Кіріспе

Конституциялық ұғым: "Жарамсыздық пен резерв" - бұл Британ империясының бірнеше аумақтарында заңнаманы кейінге қалдыру немесе күшін жою механизмі ретінде құрылған тарихи конституциялық өкілеттіктер. Бастапқыда отаршылдық үкіметтердегі Тақтың билігін сақтау үшін құрылған бұл өкілеттіктер қазір саяси тұрғыдан ескірген деп саналады және көптеген жағдайларда ресми түрде жойылған.

Жалпы қағидалар

Британдық одақтастық пен отаршылдық аумақтарда заң шығарушы орган әдетте бір немесе екі заң шығарушы палатадан тұрады, сонымен бірге генерал-губернатор (немесе отаршылдық губернатор) егеменнің атынан әрекет етеді. Заң жобасы палаталар арқылы өткеннен кейін, ол егеменнің атынан келісу үшін генерал-губернаторға ұсынылады. Кейбір жағдайларда генерал-губернаторға (немесе конституция немесе заң бойынша) белгілі бір жағдайларда биліктің "қанаты үшін" заң жобасын қалдыруды ресми түрде тапсырған. Яғни, генерал-губернатор заң жобасына келісім бермейтін де, келісім беруден бас тартпайтын да, керісінше оны Ұлыбританиядағы отарлар жөніндегі мемлекеттік хатшыға британ үкіметінің қарауына жібереді; егер сонда келісім берілсе, Патша (немесе Королева) Кеңесте болады. Генерал-губернатор немесе отарлаушы губернатордың мақұлдаған заң жобасы заңға айналады, бірақ оны Патша немесе Королева Кеңесі, әдетте, белгілі бір уақыт ішінде қабылдамауы мүмкін. Осыған байланысты колониялық билік орындарына хабарлама жіберілгеннен кейін, аталған акт заң ретінде әрекет етуін тоқтатады. Қаулыны қабылдамау кері әсері жоқ, сондықтан оның күшін жоюға дейін заңның талаптарына сәйкес жасалған кез келген нәрсе заңды болып қала берді. Кейде заңға айналған заң жобасы өз шарттары бойынша егеменнің қалауы белгілі болғанға дейін, яғни британ үкіметі отаршыл билік органдарына заң қабылдауға дайын екендіктерін хабарлағанға дейін тоқтатылуы мүмкін. Егер рұқсат берілсе, ол қайтадан Патша немесе Королева Кеңесі тарапынан беріледі. Осы үш әдіс де бастапқыда заң шығарудың ағылшын заңына қайшы келмеуін, заң шығарушы органның ресми құзыретіне шектелмеуін, британ үкіметінің империалдық немесе сыртқы саясатына араласпауын және тіпті британ үкіметі заңға қарсы келмеуін қамтамасыз ету үшін қолданылған. Бұл билікті қолдану он тоғызыншы ғасырдың барысында төмендеді, әсіресе, жалпы жек көрушіліктің доктринасы 1865 жылғы отарлы заңдардың жарамдылығы туралы заңмен жойылғандықтан және британ үкіметі отарлы заңнаманың күшін сот жүйесіне қалдыра бастағандықтан. Жауапты үкіметтің дамуымен бұл өкілеттіктерді қолдану одан да тез төмендеді. 1926 жылғы императорлық конференция комитет баяндамасын бекітті: Конституцияларда немесе нақты жарғыларда нақты көзделген резервтерден басқа, әрбір Доминионның Үкіметі өзінің жеке істеріне қатысты барлық мәселелерде Таққа кеңес беру құқығы деп танылады. Осыған байланысты Ұлыбританиядағы Ұлыбритания үкіметі Ұлыбританияның Үкіметіне Доминионның істеріне қатысты кез келген мәселеде осы Доминионның үкіметіне қарсы кеңес беру конституциялық практикаға сәйкес келмейді. 1930 жылғы император конференциясы бекіткен Доминион заңнамасының және сауда кемесі заңнамасының жұмыс істеуі туралы конференцияның баяндамасы, 1929 (Cmd 3479), доминион заңнамасына қатысты "көп жылдар бойы қолданылмаған" прерогативтік және заңдық рұқсатсыздық өкілеттіктері (параграф. 19), нақтырақ айтқанда: Шын мәнінде, рұқсатсыздық күші Канада заңнамасына қатысты 1873 жылдан бері немесе Жаңа Зеландия заңнамасына қатысты 1867 жылдан бері қолданылмаған; ол Австралия одақтастығының немесе Оңтүстік Африка одағының парламенттері қабылдаған заңнамаға қатысты ешқашан қолданылған емес. (айырма. 22) Бас губернаторларды тағайындауды британ үкіметінің ресми кеңесімен емес, тиісті доминион үкіметінің кеңесімен ауыстырумен бірге, бұл екі конференцияның әсері резервті және рұқсатсыздықты мағыналы өкілеттіктер ретінде қолдануды тоқтату болды. Кейінгі Комонвелл мемлекеттері 1950 жылдары тәуелсіздік алғаннан кейін, өздерінің конституцияларына бірінші кезекте резерв пен рұқсатсыздықты енгізбеді.

