial expressions, e. g., "I'm from Missouri. Show me!" or "Seeing is believing". The scientific principle of replication of findings by investigators other than those that first reported the phenomenon is simply a more highly structured form of the universal principle of intersubjective verifiability.
Субъективті тәжірибе
Әрбір адам – субъект, және физикалық әлемді субъективті түрде қабылдауы тиіс. Әр субъект әлемнің түрлі аспектілеріне қатысты әртүрлі перспектива мен көзқарасқа ие. Дегенмен, салыстыра алатын тәжірибелерін интерсубъективті түрде бөлісу арқылы адамдар әлемді ұқсас түсінуге қол жеткізе алады. Осылайша, көптеген түрлі субъективті тәжірибелер бірігіп, жеке пікірге немесе білімнің жетіспеушілігіне бейімделу ықтималдығы төмен интерсубъективті тәжірибелерді құрайды. Нақты ішкі тәжірибелер интерсубъективті расталмаса да, ішкі тәжірибелердің тақырыптық үлгілерінің болуын интерсубъективті түрде растауға болады. Мысалы, адамдар өздерінің шындық деп санайтынын айтып жатыр ма, жоқ па, бұл туралы тек соларды мәлімдегендер ғана біле алады. Бірақ, адамдардың жемеген кезде дискомфорт (аштық) сезінуінің бар екенін біз интерсубъективті түрде анықтай аламыз. Ішкі тәжірибелерді салыстыру (өлшеу) мүмкіндігіміз көбінесе шектеулі.
Each individual is a subject, and must subjectively experience the physical world. Each subject has a different perspective and point of view on various aspects of the world. However, by sharing their comparable experiences intersubjectively, individuals may gain an increasingly similar understanding of the world. In this way, many different subjective experiences can come together to form intersubjective ones that are less likely to be prone to individual bias or gaps in knowledge. While specific internal experiences are not intersubjectively verifiable, the existence of thematic patterns of internal experience can be intersubjectively verified. For example, whether or not people are telling what they believe to be the truth when they make claims can only be known by the claimants. However, we can intersubjectively verify that people almost universally experience discomfort (hunger) when they haven't had enough to eat. We generally have only a crude ability to compare (measure) internal experiences.
Біркелкілік пен біркелкісіздік
Сыртқы, қоғамдық құбылысты бір адам сезініп, мұқият сипаттағанда (сөздермен немесе өлшемдермен), басқа адамдар осы құбылыстың өзінің сезіміне сәйкес келіп-келмейтінін анықтай алады. Егер сәйкес келсе, онда субъектілер арасында үйлесімділік туындайды. Бұл – қатысушы тараптар келісетін шындық туралы анықтаманың негізі. Егер сипаттама бір немесе бірнеше қатысушының сезіміне сәйкес келмесе, үйлесімсіздік пайда болады. Әртүрлі адамдардың сезімі мен сипаттамалары арасындағы үйлесімсіз қайшылықтар түрлі факторларға байланысты болуы мүмкін. Үйлесімсіздіктің кең таралған себебі – адамдардың сипаттамаларында тілді дұрыс қолданбауы, мысалы, бір сөзді әртүрлі мағынада қолдану. Мұндай семантикалық мәселелер тілді тиянақты дамыту мен қолдануды қажет етеді. Үйлесімсіздік құбылысты жеткілікті түрде сипаттамаудан да туындайды. Мұндай жағдайларда құбылысты сипаттау үшін қолданылатын сипаттаманы, модельді немесе теорияны одан әрі жетілдіру қажет. Үйлесімсіздіктің үшінші түрі – сипаттамалардың келісімді (яғни, объективті расталатын) сезімге сәйкес келмеген жағдайда пайда болады, мысалы, сипаттамалар бұрыс, қате, дұрыс емес немесе нақты емес болса, оларды дәлдеу үшін жаңа сипаттамалармен, модельдермен немесе теориялармен алмастыру қажет.
When an external, public phenomenon is experienced and carefully described (in words or measurements) by one individual, other individuals can see if their experiences of the phenomenon "fit" the description. If they do, a sense of congruence between one subject and another occurs. This is the basis for a definition of what is true that is agreed upon by the involved parties. If the description does not fit the experience of one or more of the parties involved, incongruence occurs instead. Incongruent contradictions between the experience and descriptions of different individuals can be caused by a number of factors. One common source of incongruence is the inconsistent use of language in the descriptions people use, such as the same words being used differently. Such semantic problems require more careful development and use of language. Incongruence also arises from a failure to describe the phenomena well. In these cases, further development of the description, model, or theory used to refer to the phenomena is required. A third form of incongruence arises when the descriptions do not conform to consensual (i. e., intersubjectively verifiable) experience, such as when the descriptions are faulty, incorrect, wrong, or inaccurate, and need to be replaced by more accurate descriptions, models, or theories.
