Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Оңтүстік Африкадағы банту этносы.
Bantu ethnic group in Southern Africa
Солтүстік ндебеле халқы (/ɛ//n//d//ə/'/b//ɛ//l//i//, // '/b//iː//l//i//, // l//eɪ/; ENdəBE(E)Lee, ay;) – Оңтүстік Африкаға тән нгуни этносы. Солтүстік ндебеле тілінде (siNdebele) сөйлейтін көптеген адамдар Зимбабве мен Оңтүстік Африкада таралған.
The Northern Ndebele people (,/ɛ//n//d//ə/'/b//ɛ//l//i//, // /'/b//iː//l//i//, // //l//eɪ/; ENdəBE(E)Lee, ay; ) are a Nguni ethnic group native to Southern Africa. Significant populations of native speakers of the Northern Ndebele language (siNdebele) are found in Zimbabwe and in South Africa.
Өңірлік жіктеу
Зимбабведегі ндебеле халқының сөйлейтін Солтүстік ндебеле тілі, жалпы алғанда, Оңтүстік Африкадағы ндебеле халқының сөйлейтін Солтүстік ндебеле тілімен бірдей, бірақ айтылуы мен сөздердің мағынасында шамалы айырмашылықтар бар. Зимбабведе сөйлейтін Солтүстік ндебеле және Оңтүстік Африкада сөйлейтін Оңтүстік ндебеле (немесе Трансвааль ндебелесі) – өзара түсіністік деңгейі бар, бірақ бөлек тілдер, алайда бұрынғысы зулу тіліне жақын. Оңтүстік ндебеле нгуни тамырларын сақтап қана қоймай, сонымен қатар сото тілдерінің де ықпалына түскен.
The Northern Ndebele language spoken by the Ndebele people of Zimbabwe is generally the same as the Northern Ndebele language spoken by the Ndebele people of South Africa with a few pronunciation and word meaning differences. Northern Ndebele spoken in Zimbabwe and Southern Ndebele (or Transvaal Ndebele) spoken in South Africa are separate but related languages with some degree of mutual intelligibility, although the former is more closely related to Zulu. Southern Ndebele, while maintaining its Nguni roots, has been influenced by the Sotho languages.
Этимология
Солтүстік ндебеле, атап айтқанда Мзиликази басқарған хумало (амаНтунгава) халқы, бастапқыда ағылшын тілінде матебеле деп аталған. Бұл атау ескі мәтіндерде жиі кездеседі, себебі британдықтар осы есімді алғаш рет сото және цвана халықтарынан естіген. 19 ғасырдың басында ндебелелер сото-цвана халықтары қоныстанған жерлерге шапқындап, сол жерлерде қоныстанды. Сото-цвана халықтары белгілі бір жат елдік топтарды (немесе нгуни тіліндегі ama префиксін) білдіру үшін "ма" көптік префиксін қолданды. Солтүстікке саяхат еткен британдық саяхатшылар сото-цвана қауымдастықтарынан ндебеле халқының бар екенін білді және оларға есімнің екі нұсқасы ұсынылды: сото-цвана айтылуы (матебеле) және ндебеле айтылуы (ндебеле немесе амандебеле). Британдық билік кезінде олар ресми түрде матебеле деп танылды. Қазіргі кезде олар көбінесе ндебеле немесе амандебеле деп аталады.
The Northern Ndebele, specifically the Khumalo (amaNtungwa) people under Mzilikazi, were originally named Matebele in English. This name is common in older texts because it is the name the British first heard from the Sotho and Tswana peoples. In the early 19th century, the Ndebele invaded and lived in territories populated by Sotho–Tswana peoples, who used the plural prefix ma for certain types of unfamiliar people (or the Nguni prefix ama ). British explorers—who were first informed of the existence of the Northern Ndebele people by the Sotho–Tswana communities they encountered on their trip north—would have been presented with two variations of the name: the Sotho–Tswana pronunciation (Matebele) and the Ndebele pronunciation (Ndebele or amaNdebele). Under British rule, they were officially known as the Matebele. They are now commonly known as the Ndebele or amaNdebele.