Австралияда

Австралияда тыйым салу және резервтеу өкілеттігі әлі де федералды деңгейде бар және Австралия Конституциясының 58-60-баптарында сипатталған. 58-бапта генерал-губернаторға қосымша өкілеттік беріледі, ол заң жобасын Парламентке ұсынылатын түзетулермен қайтару. 74-бапта патшаның мақұлдауына ие болған заңдар бойынша, патша кеңесінің қарауына шағымдануға шектеулер қойылады. Генерал-губернатор заңға қол қойғаннан кейін, патшайымның оны қабылдамауға бір жылы бар. Егер генерал-губернатор заң жобасын патшайымның келісімін алу үшін қалдырса, егер патшайым оны екі жыл ішінде қабылдамаса, заң жобасы жойылады. Алайда, рұқсатсыздық күші ешқашан Австралияның федералды заңнамасына қатысты қолданылмаған, ал резервтеу де сирек кездеседі. Австралияның кейбір штаттарында осындай шаралар болды, олардың конституциялық шаралары Австралия федерациясына дейін бірнеше жыл немесе ондаған жылдар бұрын болған. Канададан айырмашылығы (төменде қараңыз), мемлекеттік заңдарды қабылдамау және мемлекеттік губернаторлардың резервтері тікелей Император үкіметінің мәселесі болды. Австралияның федералды үкіметінің мемлекеттік заңдарды бұғаттау құқығы ешқашан берілмеген. Штаттарда рұқсатсыздық пен резервті қолдану азайып, ақырында тоқтады, ал екі өкілеттік те ресми түрде Австралия туралы 1986 жылғы заңмен жойылды.

Канадада

Канаданың конституциялық заңдарында федералды заңнаманы резервтеу және қабылдамау өкілеттігі ресми түрде Конституция туралы заңның 55 және 56-баптарында сақталған. Бұл ереже 90-баппен провинциялық заңнамаға да таратылады. Бастапқы ниетте және Конфедерацияның алғашқы бірнеше жылында практикада рұқсатсыздық конституциялық сәйкестікті қамтамасыз ету құралы ретінде қарастырылды. Федералды вексельдер үшін Бөлімшелік Ұлыбританияның нұсқаулары бойынша 1878 жылға дейін резервте қалдырылды. 1930 жылғы Императорлық конференцияда Ұлыбритания Канада кабинетінің мақұлдауысыз заң шығаруды тоқтатпайды немесе рұқсат етпейді деп келісілді. Бірден-бір заң жобасы - 1873 жылы қабылданған ант туралы заң, ол Парламентке Тынық мұхит ахуалына қатысты куәларды тергеуге шақыруға мүмкіндік берді; заң жобасы Британдық Солтүстік Америка Заңында көзделгендей, Федералды парламент билігінің шегінен тыс деп танылды. Конституция туралы заңның 90 -бабында провинциялық заң жобаларына қатысты резерв пен рұқсатсыздық 1867 жылы Канаданың генерал-губернаторы Королеваны Кеңесте және генерал-губернатордың орнына лейтенант губернаторды ауыстыру арқылы жүзеге асырылады. Премьер-министр Джон А. Макдональд және оның консервативті мұрагерлері провинциялық заңнаманы қабылдамауды үнемі кеңес беріп, әдетте жеке келісімшарттарды құрметтеу, федералды юрисдикцияны сақтау және жергілікті азшылықтардың құқықтарын ақтау ретінде келтіреді. Макдональд Манитобаның жаңадан құрылған провинциялық үкіметі шығарған 13 темір жол жарғысын қабылдамады. 1896 жылы Уилфрид Лориердің басшылығымен либералдардың сайлануы, олар резервацияны және рұқсатсыздықты провинциялық істерге негізсіз араласу деп санайды, биліктерді қолданудың төмендеуін көре бастады. Облыстық үкіметтер демократиялық заңдылыққа ие болды және билік бөлуге қатысты даулар сот арқылы шешілді, Оливер Моват сияқты либералдылар билікті пайдаланудың жалғыз себебі саяси араласу деп сендірді. 1911 жылы провинциялық вексельдерді қабылдамау өте сирек болды. 20-ғасырда тыйым салуды пайдаланудың бір көрнекті түрі - 1930 және 1940 жылдары федералды әділет министрі Эрнест Лапонте Альбертаның әлеуметтік несиелік үкіметінің түрлі заңдарын жою үшін қолданды. Алғашқы рет 1943 жылы сәуірде провинциялық заңның күшін жою кезінде Альбертаның хуттерлер мен "жау шетелдіктерге" қатысты жер сатуды шектеу туралы заңына қатысты болды. Провинциялық заңның соңғы резерві 1961 жылы Саскачеванның вице-губернаторы Франк Линдсей Бастедо федералды үкіметтің нұсқауы немесе білімісіз CCF үкіметіне тау-кен келісімшарттарына қатысты заң жобасын қалдырды. Дифенбекер кабинеті тез арада патшалық келісім беру туралы бұйрық қабылдады. Салыстырмалы мемлекеттік құқық ғалымы Ричард Альберт екі биліктің де "конституциялық жойылу" деңгейіне түскенін, "егер конституциялық ереже саяси актерлерге байланысты күшін жоғалтса, оның алдын ала және қазіргі саяси актерлер тарапынан саналы түрде қолданылмауы және қоғамдық түрде жоққа шығарылуы нәтижесінде" пайда болатынын айтқан. Конституциядан екі өкілеттілікті де алып тастау Виктория жарғысында қарастырылды. Бірінші министрлер 1982 жылғы Конституция актісіне жоюды енгізуге шешім қабылдамады, ал Шарлоттаун келісімінде қамтылған өкілеттіктерді қайта қарау әрекеті референдумда сәтсіз аяқталды.