Сенімге негізделген сенімге қарсы
Субъективті тексеру арқылы алынған шындықтар мен сенімге немесе билікке сүйенуге негізделген нанымдар (мысалы, көптеген діни сенімдер) арасындағы қайшылық дін мен ғылым арасындағы қақтығыстың негізін құрайды. Осы екеуін үйлестіруге жасалған әрекеттер болды, ал қазіргі заманғы, ғылымның шеңберін кеңейткен, әсіресе физикадағы жаңалықтар көптеген бақылаушыларға діни тәжірибе мен сенімдердің субъективті тексеруін біріктіруге мүмкіндік беретіндей көрінеді. Кейбір ғалымдар өз ғылыми түсініктеріне сәйкес діни көзқарастарды сипаттады:
The contradiction between the truths derived from intersubjective verification and beliefs based on faith or on appeal to authority (e. g., many religious beliefs) forms the basis for the conflict between religion and science. There have been attempts to bring the two into congruence, and the modern, cutting edge of science, especially in physics, seems to many observers to lend itself to a melding of religious experience and intersubjective verification of beliefs. Some scientists have described religious worldviews—generally of a mystical nature—consistent with their understanding of science:
«Өмірді өткізудің екі жолы бар. Бірі – ештеңе де керемет емес деп қарау. Екіншісі – барлығы керемет деп қарау».
There are two ways to live your life. One is as though nothing is a miracle. The other is as though everything is a miracle
«Дінсіз ғылым – кемтар, дінсіз дін – соқыр. Болашақтың діні – ғарыштық дін болады. Тәжірибеге негізделген, догматизмді қабылдамайтын дін».
Science without religion is lame, religion without science is blind
«Менің дінім – біз түсіне алмайтын күшті құрметтеу». (Альберт Эйнштейн)
The religion of the future will be a cosmic religion. The religion which is based on experience, which refuses dogmatism
Басқа ғалымдар, сенімді субъективті тексеруге негіздеуге бейім, ғылыммен үйлесетін діннің дамуын қадағалауға шақырып немесе болжады. Ескі немесе жаңа дін, қазіргі ғылым ашқан ғаламның ұлылығын баса отырып, дәстүрлі сенімдерге қарағанда құрмет пен таңғажайып сезімдерін оятуға қабілетті болуы мүмкін. Ертерек немесе кейінірек, мұндай дін пайда болады. (Карл Саган, "Көк нүкте")
There remains something subtle, intangible and inexplicable. Veneration for this force beyond anything that we can comprehend is my religion. (Albert Einstein)
Эволюциялық сага – біздің құрамымызда болатын ең жақсы миф.
Other scientists, who are committed to basing belief on intersubjective verification, have called for or predicted the development of a religion consistent with science. A religion old or new, that stressed the magnificence of the universe as revealed by modern science, might be able to draw forth reserves of reverence and awe hardly tapped by the conventional faiths. Sooner or later, such a religion will emerge. (Carl Sagan, Pale Blue Dot)
Шын эволюциялық сага, поэзия ретінде қайта айтылғанда, кез келген діни сага сияқты рухани жаңаруға қабілетті. (Эдвард О. Уилсон)
The evolutionary epic is probably the best myth we will ever have
The true evolutionary epic, retold as poetry, is as intrinsically ennobling as any religious epic. (Edward O. Wilson)
Соңғы жылдары ғылымның шеңберін кеңейту мен мистикалық тәжірибе арасындағы осы айқын байланысқа жауап ретінде, шындыққа негізделген, субъективті тексеруге сүйенген діни сенім жүйелерін құруға бағытталған күш-жігер жұмсалды, мысалы, антропософия, Йоизм.
Responding to this apparent overlap between cutting edge science and mystical experience, in recent years, there have been overt efforts to formulate religious belief systems that are built on truth claims based upon intersubjective verifiability, e. g. Anthroposophy, Yoism.
Ескертпелер мен сілтемелер
Сезім мен жанның үйлесімі: ғылым мен діннің интеграциясы. Кен Уилбер. 1998 жыл. Рендом Хаус.
The Marriage of Sense and Soul: Integrating Science and Religion. Ken Wilber. 1998. Random House