Ерте тарих
Құмалалықтар Звиде бастаған ндуандуэ және Шака бастаған зулустардың арасында қалды. Ндуандуэ тайпасының құрметіне ие болу үшін Хумало басшысы Машобане, ндуандуэ басшысы Звидедің қызына үйленіп, Мзиликази есімді ұл тудырды. Ндуандуэлер мен зулустар тығыз байланысты болды және бір тілде – нгуни тілінде сөйледі, бірақ әртүрлі диалекттерде. Машобане Звидеге мтхетва амабутосының (әскерлерінің) күзету туралы айтпағандықтан, Звиде Машобаны өлтірді. Осылайша, оның ұлы Мзиликази Хумалоның басшысы болды. Мзиликази дереу әкесі Звидеге сенімсіздікпен қарап, Шакаға қосылу үшін әскерлерін алып кетті. Шака қуанды, себебі Хумалолар Звиде мен ндуандуэлерді тыңдау үшін көмектесе алады. Бірнеше шайқастан кейін Шака Мзиликазиге Хумало басшысы болудың ерекше құрметін берді және егер Звиде жеңілсе, зулулардан жартылай тәуелсіздік алды. Бұл Шаканың ескі одақтастарының арасында қызғаныш тудырды, бірақ жауынгерлер ретінде ешкім Мзиликазиге теңесе алмады. Звиде жеңілгеннен кейін Шака Мзиликазидің барлық ақпараттық көмегіне ризашылық білдірді. Шаканың өзі Мзиликазидің басына қауырсын қойып, оған екі піл сүйегінен жасалған балтаның біреуін сыйлады, ал екіншісін өзі сақтап қалды. Хумалалықтар тыныштықпен ата-бабаларының жеріне оралды. Бұл тыныштық Шака Мзиликазиден Ранинси а Сотоға жататын Хумалоның солтүстігіндегі тайпаны жазалауды сұрағанға дейін сақталды. Ранинсиді жеңгеннен кейін Мзиликази мал мен жерді Шакаға беруден бас тартты. Зимбабведегі ндебеле халқының тарихы осы бас тартудан және қарсылас мемлекет құруға жасалған әрекеттен басталды. Мзиликази мен оның одақтастары Кейп колонияларынан келген голландтық африкандардың (буарлардың) күшін әлсіреткен Сото халқы мен Оңтүстік Ндебеле тайпаларының басшыларын басып алуды жалғастырды. Бұл нгуни және Сото-Цвана тарихындағы азаматтық қақтығыстың Мфекан ("жарып-жарып" немесе "таратып тарату") деп аталатын күрделі кезеңі болды. Мзиликазидің әскерлері солтүстік-батысқа қарай, қазіргі Гаутенг, Мпумаланга, Солтүстік-Батыс және Лимпопо провинцияларына жылжыды. Әскери және саяси тактикада шебер болған Мзиликази жол бойында кездескен жергілікті тайпаларға, соның ішінде Мпумаланганың Хой, Батсвана, Бапеди және Ндебеле руларына шабуыл жасап, оларды бағындырды. 1827-1832 жылдар аралығында Мзиликази өз елінде үш әскери бекініс салды. Ең үлкені Кунгвини болды, ол қазіргі Преторияның солтүстігінде, Апис өзенінің бойындағы Вундербум тауларының етегінде орналасқан. Екіншісі – Хартбиспорт тоғанының солтүстігіндегі Динанени, ал үшіншісі – Рустенбургке жақын Фокенг аймағындағы Хлаһландлела болды. Мзиликази мен оның одақтастары Бахурутше тайпасын да басып алды, оның астанасы Мосега олардың әскери штабы болды. Олар Tshwenyane, Marico өзенінде және eGabeni (Капайн) әскери бекіністерін салды, онда олар үлкен қоныстар да салды. 1836-1838 жылдардағы Ұлы көші-қон кезінде воутреккерлер (буарлар) Трансваалға келді және Мзиликазиді аймақтың патшасы және олардың алға жылжуына қауіп төндіргенін анықтады. Олар онымен шайқасты, бірінші шайқаста жеңіліске ұшырады. 1837 жылғы екінші шайқаста буарлар (Потгитер, Мариц және Уис басшылығымен) таңертең Мзиликазидің eGabeni әскери бекінісіне тағы бір шабуыл жасады. Тоғыз күндік шайқаста олар Эгабени мен Марико өзенінің бойындағы басқа да матабеле лагерьлерін қиратты. Мзиликази, сотолар сияқты ндебелелердің де мылтық пен мылтықпен қаруланған буарларға қарсы ешқандай мүмкіндігі жоқ екенін түсінгеннен кейін, өзінің әскерлерімен және адалдарымен Марико аңғарынан кетуге шешім қабылдады. Ол қазіргі Матабелеленд Оңтүстікке көшіп барды, онда амандебеле халқы жергілікті Розви және Каланга тайпаларын басып алды, олар Чангамир Домбоның қайтысынан кейін басшылық дау-дамайдан әлсіреген еді, және соңында өздеріне үй салды. Көші-қон кезінде көптеген жергілікті тайпалар мен жеке тұлғалар (мысалы, Оңтүстік Ндебеле, Свази, Сото-Цвана және Рози этностары) Ндебеле тайпасына қосылып, Ндебеле тілі мен мәдениетін қабылдады. Еуропалықтар бұл жерге келгенде, Мзиликази өз халқымен қоныстанғанын көрді. Сондықтан олар бұл аймақты Матабелеленд деп атады, ол Оңтүстік Африканың батыс және оңтүстік-батыс аймақтарын қамтиды.
