Кіріспе

VI ғасырдағы Византиялық дәрігер Амидалық Этий (/eɪ/'/iː//ʃ//ə//s/; латынша: Aëtius Amidenus; шамамен V ғасырдың ортасы – VI ғасырдың ортасы) – Византиялық грек дәрігері және медициналық жазушы, өте кең білімімен ерекшеленген. Оның туған және қайтыс болған жылдары белгісіз, бірақ оның еңбектері V ғасырдың соңына немесе VI ғасырдың басына жататын сияқты. Этий, болжам бойынша, христиан болған. Егер осылай болса, ол грек христиандарының арасындағы ең ерте жазылған дәрігерлердің бірі болар еді. Оны кейде император Юлиан тұсында өмір сүрген танымал ариан Этий Антиохиялықпен шатастырады.

Өмір

Аэтиус грек болып дүниеге келді және Месопотамиядағы Амида (қазіргі Диярбакыр, Түркия) қаласында туды, сол дәуірдегі ең танымал медицина мектебі болған Александрияда білім алды. Аэтиус Александрия патриархы Кириллді, 444 жылы қайтыс болған, және Петр архиатерді, Теодорих Ұлының дәрігері болған, замандасы деп сипаттайды, сондықтан ол 5 ғасырдың соңында немесе 6 ғасырдың басында өмір сүрген болуы мүмкін. Оны өз кезегінде, шамамен 6 ғасырдың ортасында өмір сүрген Александр Тральский еске алады. Аэтиус саяхаттап, Соли, Кипр, Иерихон және Өлі теңіздің мыс кендерін аралады. Кейбір қолжазбаларда Аэтиус komēs opsikiou (κόμης ὀψικίου) атағымен көрсетілген, латынша comes obsequii, яғни императордың қасындағы бас шенеунік.

Шығармалары

Аэтиус христиандардың арасындағы алғашқы грек медициналық жазушысы болып көрінеді, ол мысырлықтарда кең таралған сиқырлар мен дұғалардың үлгісін келтіреді, мысалы, киіктің сүйегін жұтқанда оны алып тастау туралы Әулие Блаздің дұғасы және фистулаға қатысты тағы бір дұға. Аэтидің "Медицина туралы он алты кітап" (Βιβλία Ἰατρικά Ἑκκαίδεκα) атты еңбегін төрт тетрабиблиге бөлу оның өзі жасаған жоқ, бірақ (Фабрициус атап өткендей) бұл кейбір заманауи аудармашының ойлап тапқан нәрсесі, себебі ол өзінің еңбегін сілтеме жасағанда кітаптардың сандық тізбесін пайдаланған. Оның еңбегінде көптеген жаңа материалдар жоқ болса да, және ол Гален мен Орибазийге көп қарыз болса да, ол көптеген авторлардың еңбектерінен жасалған өте сауатты жинақ болғандықтан, ежелгі дәуірдің ең құнды медициналық мұраларының бірі болып саналады, соның ішінде Александрия кітапханасынан алынған, қазіргі кезде жоғалып кеткен авторлардың еңбектері де бар. 8.13-ші кітаптың қолжазбасында ἀκμή (acme) сөзі ἀκνή деп жазылған, осыдан қазіргі заманғы акне сөзінің шығу тегі басталады. Аэтиус алоэ, қабырға гүлінің тұқымы, бұрыш және шафраннан тұратын контрацепция құралын жасағандығы айтылады. Сондай-ақ, ол аборт жасауға қолданылатын қоспаны да жасаған, бірақ оның құрамы белгісіз.