Кіріспе
Ұлы Орда (Ұлы Орда) - XV ғасырдың ортасынан 1502 жылға дейін өмір сүрген Алтын Орданың бір бөлігі. Ол бұрынғы Алтын Орданың орталығы - төменгі Волгадағы Сарая қаласында орналасқан. Астрахан хандығы мен Қырым хандығы Ұлы Ордадан бөлініп шықты және Ұлы Ордаға жау болды. Кейінгі орыс дәстүріне сәйкес, Ұлы Орданың күштерінің Угра өзеніндегі Ұлы Станда Ресейдің Иван III қарсылық білдіргені Ресейдің "татар иығының" аяқталуын белгіледі.
The Great Horde (Uluğ Orda) was a rump state of the Golden Horde that existed from the mid 15th century to 1502. It was centered at the core of the former Golden Horde at Sarai on the lower Volga. Both the Khanate of Astrakhan and the Khanate of Crimea broke away from the Great Horde throughout its existence, and were hostile to the Great Horde. According to later Russian tradition, the retreat of the forces of the Great Horde at the Great Stand on the Ugra River opposed by Ivan III of Russia marked the end of the "Tatar yoke" over Russia.
Алтын Орданың бөлінісі (14191433)
Жохидің Алтын Ордасы 14 ғасырда жарылыстар көрсетіп, саяси жүйеде хаос кезеңдері болды. 1390 жылдары Тохтамыш оны біріктірді, бірақ Тимурдың шабуылдауы бұл уақытта Орданы одан әрі әлсіретті. 1419 жылы Едигудің (Орданы біріктірген соңғы адам) өлімі Алтын Орданың ыдырауының соңғы қадамдарының бірі болды, ол Ноғай хандығы, Қазан хандығы және кейін Қазымов хандығы болып бөлінді, ол өзін Қазаннан бөлді. Осы хандықтардың әрқайсысы Алтын Орданың заңды мұрагері деп мәлімдеген. Ұлы Орданың өзі Алтын Орданың ұлттық орталығы Сараида орналасқан, оның аумағын төрт тайпа - Кият, Мангуд, Сицивуд және Конкират басқарған. Ұлы Орданы бастапқыда Орда немесе Орда деп атаған, бірақ аймақтағы әртүрлі толқындар бір-бірінен ажыратылуы үшін маңызды болды, бұл 1430 жылдары "Ұлы Орда" туралы алғашқы сөздерді келтірді. "Ұлы Орда" атауы қазір Орданың әкімшілік орталығы азайып, Алтын Орданың бастапқы ұлылығына тікелей байланысты болуы мүмкін.
Кучук Мұхаммед пен Сейіт Ахмад I (1433-1459) бірге билік құрған
1430-шы жылдардан бастап Кючук Мұхаммед пен Саид Ахмад I Сарая Ордасында билікте болды. Осы уақыт ішінде Орда Қырымның билігін жоғалтты, өйткені Хачи I Гирей (Бұрын Алтын Ордадан Қырымның билігін тартып алған Девлет Бердидің інісі) 1449 жылы тамыз айында Сарайдан билікті алып тастады. Бұл Крым хандығының тәуелсіздік алуының жолы ретінде қабылданады, бұл Крым мен Ұлы Орда арасындағы бәсекелестікті бастады. Улуг Мұхаммед даладан кетуге мәжбүр болды, ал өзінің Ордасымен бірге шығысқа қарай, Волганың ортасына қарай көшіп барды және онда Қазан хандығын құрды. Кючук Мұхаммед пен Сейіт Ахмад I билік еткен кезде татарлар орыс азаматтарын салық төлеуге мәжбүрлеуге тырысты, оларды 1449, 1450, 1451 және 1452 жылдары басып алды. Бұл шабуылдар Қырым хандығымен одақтасқан Польша-Литва одақтастығының жауабына әкелді. Сонымен қатар, поляктардың қол астындағы елге бақытсыз болған литвалық дворяндардың елшілері 1453 жылы Польша мен Литваны жаулап алған Саид Ахмазға сыйлықтар әкелді. 1455 жылы қырымдықтар қайтадан Сараиға шабуыл жасап, Саид Ахмадиді Киевке қашуға мәжбүр етті. Алайда Анджей Одровуж бастаған әскер Киевке шабуыл жасап, оны тұтқынға алды, ол түрмеде қайтыс болды. Кейінгі шабуылдарға 1457 жылы Подолияға (татарлардың жеңісімен аяқталды) және 1459 жылы Московияға (москвиктердің жеңісімен аяқталды) жасалған татар шабуылдары жатады. 1481 жылы 6 қаңтарда Ахметті Сибир хандығының ханзадасы Ибак хан мен Ногайлар Донец өзенінің сағасында өлтірді.