The Khumalos were caught between the Ndwandwe led by Zwide and the Zulus led by Shaka. To please the Ndwandwe tribe, the Khumalo chief Mashobane married the daughter of the Ndwandwe chief Zwide and sired a son, Mzilikazi. The Ndwandwes were closely related to the Zulus and spoke the same language, Nguni, using different dialects. When Mashobane did not tell Zwide about patrolling Mthethwa amabutho (soldiers), Zwide had Mashobane killed. Thus his son, Mzilikazi, became the leader of the Khumalo. Mzilikazi immediately mistrusted his grandfather, Zwide, and took soldiers to join Shaka. Shaka was overjoyed because the Khumalos would be helpful to spy on Zwide and the Ndwandwes. After a few battles, Shaka gave Mzilikazi the extraordinary honour of being chief of the Khumalos and remaining semi independent from the Zulu, if Zwide could be defeated. This caused immense jealousy among Shaka's older allies, but as warriors, none realized their equal in Mzilikazi. When Zwide was defeated, Shaka acknowledged Mzilikazi's essential contributions of intelligence. Shaka himself placed the plumes on Mzilikazi's head and presented him with one of two ivory axes, the other being kept by Shaka. The Khumalos returned in peace to their ancestral homeland. This peace lasted until Shaka asked Mzilikazi to punish a tribe to the north of the Khumalo, belonging to Raninsi a Sotho. After defeating Raninsi, Mzilikazi refused to hand over the cattle and land to Shaka. The history of the Ndebele of Zimbabwe began through that refusal and attempt to create a rival nation. Mzilikazi and his allies continued on to raid and occupy the chiefdoms of the Sotho people and the Southern Ndebele, who had been significantly weakened by the Dutch–Afrikaner settlers (Boers) from the Cape Colonies. This happened during a turbulent period of civil conflict in Nguni and Sotho–Tswana history, known as the Mfecane ("the crushing" or "the scattering"). Mzilikazi's regiments moved north west to the present day provinces of Gauteng, Mpumalanga, North West, and Limpopo. A skilled militarical and political tactician, Mzilikazi attacked or subjugated the local tribes he found along the way, including the Khoi, Batswana, Bapedi, and the Ndebeles of Mpumalanga. In their land, between 1827 and 1832, Mzilikazi built three military strongholds. The largest was Kungwini, situated at the foot of the Wonderboom Mountains on the Apies River, just north of present day Pretoria. Another was Dinaneni, north of the Hartbeespoort Dam, while the third was Hlahlandlela in the territory of the Fokeng near Rustenburg. Mzilikazi and his allies also conquered and occupied the BaHurutshe, whose capital, Mosega, became their military headquarters. They built military strongholds at Tshwenyane, the Marico River, and eGabeni (Kapain), where they also built a sizeable settlement. During the Great Trek of 1836–1838, voortrekkers (Boers) arrived in Transvaal and found Mzilikazi the king of the region, and a threat to their advancement. They fought with him, losing in the first battle. In the second battle in 1837, the Boers (led by Potgieter, Maritz, and Uys) launched another attack on Mzilikazi's military stronghold at eGabeni at dawn. In a nine day battle, they destroyed eGabeni and other Matabele camps along the Marico River. Mzilikazi—realizing that the Ndebele, like the Sotho, did not stand a chance against the Boers, who were heavily armed with guns and rifles—decided to retreat with his regiments and loyalists from the Marico Valley. He moved to present day Matabeleland South where the amaNdebele people overwhelmed the indigenous Rozvi people and Kalanga people—who were already crumbling due to leadership squabbles after the death of Changamire Dombo—and eventually carved out a home. During the migration, numerous raided indigenous clans and individuals (such as the Southern Ndebele, Swazi, Sotho–Tswana, and Rozvi ethnic groups) were absorbed into the Ndebele tribe, adopting the Ndebele language and culture. When Europeans arrived in the area, they found Mzilikazi settled with his people. Thus, they called the area Matabeleland, which encompasses the west and southwest region of South Africa.