1961 жылдан кейін рұқсаттан бас тарту және ескертуді қарау

Пьер Трюдоның үкіметі 1977 жылы Квебектің француз тілінің жарғысын қабылдамауға деген қоғамдық қысымға тап болды, ол ағылшын тіліндегі белгілерді қолдануға тыйым салды және Британдық Солтүстік Америка Заңымен қорғалған кейбір процессуалдық тілдік құқықтарды ашық бұзды. Конституциялық сарапшы Трюдо бұған қарсылық білдірді, себебі ол бұған рұқсат бермеу саяси зиян келтіреді деп ойлады және қайшылықты мәселелерді шешудің жөн екендігін айтты. Трюдо заңның күшін жойғаны немесе оны қабылдаған провинция шекарасынан тыс тәртіпсіздік туғызғаны үшін ғана рұқсат етілмейтінін айтты. 2018 жылы Торонто қалалық кеңесі Джастин Трюдоның үкіметінен Онтарионың күтуде тұрған тиімді жергілікті басқару туралы заңын (Билл 31) қабылдамауды ресми түрде сұрады. Бұл заң жобасы Торонто қалалық кеңесіне өкілдік ететін палаталар санын азайтуға мәжбүрлеуді көздеді. Трюдо бұл мәселеге араласпайтынын айтты. Онтарио апелляциялық соты Жоғарғы соттың алғашқы шешімін жоққа шығарған кезде Заңнамалық Ассамблея 31-ші заң жобасын тастады. 2019 жылы Альбертаның оппозициялық көшбасшысы Альбертаның лейтенант-губернаторына ашық хат жазып, оған Агенттіктер, басқармалар мен комиссиялар және мемлекеттік кәсіпорындар туралы 2019 жылғы реформаға патшалық келісімді сақтауға өтініш берді. Вице-губернатор бұған қарсылық білдірді.

Жаңа Зеландияда

Жақсылықтан бас тарту және резервтеу 1852 жылғы Жаңа Зеландия Конституциясы Заңына сәйкес императорлық үкіметке және губернаторға берілген билік болды. Бастапқыда олар салыстырмалы түрде жиі қолданылған, бірақ басқа өзін-өзі басқару колонияларында сияқты жергілікті заңнаманы жою практикасы көп ұзамай тоқтатылды. 1852 жылғы заңның орнына 1986 жылы қабылданған қазіргі Конституция заңында бірде-бір билік туралы айтылмаған.