Ұлы Орда мен Литва Крым хандығы мен Московияға қарсы (14861502)
1486 жылдан 1491 жылға дейін Сараядағы Ұлы Орда мен 1475 жылы Осман империясының вассалы болған Қырым хандығы арасында қақтығыс болды. Мәскеулік хан Иван III Қырым ханы Меңлі I Герайдың жағына шықты, ал Литва мен Польшаның Казимир IV Ягеллон Ұлы Ордамен одақтасты. Литва мен Мәскеу соғысы (1487 - 1494) Литваның Александр Ягелон мен Мәскеудің Елена арасындағы бейбіт келісім мен некелік одақ арқылы шешілді. 1500 жылдан 1502 жылға дейін сол екі одақ бірнеше литвалық княздер Московияға кеткеннен кейін соғыс жүргізді, ал Иван III Александрға қарсы соғыс жариялады. Осы аралықта Қырым хандығы Ұлы Орданың қалған бөлігін басып алып, 1502 жылы Сарайды тонап алды. Ұлы Орда ақырында тарап, Литва Мәскеуге қарсы одақтас елінен айырылды. Литва мен Московия 1503 жылы бітімге келді, бұл соңғысына көбірек аумақтық пайда әкелді. Орданың соңғы ханы шейх Ахмет Литвада бас сауғалап, 1504 жылдан кейін Каунаста түрмеде қайтыс болды. Басқа деректерге қарағанда, ол 1527 жылы Литва түрмесінен босатылған.
Экономика
Алтын Орданың негізгі кірісі - Волга өзенінің төменгі жағасындағы сауда-саттықтан алынатын транзит және кедендік алымдар. Сараядағы хандар бұрынғы ғасырлардан бастап салық төлейтін вассалдардың саны азайып, оңтүстік-батыс Русь (Рутен) княздіктерін Литва Ұлы Герцогтігіне, ал 1470 жылдары солтүстіктегі дәстүрлі одақтасы Московияға жоғалтты. XV ғасырдың екінші жартысында Ұлы Орда өздігінен төменгі Волгадағы сауданы дұрыс бақылауға және қорғауға қабілетсіз болды. Тверь саудагері Афанасий Никитин өзінің әйгілі "Үш теңізден тыс саяхат" атты саяхатнамасында 1466-1468 жылдары Тверьден Волгаға қарай жүзуде ешқандай қиындық көрмегенін, бірақ оның саудагерлер тобына Әстерхан маңында қарақшылар шабуыл жасап, тонаған. Персиядан оралған венециялық дипломат Амброджио Контарини 1475-1476 жылдары Астрахань арқылы өткенде, оның мүлкі тәркіленді; оны қайтару үшін ол үлкен төлем төлеуге мәжбүр болды. Контарини "Астрахань мен Московия арасындағы жерді [ерекше] шөл дала деп сипаттады". Жолдарда аялдамалар да, азық-түлік сатып алуға жерлер де жоқ еді, ал таза суды табу қиын еді. Ол бір кездегі қайырымдылық шараларын көріп, олардың да аман қалғанын ойлады. Ахмад хан осы табыстан айырылуды өтеу үшін өз аумағы арқылы құнды тауарларды тасымалдайтын саудагерлердің кервандарына шабуыл жасауды саясаттады, бірақ осылайша аймақтағы сауданы одан әрі тұрақсыздады. Сонымен қатар, Ұлы Орда 1440-шы жылдардың соңынан бастап өзінің номиналды вассалы Мәскеумен Ока өзенінің шекарасын қоса алғанда, қосымша олжа үшін көрші мемлекеттердің аумағына шабуыл жасады. 1460 жылы Сарай ханның Рязаньге шабуыл жасауы да осы мақсатқа қызмет етті. 1472 жылы Ахмад хан Литвамен одақтасып, оны ортақ москвалық жаудың аумағына шабуыл жасауға шақырды. Ұлы Орда Алексин қаласын өртеп, Ока өзенінен өтті, бірақ кейін кері қайтарылды.