Ндебеле патшалығы
Мзиликази қазіргі Зимбабведің орталық үстірттігінің батыс шетінде жаңа бас штабын орнатып, Оңтүстік Африканың нгуни және сото тайпаларынан тараған 20 000-ға жуық ндебеле халқын басқарды. Ол Розви мемлекетіне шабуыл жасап, Розви халқының бір бөлігін (көбінесе әйелдерді) тонады; қалғандары шағын шаруашылық қауымдастықтарына айналып, Солтүстік Ндебеле патшалығына салық төлеуге міндеттелді. Мзиликази жаңа мемлекетін «Мтхавакази» деп атады, бұл зулу тілінде «туған кезде үлкен бола бастаған нәрсе» деген мағынаны білдіреді. Еуропалықтар бұл аймақты «Матебелеленд» деп атады. Мзиликази этникалық құрамы әртүрлі халықты әскерилендірілген полктерге бөліп ұйымдастырды және астанасын Булавайо қаласында құрды. 1852 жылы Трансваальдегі буралар үкіметі Мзиликазимен шарт жасасты. Мзиликази 1868 жылдың 9 қыркүйегінде Булавайо маңында қайтыс болды. Оның ұлы Лобенгула патшалық таққа отырды. Лобенгула солтүстік және оңтүстікке қарай Лимпопо және Замбези өзендері арасындағы, батысқа қарай Макгадикгади тұзды көлдерінің шөлі мен шығысқа қарай Саве өзені арасындағы аймаққа билік жүргізетін мемлекет құрды. Лобенгула байлық пен қару-жарақ алмасу шарты бойынша британдықтарға бірнеше жеңілдіктер берді, олардың ең маңыздысы 1888 жылғы Рудд жеңілдігі болды. Бұл жеңілдік британдықтарға Зимбабведе кен байлықтарын игеруге және отарлауға рұқсат берді, сонымен қатар елдегі буралардың қоныстануына тыйым салды. Бұл концессия Сесил Роудсқа өзінің негізгі аумағының шығысындағы көптеген жерлердегі минералды ресурстарға эксклюзивті құқық берді. Аймақта алтынның бар екені белгілі болғандықтан, Роудс 1889 жылы Британдық Оңтүстік Африка компаниясын (БСАК) құруға патшалық жарлық алды. Келісімге сәйкес, БСАК Лобенгулаға айына 100 фунт стерлинг, 1000 мылтық, 10 000 оқ және өзен кемесін төлейтін болды. Лобенгула Рудд жеңілдігі еуропалықтардың шабуылдарын азайтады деп үміттенген. Алайда, ақ қоныс аударушылар келіп қонғаннан кейін, БСАК өз үкіметін құрды, заңдарын жасады және көбірек минералды құқықтар мен аумақтық жеңілдіктерге көз тікті. Солтүстік ндебеле тайпасының әлеуметтік құрылымы зулулар арасындағы Шака реформаларынан мұра еткен қызмет пен иерархия ережелерімен қатаң бақыланды. Машоналэнд сияқты басқа да бағынышты халықтар қаталдықпен қарастырылды; олардың өмірі мен мүлкі патшаның бақылауында болды және кез келген уақытта шабуылдармен немесе салық жинау арқылы бұзылуы мүмкін. Осы көрініс 1890 жылы Машоналэндке келген британдық пионерлер колоннасына ұсынылды.
Mzilikazi chose a new headquarters on the western edge of the central plateau of modern day Zimbabwe, leading some 20,000 Ndebele, descendants of the Nguni and Sotho of South Africa. He had invaded the Rozvi state and raided some of the Rozvi people (mostly women); the rest became satellite farming communities and were forced to pay tribute to the Northern Ndebele kingdom. Mzilikazi called his new nation 'Mthwakazi', a Zulu word which means 'something which became big at conception' Europeans called the territory 'Matebeleland'. Mzilikazi organized this ethnically diverse nation into a militaristic system of regimental towns and established his capital at Bulawayo. In 1852, the Boer government in Transvaal made a treaty with Mzilikazi. Mzilikazi died on 9 September 1868, near Bulawayo. His son, Lobengula, succeeded him as king. Lobengula established a state that held sovereignty over the region between the Limpopo and Zambezi rivers to the north and south and between the desert of the Makgadikgadi salt pans to the west and the Save River to the east. In exchange for wealth and arms, Lobengula granted several concessions to the British, the most prominent of which was the 1888 Rudd Concession, which permitted British mining and colonisation of Zimbabwe and prohibited all Boer settlement in the country. This concession gave Cecil Rhodes exclusive mineral rights in much of the lands east of his main territory. As gold was already known to exist in that area, the concession enabled Rhodes to obtain a royal charter to form the British South Africa Company (BSAC) in 1889. As part of the agreement, BSAC would pay Lobengula 100 pounds a month, 1,000 rifles, 10,000 rounds of ammunition, and a riverboat. Lobengula had hoped that the Rudd Concession would diminish European incursions. However, as white settlers moved in, BSAC set up its government, made its laws, and set its sights on more mineral rights and territorial concessions. The social organization of the Northern Ndebele language people was rigidly controlled by rules of service and hierarchy inherited from Shaka's reforms among the Zulu. Other subject peoples, such as in Mashonaland, were treated harshly; their lives and property were subject to the King's control and could be disrupted at any time by raids or exactions of tribute. This scene was presented to the British Pioneer Column when they arrived in Mashonaland in 1890.
Бірінші Матебеле соғысы
1893 жылдың тамызында Лобенгула шона халқының малын тонау үшін Форт-Викторияға жауынгерлерін жіберді. Лобенгуланың қарулы жауынгерлері жеңіске жеткенімен, Британдық Оңтүстік Африка компаниясы (БСАК) осы мүмкіндікті пайдаланып, шона халқын қорғау сылтавымен Лобенгулаға шабуыл жасады. Осы қақтығыс барысында БСАК пен Матебеле арасында шайқас басталып, Бірінші Матебеле соғысы басталды. Жеңіс тез болады деп үміттенген Леандер Старр Джеймсон өзінің БСАК әскерін астана Кобулавайоға шабуыл жасап, Лобенгуланы тұтқындауға жіберді. Бірақ Лобенгула соғысқа түспей, астанасын өртеп, бірнеше таңдаулы жауынгерлерімен бірге қашып кетті. БСАК Кобулавайоның қираған қалдықтарына орналасып, база құрды, оны КваБулавайо деп атады, содан кейін Лобенгуланы іздеу үшін патрульдер жіберді. Осы патрульдердің ең танымалдары – Шангани патрулі Лобенгуланы таба білді, бірақ олар шайқаста қоршалып, жойылды. Британдықтар соғыс бойында саны жағынан артық болмаса да, олардың жоғары сапалы қару-жарағы, әсіресе Максим пулеметі, ндебеле халқына қарсы тиімді болды. Британдықтармен бейбіт келісімге қол жеткізу мақсатында Лобенгуланың жауынгерлері екі БСАК сарбазына үлкен көлемде алтынды жеткізіп беруді тапсырды. Алайда, екі сарбаз алтынды өздеріне қалдырды, және бұл оқиға көп айлар бойы жасырын қалды. Лобенгула қашуды жөн көрді; ол соңғы рет Шангани өзенінен өтіп бара жатқанда көрінді.
In August 1893, Lobengula sent warriors to Fort Victoria to raid cattle from the Shona people. Although Lobengula's armed warriors won, the British South Africa Company (BSAC) took the opportunity to attack Lobengula in the disguise of protecting the Shona. During this confrontation, a fight broke out between BSAC and Matebele, beginning the First Matebele War. Hoping for a quick victory, Leander Starr Jameson sent his BSAC forces to attack the capital koBulawayo and capture Lobengula. Rather than fight, Lobengula burned down his capital and fled with a few of his elite warriors. The BSAC moved into the remains of koBulawayo, establishing a base, which they renamed KwaBulawayo, and then sent out patrols to find Lobengula. The most famous of these patrols, the Shangani Patrol, managed to find Lobengula, only to be trapped and wiped out in battle. The British were vastly outnumbered throughout the war, but their superior armaments, most notably the Maxim gun, proved too much for the Ndebele. In an attempt to reach a peace accord with the British, a band of Lobengula's warriors brought a large sum of gold to two BSAC soldiers to be delivered to their superiors. The two soldiers instead decided to keep the gold for themselves, and the incident went undiscovered for many months. Lobengula chose to escape; he was last seen crossing the Shangani River.
Екінші Матебеле соғысы
1896 жылы наурыз айында Матебелелер БСАК билігіне қарсы көтеріліс жасады, бұл қазір Мтваказиде Бірінші тәуелсіздік соғысы ретінде тойланады. Бір жыл бойы құрғақшылық пен малдың ауруынан кейін, Матебеле рухани көшбасшысы Млимо осы қақтығысқа әкелген наразылықтың көп бөлігін тудырды дегенге сенім бар. Шамамен 50 000 Матебеле КваБулавайоның жанындағы Матобо төбелеріне шегініп, бекініс құрды, ол Фредерик Рассел Бернхам, Роберт Баден-Пауэлл және Фредерик Селус сияқты әйгілі әскери тұлғалар басқарған ақтардың шабуылшыл жасақтарымен ең қаһарлы шайқастардың ошағына айналды. Келесі бір жарым жылда жүздеген ақтар мен санауға келмейтін Матебеле және Машона халқы қаза тапты. Матебелелердің әскери қарсыласуы Бёрнем Млимоны тауып өлтіргеннен кейін ғана тоқталды. Млимоның қазасы туралы естіген Родс қарусыз Матебеле бекінісіне барып, көшбасшыларды қаруларын тастауға көндірді. Осы соңғы көтеріліс 1897 жылдың қазан айында аяқталды; Матебелеленд және Машоналенд кейіннен Родезия деп аталды.
In March 1896, the Matebele revolted against the authority of the BSAC in what is now celebrated in Mthwakazi as the First War of Independence. After a year of drought and cattle sickness, Mlimo, the Matebele spiritual leader, is credited with fomenting much of the anger that led to this confrontation. An estimated 50,000 Matebele retreated into their stronghold of the Matobo Hills near KwaBulawayo, which became the scene of the fiercest fighting against the white settler patrols, led by legendary military figures such as Frederick Russell Burnham, Robert Baden Powell, and Frederick Selous. Hundreds of white settlers and uncounted Matebele and Mashona were killed over the next year and a half. The Matebele military defiance ended only when Burnham found and assassinated Mlimo. Upon learning of Mlimo's death, Rhodes boldly walked unarmed into the Matebele stronghold and persuaded the leaders to lay down their arms. This final uprising thus ended in October 1897; Matebeleland and Mashonaland were later renamed Rhodesia.
Умвкела Весибили
1963 жылы Үмвүкела Весибили кезінде бас көтерілісші топтың бір бөлігі, Зимбабве Африка Халықтық Одағы (ЗАПУ), бөлініп шығып, Зимбабве Африка Ұлттық Одағын (ЗАНУ) құрды. Бұл топтардың ортақ тамыры болғанымен, олар бірте-бірте алыстады, ЗАНУ негізінен шона тайпасынан, ал ЗАПУ негізінен ндебеле тайпасынан сарбаздар жинады. Зимбабве Халық Революциялық Армиясы (ЗИПРА) – Джошуа Нкомо мен ЗАПУ басқарған, негізінен ндебеле тайпасынан құралған үкіметке қарсы күш болды. ЗИПРА өздерінің міссияларын Замбиядағы базаларда дайындап, жоспарлады, бірақ бұл әрқашан Замбия үкіметінің толық қолдауымен болған жоқ. 1979 жылға қарай, Замбияда орналасқан ЗИПРА күштері, Umkhonto we Sizwe (Оңтүстік Африканың Африка Ұлттық Конгресінің қарулы қанаты) және Оңтүстік-Батыс Африка Халық Ұйымының (SWAPO) жауынгерлерінің бірігуі Замбияның ішкі қауіпсіздігіне елеулі қауіп төндірді. ЗАПУ-ның саяси стратегиясы қарулы күштен гөрі келіссөздерге көбірек бағытталғандықтан, ЗИПРА Зимбабве Африка Ұлттық Азаттық Армиясы (ZANLA) сияқты жылдам немесе кең ауқымды дамымады, бірақ 1979 жылға қарай оның шамамен 20 000 жауынгері болды, олардың көп бөлігі Замбияның Лусака маңындағы лагерьлерде орналасқан.
In 1963, during the Umvukela Wesibili, a subset of the main rebel group, Zimbabwe African People's Union (ZAPU), split off and formed the Zimbabwe African National Union (ZANU). Though these groups had a common origin, they gradually grew apart, with ZANU mainly recruiting from the Shona regions and ZAPU mainly recruiting from Ndebele regions. The Zimbabwe People's Revolutionary Army (ZIPRA) was a primarily Ndebele anti government force, led by Joshua Nkomo and ZAPU. ZIPRA trained and planned their missions in Zambian bases; however, this was not always with full Zambian government support. By 1979, the combination of the ZIPRA forces based in Zambia, the Umkhonto we Sizwe (the armed wing of the African National Congress of South Africa), and the South West Africa People's Organization (SWAPO) fighters was a major threat to Zambia's internal security. Because ZAPU's political strategy relied more heavily on negotiations than armed force, ZIPRA did not grow as quickly or elaborately as the Zimbabwe African National Liberation Army (ZANLA), but by 1979 it had an estimated 20,000 combatants, almost all based in camps around Lusaka, Zambia.
Гүкірахунди
Гукурахунди (Шона: "көктемгі жаңбырдан бұрын сабанды жуатын ерте жаңбыр") – Зимбабвенің 5-бригадасы Матабелеленд аймағында, негізінен ндебеле тілінде сөйлейтін тұрғындарға жасаған қатыгездік пен құпия қысымды білдіреді. Олардың көпшілігі Джошуа Нкомо мен ZAPU партиясын қолдаған адамдар еді. 1980 жылдың қазанында сол кездегі премьер-министр Роберт Мугабе Солтүстік Корея президенті Ким Ир Сенмен келісімге келді, оған сәйкес Солтүстік Корея әскері Зимбабве армиясы үшін бір бригаданы даярлауға көмектесетін болды. Бұл Мугабе "наразылармен күресу" үшін жасақ құру қажеттігін жариялағаннан кейін болды. Мугабе Матабелелендтегі наразыларға "сақ болыңдар" деп ескертті және бригаданың атын "Гукурахунди" деп атауды жариялады. Оқтан жарақат алған жеті адам тірі қалды, ал қалған 55-і қаза тапты. Бесінші бригада Tsholotsho және Lupane-де жасағандай, үйлерді өртеп, көптеген адамдарды тірідей өлтірді. Олар жиі ондаған, тіпті жүздеген бейбіт тұрғындарды қарумен қоршап, мектептерге немесе су сорғыларына алып баратын. Олар бейбіт тұрғындарды таяқтармен ұрып, ZANU партиясын мақтайтын әндер айтуға мәжбүрледі. Мұндай жиындар көбінесе ашық жерде атқылау арқылы өлім жазасына алып келді. Қаза тапқандардың арасында бұрынғы ZIPRA партизандары, ZAPU шенеуніктері және наразылар деп саналатын азаматтар болды.
The Gukurahundi (Shona: "the early rain which washes away the chaff before the spring rains") refers to the civil suppression by Zimbabwe's 5th Brigade in the predominantly Ndebele speaking region of Matabeleland, most of whom were supporters of Joshua Nkomo and ZAPU. Robert Mugabe, then prime minister, had signed an agreement with North Korean President Kim Il Sung in October 1980 to have the North Korean military train a brigade for the Zimbabwean army. This was soon after Mugabe had announced the need for a militia to "combat malcontents." Mugabe replied by saying Matabeleland dissidents should "watch out", announcing the brigade would be called "Gukurahundi". seven survived with gunshot wounds, the other 55 died. The Fifth Brigade also killed large groups of people by burning them alive in huts, as they did in Tsholotsho and Lupane. They routinely rounded up dozens, or even hundreds, of civilians and marched them at gunpoint to a central place, such as a school or a borehole, where they would beat the civilians with sticks and force them to sing songs praising ZANU. These gatherings usually ended with public executions. Those killed included ex ZIPRA guerrillas, ZAPU officials, and civilians perceived as dissidents.